Bzimogeni bzinthu bzimwebzi

Ndokoni pa menu yaciwiri

Ndokoni pa mbuto ya misolo ya nkhani

Mboni za Yahova

Cinyungwe

Nsanza ya Mulindiri (Yakupfunzira)  |  Agosto 2016

Malowozi—Ciyambi na Cakulinga Cace

Malowozi—Ciyambi na Cakulinga Cace

‘Yahova Mulungu adalewa kuti: “Bziri lini bwino kuti mwamuna apitirize kukhala yekha. Ndinimukonzera mthandizi.”’CIYAMBO 2:18.

NYIMBO: 36, 11

1, 2. (a) Kodi malowozi yadayamba tani? (b) Kodi mwamuna na mkazi wakuyamba akhafunika kudziwa ciyani pa nkhani ya malowozi? (Onani cithunzi-thunzi pa tsamba lino.)

KULOWOLANA n’kwacilendo lini. Koma kodi malowozi yadayamba tani ndipo cakulinga cace n’ciponi? Kudziwa bzimwebzi kun’dzatithandiza kuwona malowozi mu njira yakuthemera pabodzi na bzisimbo bzace. Mulungu adalenga munthu wakuyamba, Adamu, ndipo adamuuza kuti apase madzina bzirombo bzense. Adamu adawona kuti bzirombo bzense bzikhali bziwiri-bziwiri, cimuna na cikazi, ‘koma munthuyo akhalibe mwanzace nyakumuthandiza wakutengana na iye.’ Tenepo Mulungu adamugonesa tulo twamphanvu, ndipo iye adacosa mbabvu yace ibodzi aciikonzera mkazi. Yahova adabweresa mkaziyo kuna Adamu acikhala mkazi wace. (Werengani Ciyambo 2:20-24.) Na tenepo tingawone kuti malowozi ni mphaso ya Yahova.

2 Patapita magole mazinji, Jezu adabwerezera bzomwe Yahova akhadalewa mu mzunde la Edeni aciti: ‘Mwamuna an’dzasiya babace na mamace, acidzaphatana na mkazace, ndipo awiriwo an’dzakhala thupi libodzi.’ (Mateu 19:4, 5) Pakuti Mulungu  adacosa mbabvu ibodzi acikonzera mkazi wakuyamba, wanthu wakulowolana an’funika kudziwa kuti awiriwo ni m’bodzi. Yahova ambafuna lini na pang’onopo kuti mwamuna na mkazi alambane ayai kukhala na amuna ayai na akazi azinji pa nthawe ibodzi-bodziyo.

MALOWOZI NI MBALI YA CAKULINGA CA YAHOVA

3. Kodi cakulinga cikulu ca malowozi cikhali ciponi?

3 Adamu akhakomedwa kukhala na mkazi wace omwe na kupita kwa nthawe adamupasa dzina lakuti Eva. Mkaziyo akhali mwanzace nyakumuthandiza. Adamu na Eva, wensene pabodzi angadakhala wakukondwa ninga mwamuna na mkazi wakulowolana. (Ciyambo 2:18) Cakulinga cikulu ca malowozi cikhali ca kukhala na kudzaza dziko la pansi. (Ciyambo 1:28) Wana angadafuna abereki wawo koma angadadzawasiya acilowola ayai kulowodwa aciyamba kukhala na mabanja yawo-yawo. Wanthu angadadzadzaza dziko lense acilisandusa paraizo.

4. N’ciyani cidacitikira banja lakuyamba?

4 Malowozi yakuyambirira yadadzongeka pomwe Adamu na Eva adaphonyera Yahova. ‘Cinyoka cikulu cakuyambirira,’ Sathani Dyabu, cidapumpsa Eva ndipo cidamuuza kuti kudya cisapo ca ‘muti wakudziwisa cabwino na cakuipa’ bzingadamucitisa kukhala na nzeru zakupambulika. Sathani adalewa kuti penu iye angadadya cisapoco, cingadamucitisa kukwanisa kumbasankhula cabwino na cakuipa. Eva alibe kulemekeza Adamu ninga msolo wace wa banja pomwe iye adadya cisapoco mwakusaya kuyamba kubvunza mwamuna wace. Adamu adaphonyera Mulungu mwa kubvuma kupasidwa na mkazi wace cisapoco.—Cibvumbulutso 12:9; Ciyambo 2:9, 16, 17; 3:1-6.

Kuti bzinthu bzifambe bwino pa banja, amuna na akazi an’funika kubvera Yahova na kukhala na udindo pa bzicito bzawo

5. Kodi tingapfunze ciyani na momwe Adamu na Eva adatawirira Yahova?

5 Pomwe Yahova adawabvunza, Adamu adapasa mulandu mkazi wace. Iye adalewa kuti: ‘Mkazi omwe mudandipasa ule, ndiye omwe wandipasa cisapo ca mutiyo, ndipo inepano ndadya.’ Eva, pa kutawirambo, adapasa mulandu nyoka kuti ndiyo idamupumpsa. (Ciyambo 3:12, 13) Adamu na Eva adanyang’ana mathangwe ya kusaya kubvera kwawo ndipo Yahova adawatonga. Inde, bzomwe iwo adacitabzi ni cenjezo kuna ife! Kuti bzinthu bzifambe bwino pa banja, mwamuna na mkazi an’funika kubvera Yahova na kukhala na udindo pa bzicito bzawo.

6. Kodi mungafotokoze tani cinembo ca Ciyambo 3:15?

6 Kupambula bzomwe Sathani adacita mu Edeni, Yahova adatsimikiza kuti mtundu wa wanthu ukhale na cidikhiro ca kutsogolo. Cidikhiroci cimbagumanika mu polofesiya yakuyambirira m’Bibliya. (Werengani Ciyambo 3:15.) Polofesiyayo imbazimbula kuti Sathani angadadzaswanyidwa na ‘mbeu’ ya ‘mkaziyo.’ Bzakulengedwa bzauzimu bzizinjisa bzakulungama bzomwe bzinkutumikira kudzulu, bzina uxamwali bwa mphanvu na Mulungu. Bziri ninga mkazi kwa Yahova. Iye angadatumiza m’bodzi pa bzakulengedwa bzauzimubzi kuti ‘akaswanye’ Dyabu. Mbeuyo ingadacitisa kuti bzikwanisike kuti wanthu apfatse na bzomwe  banja lakuyamba lidaluza. Wanthu wakubvera angadakhala na mwayi wakukhala na moyo pa dziko kwamuyaya ninga momwe Yahova akhafunira.—Juwau 3:16.

7. (a) Kodi n’ciyani comwe cidacitikira banja kuyambira pomwe Adamu na Eva adapanduka? (b) N’ciyani comwe Yahova ambadikhira kuna amuna na akazi?

7 Kuphonya komwe Adamu na Eva adacita, kudatokonya banja lawo na malowozi yense yomwe yangadadzabwera patsogolo pace. Mwa ciratizo, kuyambira Eva mpaka akazi wense ambabonera na kuwawa pakubala. Akazi ambakhala na cikhumbo cikulu ca kukhala ninga amuna wawo, koma amuna ndiwo ambatsogolera azikazi wawo, nthawe zinango mpaka ambawaboneresa ninga momwe timbawonera nsiku zino. (Ciyambo 3:16) Yahova ambadikhira kuti amuna ambakhale wa lufoyi ninga msolo wa banja ndipo iye ambadikhirambo kuti akazi ambabvere kwene-kwene amuna wawo. (Wayefezo 5:33) Banja lacikristau likacitira bzinthu pabodzi, mabvuto mazinji yangamale.

MALOWOZI KUYAMBIRA NTHAWE YA ADAMU MPAKA CIGUMULA CA MADZI

8. Kodi nkhani ya malowozi ikhali tani mu nthawe ya Adamu mpaka nthawe ya Cigumula ca madzi?

8 Adamu na Eva anati kufa, iwo adakhala na wana wacimuna na wacikazi. (Ciyambo 5:4) Mwana wawo wakuyamba, Kaini, na nthawe adalowola m’bale wace. Lameki mbadwa ya Kaini, ni munthu wakuyamba wakugumidwa m’Bibliya kuti akhana akazi awiri. (Ciyambo 4:17, 19) Kuyambira nthawe ya Adamu mpaka nthawe ya Nowe, mbanthu wakucepa okha omwe akhanamata Yahova. Winango mwa wanthu wacikhulupirowo akhali Abeli, Inoki na Nowe pabodzi na banja lace. Bibliya limbalewa kuti nthawe ya Nowe, ‘wana wa Mulungu wacadidi adayamba kuwona wana wacikazi wa wanthu, kuti iwo akhadadeka ndipo adayenda kukabzitengera wense omwe adawasankhulawo.’ Koma bzimwebzi bzikhali lini bza cibadwa ndipo anjowo na azikaziwo adakhala na wana omwe akhali bzinzonzomtali omwe akhana ciwembu ndipo adacemeredwa kuti Nefili. Mu nthawe imweyo ‘kuipa kudawanda pa dziko la pansi’ ndipo ‘makumbukidwe yense ya mitima ya wanthu yakhali yakuipa yokha-yokha nthawe zensene.’—Ciyambo 6:1-5.

9. Kodi Yahova adacita ciyani na kuipa kwa nsiku za Nowe ndipo n’ciyani comwe tinkupfunza pa bzomwe bzidacitika nthawe imweire?

9 Yahova adalewa kuti angadadzabweresa cigumula cikulu ca madzi pa dziko la pansi kuti cidzapfudze wanthu wense wakuipa. ‘Nowe, mpalizi wa cirungamo,’ adauza wanthu wale bza Cigumula ca madzi comwe cikhabwera. (2 Pedru 2:5) Koma iwo alibe kutetekera Nowe thangwe akhali wakutanganika kwene-kwene pa moyo wawo wa nsiku na nsiku, kuphatanidza pa nkhani ya malowozi. Jezu adandendemeza nsiku za Nowe na nsiku zathu zino. (Werengani Mateu 24:37-39.) Nsiku zino, wanthu azinji ambatetekerambo lini bzipsa bzabwino bza Umambo bwa Mulungu. Tinkupalizira bzipsabzi pomwe dziko lakuipali linati kupfudzidwa. Kodi tingapfunze ciyani bza nthawe ya Cigumula ca madzi? Tin’funika lini kulekerera kuti bzinthu ninga kulowolana ayai kukhala na wana bzikhale cinthu cakufunika kwene-kwene kwa ife mpaka kuyebwa kuti nsiku ya Yahova iri pafupi.

MALOWOZI KUYAMBIRA CIGUMULA CA MADZI MPAKA NSIKU ZA JEZU

10. (a) M’mbuto zizinji, kodi ni bzicito bziponi bza kugonana bzomwe bzidakhala mbali ya moyo wa nsiku na nsiku? (b) Kodi Abalahamu na Sara adakhala tani ciratizo cabwino m’malowozi yawo?

10 Nowe pabodzi na wana wace atatu ali-wense akhana mkazi m’bodzi-m’bodzi. Na tenepo, Cigumula citapita, amuna azinji adakhala  na akazi azinji. M’mbuto zizinji, kugonana mwakusaya mtemo kukhali cinthu cakuzolowereka mpaka cidakhala mbali ya bzizolowezi bza cipembedzo. Pomwe Abalahamu na Sara adayenda ku Kanani, iwo akhakhala pakati pa wanthu wakuipa omwe akhalemekeza lini malowozi. Yahova adapfudza mizinda ya Sodoma na Gomora thangwe wanthuwo akhacita bzinthu bzakuipa kwene-kwene. Abalahamu akhali munthu wakusiyana na iwo. Iye akhali msolo wabwino wa banja ndipo Sara akhali ciratizo cabwino ca mkazi wakubvera. (Werengani 1 Pedru 3:3-6.) Abalahamu adawonesesa kuti mwana wace Izaki alowole mkazi omwe akhanamata Yahova. Izaki adacitambo bzibodzi-bodzimbo na mwana wace Djakobi ndipo wana wa Djakobiyo adadzakhala abereki wa madzinza 12 ya Jirayeri.

11. Kodi Cakutonga ca Mozeji cikhakhotcerera tani Ajirayeri?

11 Na kupita kwa nthawe, Yahova adacita mpangano ayai mbverano na mtundu wa Jirayeri. Iye adawapasa Cakutonga ca Mozeji comwe cidawathandiza kukhotcerera amuna na akazi pa kunamata kwawo Yahova. Mwa ciratizo, m’mwemo mukhana cakutonga cakulewa bza miyambo ya malowozi kuphatanidza cipali. Tenepo Ajirayeri akhabvumizidwa lini kulowolana na anyakusaya kunamata Yahova. (Werengani Bzakutonga 7:3, 4.) Pakayambika mabvuto makulu m’banja, akulu akhapereka thandizo. Bzikhalipombo bzakutonga bzakuletsa kukhala wakusaya kukhulupirika, njiru na kupenukira kwakusaya kufunikira. Kulambana kukhabvumizidwa koma pakhana bzakutonga bzakukhotcerera munthu ali-wense wa pamalowoziyo. Mwa ciratizo, mwamuna angadalambana na mkazi wace penu angadamugumana na ‘bvuto linango.’ (Bzakutonga 24:1) Bibliya limbalewa lini kuti ‘bvutolo’ likhali ciyani, koma mwamuna akhafunika lini kuphatisa basa tubzinthu tung’ono-tung’ono ninga mathangwe yakulambira mkazi wace.—Mwambo 19:18.

KHALANI WAKUKHULUPIRIKA KUNA MWANZANU WA M’BANJA

12, 13. (a) Mu nthawe ya Malakiya, kodi amuna winango akhawacitira ciyani akazi wawo? (b) Nsiku zino, kodi n’ciyani cimbacitika munthu wakubatizidwa, wakulowodwa ayai wakulowola akacita upombo na mkazi ayai mwamuna wa mwanikaciro?

12 Mu nsiku za mpolofeta Malakiya, amuna Wacijuda azinji akhanyang’ana mathangwe ya mtundu uli-wense kuti alambane na akazi wawo. Amunawo akhalambana na akazawo kuti alowole akazi wacitswaka ayai akazi omwe akhamata lini Yahova. Mu nsiku za Jezu, amuna Wacijuda akhapitiriza kulambana na akazi wawo pa ‘thangwe liri-lense.’ (Mateu 19:3) Yahova Mulungu akhawenga kulambana kwakusaya mtemo.—Werengani Malakiya 2:13-16.

13 Nsiku zino, kusaya kukhulupirika m’banja nkwakuletsedwa pakati pa wanthu wa Yahova ndipo kumbacitika lini kawiri-kawiri. Tiyezeze kuti munthu wakubatizidwa wacita upombo ndipo walambana na mwamuna ayai mkazi wace kuti alowole munango. Penu munthuyo angadasaya kukungula, iye angadafunika kucosedwa kuti gwere lipitirize kukhala lakucena. (1 Wakolinto 5:11-13) Munthu akhafunika ‘kubala bzisapo bzakulatiza kukungula’ anati kubvumidwa kubwerera mu gwere. (Luka 3:8; 2 Wakolinto 2:5-10) Palibe nthawe yakuikhidwa yomwe infunika kumala kuti munthu abwezeresedwe. Ingakhale gole libodzi ayai mazinji kuti nyakuphonya alatize kuti wakunguladi kuti abwezeresedwe m’gwere. Ndipo munthuyo an’dzapitiriza ‘kuima patsogolo pa mpando wakuyeruzira mirandu wa Mulungu.’—Waroma 14:10-12; onani Sentinela ya 1 Fevereiro, 1980, matsamba 31-32.

 MALOWOZI KUNA AKRISTAU

14. Kodi Cakutonga cikhaphata basa lanyi?

14 Ajirayeri akhali pansi pa Cakutonga ca Mozeji kupitirira magole 1.500. Cakutonga cidathandiza wanthu wa Mulungu mu njira zizinji. Mwa ciratizo, cakutonga cidapasa wanthu mitemo yakumalisira mabvuto ya m’banja ndipo cidawatsogolera kwa Mesiya. (Wagalata 3:23, 24) Pomwe Jezu adafa, cakutonga cidamala ndipo Mulungu adacita makonzedwe yatsapano. (Wahebereu 8:6) Bzinthu bzinango bzomwe bzikhabvumidwa mu Cakutonga ca Mozeji bziribe kudzaphata pomwe basa mu nthawe ya Akristau.

15. (a) M’gwere lacikristau, kodi nkhani ya malowozi in’funika kuwonedwa tani? (b) Kodi ni nfundo ziponi zomwe mkristau an’funika kuzikumbukira pomwe ankukumbukira bza kulambana?

15 Nsiku inango Afarizeu adabvunza Jezu bza malowozi. Jezu adatawira kuti Mulungu akhabvumiza Ajirayeri kulambana mwakubverana na Cakutonga ca Mozeji napo kuti ndibzo lini bzomwe Iye akhafuna pakuyambirira. (Mateu 19:6-8) Mtawiro wa Jezu udalatiza kuti mitemo yakuyambirira ya Mulungu yakulewa bza malowozi tsapano ingadakhala mitemo ya Akristau. (1 Timotio 3:2, 12) Ninga ‘thupi libodzi,’ wanthu wakulowolana adalengedwa kuti apitirize kukhalira pabodzi. Lufoyi lawo kwa Mulungu na lufoyi lomwe ambalatizana wokha-wokha lin’funika kuwacitisa kukhala wakuphatana. Munthu wakulowola ayai wakulowodwa omwe adalambana na mkazi wace mwakusaya kukhala nkhani ya upombo, an’funika lini kulowodwa ayai kulowola pomwe. (Mateu 19:9) Munthu angadasankhula kukhululukira mwanzace wamalowozi omwe ngwakuphonya koma wakukungula. Bzidandendemerana na mpolofeta Ozeya omwe adakhululukira mkazi wace Gomeri na pomwe Yahova adakhululukira Jirayeri thangwe adakungula. (Ozeya 3:1-5) Kuthumizira bzimwebzi, munthu akadziwa kuti mwanzace wa m’banja wacita bza unzazi, koma acipitiriza kugonana naye nyakuphonyayo, bzimbalatiza kuti iye wamulekerera mwanzaceyo. Bzikakhala tenepoyo, palibe pomwe thangwe lakulambana.

16. Kodi Jezu adalewa ciyani bza kukhala wakusaya kulowola ayai kulowodwa?

16 Jezu adalewa kuti kwa akristau wa cadidi, munthu angalambane na mwanzace wa m’banja kokha penu m’bodzi wacita upombo. Patsogolo pace iye adafotokoza bza ‘wale omwe ana mphaso’ ya kukhala wakusaya kulowola ayai kulowodwa. Jezu adalewa kuti: ‘Omwe angakwanise kucita bzimwebzo, mbacite.’ (Mateu 19:10-12) Azinji ambasankhula kuleka kupita m’banja thangwe an’funa kutumikira Yahova mwakutsudzuka ndipopa iwo an’funika kutendedwa!

17. N’ciyani comwe cingathandize mkristau kusankhula nthawe yomwe an’funika kupita m’banja?

17 N’ciyani comwe cingathandize munthu kusankhula kupitiriza kukhala wakusaya kulowola ayai kulowodwa? Munthu an’funika kusankhula penu iye angakwanise kulatiza kuti ana mphaso ya kukhala wakusaya wakulowola ayai kulowodwa. Mpostolo Paulo adalimbisa kukhala wakusaya kulowola ayai kulowodwa. Koma iye adalewambo kuti: ‘Thangwe ra kuwanda kwa upombo mwamuna ali-wense an’funika kukhala na mkazi wace yekha ndipo mkazimbo akhale na mwamuna wace yekha.’ Paulo adathumizira kuti: ‘Penu an’kwanisa lini kubziretsa, alowole, pakuti bziri bwino kulowola kuposa kundobonera na cikhumbo.’ Tenepo, munthu angasankhule kulowola ayai kulowodwa kuti atcenkhe cinkhumbo ca mphanvu ca kugonana comwe  cingamufikise pa kumbasenzekesa cidzo ayai kugwera m’bvuto la upombo. Na tenepo, omwe akanati kupita m’banja an’funika kuwona penu ana magole yakukwanira kuti alowole ayai kulowodwa. Paulo adalewa kuti: ‘Penu winango ankuwona kuti bzinkumunesa kupitiriza kukhala yekha ndipo penu wakula, ndipo bzikathemera kukhala tenepo, acite iye momwe ankufunira, iye ankuphonya lini, alowole.’ (1 Wakolinto 7:2, 9, 36; 1 Timotio 4:1-3) Munthu an’funika lini kulowola ayai kulowodwa kokha thangwe ra kukula kwa cikhumbo ca kugonana comwe maswaka yambagumana naco. Munthu umweyu angakhale kuti akanati wakhwima mwakukwanira kuti akhale na udindo bwa m’banja.

18, 19. (a) Kodi malowozi ya mkristau yan’funika kuyamba tani? (b) Kodi mu msolo unkubwerayu tin’dzacezerana ciyani?

18 Malowozi yacikristau yan’funika kuyamba na mwamuna na mkazi wense wakubatizidwa omwe ambafuna Yahova na mtima wawo wense. Iwo an’funika kumbafunana kwene-kwene mwakuti ambafune kumala nthawe ikulu ali pabodzi. Yahova an’dzawasimba thangwe ra kubvera kwawo mtemo wa kulowolana ‘kokha mwa Mbuya.’ (1 Wakolinto 7:39) Iwo akapitiriza kubvera mtemo wa m’Bibliya, malowozi yawo yan’dzafamba bwino.

19 Nsiku zino, tinkukhala mu ‘nsiku zakumalizira,’ koma wanthu azinji alibe makhalidwe yakufunika yakucitisa kuti banja lawo likhale labwino. (2 Timotio 3:1-5) Mu msolo unkubwerayu, tin’dzacezerana mitemo ya m’Bibliya yomwe ingathandize akristau kuti bziwafambire bwino pabodzi na cikondweso m’banja napo kuti pangakhale na bzineso pakati pawo. Bzimwebzi bzingawathandize kuti apitirize kufamba mu msewu wa kuyenda ku moyo wakusaya kumala.—Mateu 7:13, 14.