Eya go dikagare

Eya go menyu wa bobedi

Eya go lelokelelo la dikagare

Dihlatse tša Jehofa

Sepedi

Morokami—Kgatišo e Ithutwago  |  April 2017

“Seo o se Enago, o se Phethe”

“Seo o se Enago, o se Phethe”

“O swanetše go phetha dikeno tša gago go Jehofa.MAT. 5:33.

DIKOPELO: 63, 59

1. (a) Ke selo sefe seo Moahlodi Jefeta le Hanna ba bego ba swana ka sona? (Bona diswantšho tše di lego ka mo godimo.) (b) Re tlo araba dipotšišo dife sehlogong se?

GO BE go na le Moahlodi yo mongwe yo leina la gagwe e bego e le Jefeta. E be e le moetapele yo a bego a na le sebete e bile e le mogale wa ntwa. Le gona go be go na le mosadi yo mongwe yo a bitšwago Hanna, monna wa gagwe e be e le Elikana. Mosadi yoo o be a ikokobeditše e bile a šoma ka thata. Ka ntle le gore Moahlodi Jefeta le Hanna ba be ba hlankela Modimo o tee, ke selo sefe se sengwe seo ba bego ba swana ka sona? Ka moka ga bona ba ile ba enela Modimo keno, gomme ba e phetha. Ba beetše batho bohle bao ba kgethago go enela Jehofa dikeno mohlala o mobotse. Lega go le bjalo, go rotoga dipotšišo tše tše bohlokwa: Keno ke’ng? Ke ka baka la’ng go enela Modimo keno go sa swanela go tšewa gabohwefo? Re ka ithuta dithuto dife go Jefeta le Hanna tabeng ya go dira dikeno?

2, 3. (a) Keno ke’ng? (b) Mangwalo a re’ng ka go direla Modimo dikeno?

2 Go etša ge Beibele e bontšha, go ena ke go tshepiša Modimo gore re tla mo direla selo se itšego ka pelo ka moka. Ge re dira keno, re tshepiša go dira selo se itšego, go neela mpho, go tsenela mohuta o itšego wa tirelo goba go phema go dira dilo tše itšego. Dikeno di dirwa ka boithaopo le ka go rata. Lega go le bjalo, Modimo o lebelela dikeno tšeo re di dirago e le tše kgethwa e bile di tlama. Ka baka la’ng? Ka baka la gore re tshepišitše gore re tla dira selo se itšego goba go se se dire. (Gen. 14:22, 23; Baheb. 6:16, 17) Mangwalo a re bontšha bjang gore go direla Modimo dikeno ga se taba yeo e swanetšego go tšewa gabohwefo?

 3 Molao wa Moshe o be o re: “Ge e ba motho a ka enela Jehofa goba a dira keno ka go itlama . . . , gona a se ke a tshela lentšu leo la gagwe. A dire tšohle tšeo di tšwilego molomong wa gagwe.” (Num. 30:2) Ka morago, Jehofa o ile a laela Solomone go ngwala gore: “Ka mehla ge o enela Modimo keno, o se ke wa dikadika go e phetha, ka gobane Modimo goba batho ga ba kgahlwe ke ditlaela. Seo o se enago, o se phethe.” (Mmo. 5:4) Jesu o ile a tiišetša taba ya gore go dira dikeno ga se papadi ge a be a re: “Le kwele gore go ba mehleng ya bogologolo go ile gwa thwe: ‘O se ke wa ena ka ntle le go dira, eupša o swanetše go phetha dikeno tša gago go Jehofa.’”—Mat. 5:33.

4. (a) Ke ka baka la’ng go direla Modimo keno e se papadi? (b) Ke’ng seo re tlo ithutago sona ka Jefeta le Hanna?

4 Go molaleng gore go tshepiša Modimo gore re tla mo direla selo se itšego ga se papadi. Tsela yeo re lebelelago dikeno tša rena ka yona e kgoma tswalano ya rena le Jehofa. Dafida o ngwadile gore: “Ke mang a ka rotogelago thabeng ya Jehofa, le gona ke mang a ka emago lefelong la gagwe le lekgethwa? Ke yo . . . a sa tšeego moya Wa ka [Jehofa] e le wo o hlokago mohola, goba a ena ka bofora.” (Ps. 24:3, 4) Jefeta le Hanna ba ile ba enela Modimo eng, le gona na go be go le bonolo gore ba phethe dikeno tšeo?

BA ILE BA PHETHA SEO BA SE ENETŠEGO MODIMO

5. Jefeta o ile a enela Modimo eng, gona mafelelo e bile afe?

5 Jefeta o ile a phetha seo a bego a se tshepišitše Jehofa ge a be a yo lwa le Baamoni, bao ba bego ba tlaiša batho ba Modimo. (Baa. 10:7-9) Ka ge Jefeta a be a nyaka go fenya Baamoni, o ile a enela Modimo a re: “Ge o ka gafela bana ba Amoni seatleng sa ka, gona e tla re motho yo a tšwago mojakong wa ntlo ya ka a etla go nkgahlanetša ge ke boela gae ke bolokegile ke boa baneng ba Amoni, yena yoo e tla ba wa Jehofa.” Mafelelo e bile afe? Jefeta o ile a fenya Baamoni, gomme morwedi wa gagwe ke yena a ilego a mo gahlanetša ge a boa ntweng. Morwedi wa Jefeta ke yena e bego “e tla ba wa Jehofa.” (Baa. 11:30-34) Seo se be se bolela’ng go morwedi wa Jefeta?

6. (a) Na go be go le bonolo gore Jefeta le morwedi wa gagwe ba phethe seo ba bego ba se enetše Modimo? (b) Doiteronomio 23:21, 23 le Psalme 15:4 di go ruta’ng ka dikeno tšeo o di direlago Modimo?

6 E le gore morwedi wa Jefeta a phethe keno ya tatagwe, o be a tla swanelwa ke gore a dule taberenakeleng ya Jehofa gomme a mo hlankele moo bophelo ka moka. Na Jefeta o dirile keno yeo a se a nagana? Aowa, ka gobane go ka direga gore o be a tseba gore morwedi wa gagwe ke yena yo a bego a ka tšwa pele ka ntlong go tlo mo gahlanetša ge a boa ntweng. Go oketša moo, tiragalo yeo e ile ya kweša Jefeta le morwedi wa gagwe bohloko, ka gore bobedi bja bona ba be ba tlo swanelwa ke go lahlegelwa ke dilo tše itšego. Ke ka baka leo Jefeta ‘a ilego a gagola diaparo tša gagwe’ ge a be a bona morwedi wa gagwe a mo gahlanetša, gomme a mmotša gore o mo feditše matla. Morwedi wa gagwe o ile a ‘llela bokgarebe bja gagwe.’ Ka baka la’ng? Ka gobane Jefeta o be a se na morwa, e bile morwedi yoo wa gagwe a nnoši o be a ka se tsoge a nyetšwe gomme a mmelegela ditlogolo. Leina la Jefeta le bohwa bja gagwe di be di tlo hwelela. Eupša Jefeta ga se a ka a opišwa hlogo ke dilo tšeo. O itše: “Ke holofeditše Jehofa gomme nka se hlaname.” Morwedi wa gagwe o ile a mo araba a re: “Ntire go ya ka kholofetšo yeo e tšwilego molomong wa gago.” (Baa. 11:35-39) Ka ge Jefeta le morwedi wa gagwe ba be ba botega, ba be ba ka se tsoge ba naganne ka go se dire seo ba se enetšego Modimo yo a Phagamego, go sa šetšwe seo se bego se tla ba lahlegela.Bala Doiteronomio 23:21, 23; Psalme 15:4.

7. (a) Hanna o ile a enela Jehofa eng, gona ka baka la’ng? (b) Mafelelong Jehofa o ile a dira’ng? (c) Keno ya Hanna e be e bolela’ng go Samuele? (Bona mongwalo wa ka tlase.)

 7 Hanna le yena o ile a phetha seo a bego a se enetše Jehofa. O ile a enela Jehofa ge a be a le tlalelong e bile a tshwenywa ke taba ya gore ke moopa le gore o dula a kwerwa ka baka la seo. (1 Sam. 1:4-7, 10, 16) Hanna o ile a llela Jehofa a ba a ena a re: “Wena Jehofa wa madira, ge e ba o ka ela hloko tlaišego ya lekgoba la gago la mosadi gomme wa nkgopola, wa se le lebale, wa le nea ngwana wa mošemane, ke tla mo nea Jehofa bophelong bja gagwe ka moka le gona a ka se ke a beolwa hlogo ka legare.” * (1 Sam. 1:11) Jehofa o ile a kwa thapelo ya Hanna, gomme a ba le ngwana wa mathomo wa mošemane. Ruri Hanna o ile a thaba kudu! Eupša ga se a ka a lebala keno yeo a bego a e enetše Modimo. Ka morago ga ge a belege ngwana yoo, o ile a re: “Ke mo kgopetše go Jehofa.”—1 Sam. 1:20.

8. (a) Na go be go le bonolo gore Hanna a phethe keno ya gagwe? (b) Mantšu a Dafida ao a begilwego go Psalme 61 a go gopotša’ng ka Hanna?

8 Gateetee ge Samuele a tshwešitšwe letswele, ge a be a na le mengwaga e ka bago e meraro, Hanna o ile a phetha seo a bego a se enetše Modimo. Ga se a ka a fetoša monagano. O ile a iša Samuele go Moperisita yo a Phagamego e lego Eli taberenakeleng ya kua Shilo gomme a re: “Thapelo ya ka e be e le ya go kgopela mošemane yo gomme Jehofa o mphile seo ke mo kgopetšego sona. Nna ke mo nea Jehofa. Ke yena yo a gafetšwego Jehofa matšatši ka moka a bophelo bja gagwe.” (1 Sam. 1:24-28) Gona moo taberenakeleng, “mošemanyana Samuele, [o ile] a gola a ratwa ke Jehofa.” (1 Sam. 2:21) Eupša seo se ile sa kgoma Hanna bjang? O be a rata ngwana wa gagwe kudu, eupša ga bjale o be a ka se sa mmona ge a dutše a gola. O be a hlologela go mo kuka, go bapala le yena le go mo godiša. O be a hlologela dinako tše di kgahlišago tšeo mma yo lerato a bago le tšona ge a dutše a bona ngwana wa gagwe a gola. Lega go le bjalo, Hanna ga se a ka a fetoša monagano ka keno yeo a bego a e enetše Modimo. O be a thabišwa ke go hlankela Jehofa.1 Sam. 2:1, 2; bala Psalme 61:1, 5, 8.

Na o phetha dikeno tšeo o di enetšego Jehofa?

9. Re tlo araba dipotšišo dife?

9 Ka ge ga bjale re bona gore go direla Modimo keno ga se taba e ka tšewago gabohwefo, anke re ahlaahleng dipotšišo tše: Ke dikeno tša mohuta ofe tšeo rena re le Bakriste re ka di dirago? Le gona re swanetše go di lebelela bjang?

KENO YA GO INEELA GO JEHOFA

Keno ya go ineela go Jehofa (Bona serapa 10)

10. Ke keno efe e bohlokwa kudu yeo Mokriste a ka e dirago, gona e bolela’ng?

10 Keno e bohlokwa kudu yeo Mokriste a ka e dirago ke ya go neela bophelo bja gagwe go Jehofa. Ke ka baka la’ng re re’alo? Ke ka gobane Mokriste o rapela Jehofa ka sephiring gomme a mo tshepiša gore o tlo mo hlankela bophelo bja gagwe ka moka, go sa šetšwe seo se ka diregago. Ge re diriša mantšu a Jesu, re ka re motho yoo ‘o a itatola,’ ga a sa iphelela, gomme o botša Modimo gore o tlo etiša Yena pele bophelong bja gagwe go feta selo se sengwe le se sengwe. (Mat. 16:24) Ka morago ga thapelo yeo, motho yoo ‘e ba wa Jehofa.’ (Baroma 14:8) Ka gona motho yo mongwe le yo mongwe yo a dirago keno ya go ineela go Jehofa o swanetše go e tšeela godimo kudu, go no swana le mopsalme yo a boletšego ka dikeno tšeo a di enetšego Modimo gore: “Jehofa ke tla mmušetša eng ka ge e le mo a ntiretše dilo tše ka moka tšeo di nkhotšego? Ke tla phethela Jehofa dikeno tša ka, ee, ka di phetha pele ga batho ba gagwe ka moka.”Ps. 116:12, 14.

11. Go ile gwa direga’ng letšatšing la ge o be o kolobetšwa?

11 Na o neetše bophelo bja gago go Jehofa gomme wa bontšha seo ka go kolobetšwa? Ge e ba go le bjalo, o dirile phetho e botse kudu! Gopola gore letšatšing leo o kolobeditšwego ka lona, pele  ga batho, o ile wa botšišwa ge e ba o ineetše go Jehofa e bile o kwešiša gore “boineelo bja gago le kolobetšo di go hlaola o le yo mongwe wa Dihlatse tša Jehofa ka go kopanela le mokgatlo wa Modimo wo o hlahlwago ke moya wa gagwe.” Dikarabo tša gago tša go dumela dipotšišong tšeo di ile tša bontšha batho bao gore o ineetše ka mo go feletšego go Jehofa le gore o a swanelega go kolobetšwa gore o be mohlanka wa gagwe. Ruri o ile wa thabiša Jehofa!

12. (a) Re swanetše go ipotšiša dipotšišo dife? (b) Ke dika dife tšeo Paulo a itšego re swanetše go ba le tšona?

12 Eupša kolobetšo ke mathomomayo. Ka morago ga gore re kolobetšwe, re nyaka go tšwela pele re hlankela Jehofa ka potego go etša ge re mo tshepišitše. Ka baka leo, re swanetše go ipotšiša gore: ‘Bophelo bja ka bo bjang ga e sa le ke kolobetšwa, na ke dirile tšwelopele goba go no swana? Na ke sa hlankela Jehofa ka pelo ka moka? (Bakol. 3:23) Na ke rapela Modimo ka mehla, ke ithuta Lentšu la Gagwe letšatši le letšatši e bile na ke ba gona dibokeng le go ya tšhemong ka mehla ge maemo a dumela? Goba na ke goga maoto dilong tša moya?’ Moapostola Paulo o hlalositše  gore re ka phema go goga maoto tirelong ya Jehofa ge e ba tumelong ya rena re oketša tsebo, kgotlelelo le boineelo go Modimo.Bala 2 Petro 1:5-8.

13. Ke’ng seo Mokriste yo a ineetšego le go kolobetšwa a swanetšego go se tseba?

13 Ge re šetše re ineetše go Jehofa, ga go sa na gore re boele morago. Ge motho a lapišitšwe ke go hlankela Jehofa goba a lapišitšwe ke go phela ka melao ya Modimo, a ka se bolele gore o be a se a ineela go Modimo le gore o be a sa tsebe gore o kolobeletšwa eng. * Go sa šetšwe seo motho yoo a ka se bolelago, o ile a bontšha phatlalatša gore o ineetše go Jehofa ka mo go feletšego. O tlo ikarabela go Jehofa le go phuthego ka sebe le ge e le sefe se segolo seo a ka se dirago. (Baroma 14:12) Eka re ka dira sohle seo re ka se kgonago gore go se bolelwe ka rena gore ‘re tlogetše lerato leo re bego re na le lona pele.’ Go e na le moo, re nyaka gore Jesu a bolele ka rena a re: “Ke tseba ditiro tša gago, lerato la gago le tumelo le bodiredi le kgotlelelo, le gore ditiro tša gago tša gona bjale ke tše dikgolo go feta tša pele.” (Kut. 2:4, 19) Eka re ka tšwela pele re phela ka go dumelelana le keno yeo re e dirilego ya go ineela go Jehofa, gore re mo thabiše.

KENO YA GAGO YA LENYALO

Keno ya lenyalo (Bona serapa 14)

14. Keno ya bobedi e bohlokwa kudu yeo motho a ka e dirago ke efe, gona ka baka la’ng?

14 Keno ya bobedi ya bohlokwa kudu yeo motho a ka e dirago ke ya lenyalo. Ke ka baka la’ng re re’alo? Ke ka gobane lenyalo ke le lekgethwa. Monyadi le monyadiwa ba dira dikeno tša bona tša lenyalo pele ga Modimo le batho. Gantši ba tshepišana gore ba tla ratana, ba hlokomelana, ba hlomphana le gore ba tlo dira bjalo ‘ge feela bobedi bja bona ba sa dutše ba phela gotee lefaseng go ya ka thulaganyo ya Modimo ya lenyalo.’ Go ka direga gore ba bangwe ga se ba bolela mantšu ao ka go lebanya, eupša se se šalago ke gore ba enne pele ga Modimo. Ka morago ga go ena, ba bitšwa gore ke monna le mosadi, gomme Modimo o letetše gore ba kgaoganywe ke lehu feela. (Gen. 2:24; 1 Bakor. 7:39) Jesu o itše: “Ka baka leo, se Modimo a se tlemagantšego jokong go se be le motho yo a se aroganyago.” Ge Jesu a be a re “motho,” o be a era banyalani ka bobona goba motho le ge e le ofe. Ka baka leo, batho bao ba nyalanago ba swanetše go gopola gore tlhalo ga se tharollo.Mar. 10:9.

15. Ke ka baka la’ng Bakriste ba sa swanela go ekiša batho ba lefase bao ba se nago taba le lenyalo?

15 Ke therešo gore ga go na lenyalo le le phethagetšego. Lenyalo le lengwe le le lengwe le dirwa ke batho ba babedi bao ba sa phethagalago. Ke ka baka leo Beibele e rego ka dinako tše dingwe banyalani “ba tla ba le tlaišego nameng.” (1 Bakor. 7:28) Ka maswabi, batho ba bantši lefaseng le ga ba na taba le lenyalo. Ge lenyalong la bona go eba le mathata, ba no kgaogana goba ba hlalana. Lega go le bjalo, Bakriste ga se ba swanela go dira bjalo. Go se phelele keno ya lenyalo go no swana le go botša Modimo maaka, e bile re a tseba gore Modimo o hloile batho ba go bolela maaka! (Lef. 19:12; Die. 6:16-19) Moapostola Paulo o ngwadile gore: “Na o tlemeletšwe go mosadi? Tlogela go nyaka go lokologa.” (1 Bakor. 7:27) Lebaka la gore Paulo a bolele bjalo ke gore o be a tseba gore Jehofa o hloile motho yo ka boradia a hlalago molekane wa gagwe.Mal. 2:13-16.

16. Beibele e re’ng ka tlhalo le karogano?

16 Jesu o rutile gore lebaka le nnoši la Mangwalo leo le ka dirago gore keno ya lenyalo e se sa tlama, ke ge molekane yo a se nago molato a kgetha go se lebalele molekane wa gagwe yo a hlotlotšego. (Mat. 19:9; Baheb. 13:4) Eupša go thwe’ng ka taba ya ge banyalani ba arogana? Beibele e nea keletšo e kwagalago le tabeng yeo. (Bala 1 Bakorinthe 7:10, 11.) Ga go na mo e re botšago gore banyalani ba swanetše go arogana ge ba na le mathata. Lega go le bjalo, banyalani ba bangwe ba Bakriste ba ile ba bona maemo a mangwe a ba dumelela go arogana, e lego maemo a go swana le ge tswalano ya molekane yo mongwe le Modimo  goba bophelo bja gagwe di le kotsing e kgolo ka baka la ge molekane yo mongwe a mo tlaiša goba e le mohlanogi. *

17. Banyalani ba Bakriste ba ka dira’ng gore lenyalo la bona le swarelele?

17 Ge banyalani ba na le mathata gomme ba kgopela thušo go bagolo, bagolo ba swanetše go botšiša banyalani bao gore na ba šetše ba bogetše bidio yeo e rego Leratorato ke Eng? le gore na ba šetše ba ithutile ba le gotee poroutšha yeo e rego Lapa la Gago le ka Thaba. Ka baka la’ng? Ka baka la gore didirišwa tše di na le melao ya motheo ya Modimo yeo e thušitšego banyalani ba bantši go matlafatša manyalo a bona. Banyalani ba bangwe ba itše: “Ga e sa le re thoma go ithuta poroutšha ye, re thabile lenyalong la rena go feta peleng.” Mosadi yo mongwe yo a nago le mengwaga e 22 a le lenyalong, o boletše ka lenyalo la gagwe leo le bego le le kgauswi le go fela gore: “Nna le monna wa ka re kolobeditšwe, eupša re be re sa swane. Bidio ye e tlile ka nako! Ga bjale lenyalo la rena le kaonefetše kudu.” Na o lenyalong? Dira sohle seo o ka se kgonago go phela ka melao ya motheo ya Jehofa. Ge o ka dira bjalo, o tla kgona go phelela keno ya gago ya lenyalo—le gona o tla dira bjalo o thabile!

KENO YA BAO BA LEGO TIRELONG E KGETHEGILEGO YA NAKO E TLETŠEGO

18, 19. (a) Ke’ng seo batswadi ba bantši ba Bakriste ba se dirilego? (b) Ke’ng seo se letetšwego go bao ba lego tirelong e kgethegilego ya nako e tletšego?

18 Na o gopola selo se sengwe seo Jefeta le Hanna ba bego ba swana ka sona? Keno ya Jefeta le ya Hanna di ile tša feleletša ka gore bana ba bona ba neelwe tirelong e kgethegilego e kgethwa taberenakeleng. Seo se be se bolela gore bana bao ba be ba tla phela bophelo bjo bobotse kudu. Lehono, batswadi ba bantši ba Bakriste ba thušitše bana ba bona gore ba tsenele tirelo ya nako e tletšego le gore ba swarege kudu tirelong ya Modimo. Re swanetše go reta kudu batswadi bao ba dirilego seo.Baa. 11:40; Ps. 110:3.

Keno ya bao ba lego tirelong e kgethegilego ya nako e tletšego (Bona serapa 19)

19 Gona bjale go na le ditho tše 67 000 tša Mokgatlo wa Lefase ka Bophara wa Dihlatse tša Jehofa tše di Lego Tirelong e Kgethegilego ya Nako e Tletšego. Ba bangwe ba bana babo ba rena bao ba hlankela Bethele, ba bangwe ba aga mafelo a rena a borapedi, ba bangwe ke balebeledi ba tikologo, ba bangwe ke bahlahli dikolong tša rena tša pušo ya Modimo, ba bangwe ke babulamadibogo ba kgethegilego, baromiwa gomme ba bangwe ke bahlanka ba go hlokomela Diholo tša Kopano goba meago ya dikolo tša mokgatlo wa rena. Ka moka ga bona ba phela ka go dumelelana le “Keno ya Gore ba tla kwa Ditaelo tša Mokgatlo le go Phela Bophelo bjo Bonolo,” e lego seo se bontšhago gore ba a dumela gore ba tla dira selo se sengwe le se sengwe seo ba laelwago go se dira go thekga Mmušo wa Modimo, go phela bophelo bjo bonolo le go phema go šoma mošomo wa boiphedišo ntle le tumelelo ya Mokgatlo. Ke therešo gore bana babo rena ba ba bohlokwa, eupša sa bohlokwa kudu ke dikabelo tša bona. Ba a lemoga gore ba swanetše go phela ka go dumelelana le keno yeo ba e dirilego ge feela ba sa le tirelong e kgethegilego ya nako e tletšego.

20. Ke’ng seo re swanetšego go se dira “letšatši le letšatši,” gona ka baka la’ng?

20 Go dikeno tše tharo tšeo re boletšego ka tšona, ke tše kae tšeo wena o di diretšego Modimo? Na ke e tee, tše pedi goba ka moka ga tšona? Ga bjale ga go pelaelo gore o tloga o bona gore ga se wa swanela go tšea dikeno tša gago gabohwefo. (Die. 20:25) Ge o ka se phethe seo o se tshepišitšego Jehofa le dikeno tša gago, go ka ba le ditlamorago tšeo di sa kgahlišego. (Mmo. 5:6) Ka gona, anke ka lethabo re ‘opeleleng leina la Jehofa ka mo go sa felego, ge re dutše re phetha dikeno tša rena letšatši le letšatši.’Ps. 61:8.

^ par. 7 Keno yeo Hanna a e dirilego e bontšha gore ngwana yoo e be e tla ba Monasari bophelo bja gagwe ka moka. Se se bolela gore ngwana yoo o be a tla kgethwa, a neelwa le go beelwa ka thoko bakeng sa tirelo e kgethwa ya Jehofa.Num. 6:2, 5, 8.

^ par. 13 Ge re nagana ka megato yeo bagolo ba e latelago go kgonthišetša gore motho o swanelega go kolobetšwa, e tla ba maemong a sa tlwaelegago kudu moo motho yoo ka morago a ka bolelago gore o kolobeditšwe ka phošo.

^ par. 16 Bala puku ya “Le Duleng Leratong la Modimo,” lemetletšong le le rego, “Pono ya Beibele ka Tlhalo le Karogano