Eya go dikagare

Eya go menyu wa bobedi

Eya go lelokelelo la dikagare

Dihlatse tša Jehofa

Sepedi

Phafoga!  |  March 2015

Moya o Hlwekilego le Letšatši—Na ke “Di-antibiotic” tša Tlhago?

Moya o Hlwekilego le Letšatši—Na ke “Di-antibiotic” tša Tlhago?

GE BORATHUTAMAHLALE ba fetša go tšweletša la mathomo di-antibiotic tša dikhemikhale magareng ga lekgolong la bo-20 la nywaga, dingaka di be di holofetše gore dihlare tšeo tše difsa di tla fodiša malwetši a itšego. Mathomong, go be go bonagala dihlare tšeo tše difsa di phetha morero woo. Eupša ga e sa le go tloga nakong yeo go dirišwa ga tšona kudu go dirile gore go tšwelele dipaketheria tšeo di kgonago go lwa le di-antibiotic tšeo.

E le gore borathutamahlale ba bangwe ba hwetše mekgwa e mefsa ya go lwantšha malwetši, ba hlahlobišiša ditsela tša kgale tšeo di bego di dirišwa go alafa malwetši. E nngwe ya ditsela tše e akaretša go diriša mahlasedi a letšatši le moya o hlwekilego.

Go Ithuta Dilong tša Kgale

Engelane e be e dutše e dumela gore letšatši le moya o hlwekilego di hola batho ka tša kalafo ka tsela e itšego. Ngaka John Lettsom (1744-1815) o ile a re bana bao ba swerwego ke bolwetši bja mafahla (TB) ba ka thušwa ke moya wa lewatleng le letšatši. Ka 1840, ngaka ya go bua e lego George Bodington o ngwadile gore bao ba šomago ka ntle—balemi, badiši—gantši ga ba hlaselwe ke TB, mola go bonagala e be e hlasela bao ba fetšago nako e ntši ba le ka ntlong.

Florence Nightingale (1820-1910) o ile a tuma ka go tšweletša mekgwa e mefsa ya go hlokomela mašole a Brithania ao a bego a gobetše Ntweng ya Crimea. O ile a botšiša gore: “Na o kile wa tsena ka diphapošing tša go robala tša batho ba itšego . . . e ka ba bošego, goba mesong pele ga ge go ka bulwa mafasetere, gomme wa kwa kamoo di nkgago gampe ka gona?” O šišintše gore moya wa ka phapošing ya molwetši o swanetše go dula o hlwekile bjalo ka moya wa ka ntle, eupša molwetši a sa bolaišwe phefo. O ile a oketša ka gore: “Go ya ka phihlelo ya ka e nyenyane ka balwetši, selo sa bobedi seo ba se hlokago ka morago ga go hwetša moya o hlwekilego ke seetša . . . Le gona e sego seetša feela, eupša seetša sa letšatši.” Ba bantši ka nako yeo ba be ba dumela gore go bea malakane  le diaparo letšatšing go be go thuša go tša maphelo.

Go dirilwe tšwelopele e kgolo go tša thutamahlale ga e sa le go tloga ka bo-1800, eupša dinyakišišo tša lehono di fihleletše se swanago. Ka mohlala, nyakišišo ya 2011 kua China e hweditše gore diphapoši tšeo di tletšego ka batho e bile di sa tsene moya o lekanego o hlwekilego di dira gore “go be le malwetši a mantši a go hema.”

Mokgatlo wa Lefase wa tša Maphelo (World Health Organization [WHO]) o lemogile gore moya o hlwekilego wa tlhago, e lego moya wo o fokago ka ntle wo o kgonago go tsena ka gare ga moago, o bohlokwa bakeng sa go fokotša ditwatši. Ka kgonthe, dikeletšo tša WHO tšeo di gatišitšwego ka 2009 di kgothaletša go diriša moya wa tlhago go fokotša go tsenwa ke malwetši mafelong a tlhokomelo ya tša kalafo. *

O ka bolela gore: ‘Dintlha tšeo di a kwagala. Eupša na di dumelelana le thutamahlale? Seetša sa letšatši le moya di thibela bjang malwetši?’

Dibolayaditwatši tša Tlhago

Dinyakišišo tšeo di dirilwego lefelong la United Kingdom Ministry of Defence di re fa dikarabo. Borathutamahlale ba moo ba be ba nyaka go tseba gore ge e ba sethuthupi sa dipaketheria tše kotsi se ka thuthupa London, moya wa moo o tla tšea nako e kae o šilafetše. E le gore banyakišiši ba tsebe ka ditwatši tša moyeng, ba ile ba tatetša diphedi tše dinyenyane tše di bitšwago E. coli bobing bja segokgo gomme ba di bea moo go fokago moya. Teko yeo e ile ya dirwa bošego, ka ge go be go tsebja gore seetša se be se bolaya dipaketheria tše. Mafelelo e bile afe?

Mo e nyakilego go ba dipaketheria ka moka di be di hwile ka morago ga diiri tše pedi. Eupša ge dipaketheria di be di tsenywa ka gare ga lepokisi leo le tswaletšwego lefelong le swanago ka tlase ga thempheretšha le monola o swanago, go ile gwa hwetšwa tše dintši tša tšona di sa phela ka morago ga diiri tšeo tše pedi. Ka baka la’ng? Go molaleng gore go na le selo se itšego moyeng seo se bolayago ditwatši. Le lehono ga go tsebje gore ke eng seo se dirago gore moya o bolaye ditwatši. Lega go le bjalo, banyakišiši ba re moya o fokago o na le selo se itšego sa tlhago “seo se šomago bjalo ka sebolayaditwatši tšeo di lego lefaufaung.”

Seetša sa letšatši le sona se na le dibolayaditwatši tša tlhago. Journal of Hospital Infection e hlalosa gore “bontši bja diphedi tše dinyenyane tšeo di bakago malwetši tšeo di lego moyeng ga di kgone go kgotlelela seetša sa letšatši.”

O ka holwa bjang ke se? O ka fetša nako e lekanego o le letšatšing le go hema moya o hlwekilego. Se se tla go thuša kudu.

^ ser. 8 Dilo tše itšego di ka dira gore re se rate go tlogela mafasetere a butšwe. Dilo tše di ka akaretša mohuta wa moya wo o fokago, lešata, melao ya tša mollo le tšhireletšego.