Volgens Lukas 1:1-80

1  Velen hebben de moeite genomen om een verslag op te stellen van de gebeurtenissen die voor ons vaststaan.+  Die zijn aan ons doorgegeven door degenen die vanaf het begin ooggetuigen+ en dienaren van de boodschap zijn geweest.+  Omdat ik alle dingen vanaf het begin nauwkeurig ben nagegaan, heb ook ik besloten ze in logische volgorde op te schrijven,+ geachte Theo̱filus,+  zodat u ervan overtuigd raakt dat de dingen waarin u mondeling bent onderwezen inderdaad betrouwbaar zijn.+  In de tijd dat Herodes+ koning was van Judea, was er een priester die Zachari̱as heette, van de afdeling van Abi̱a.+ Hij was getrouwd met Elisabeth, die afstamde van Aäron.  Ze waren allebei rechtvaardig in Gods ogen, omdat ze zich onberispelijk hielden aan* alle geboden en voorschriften van Jehovah.  Maar ze hadden geen kinderen, want Elisabeth was onvruchtbaar en ze waren allebei al op leeftijd.+  Op een bepaald moment deed Zachari̱as dienst als priester voor God omdat zijn afdeling+ aan de beurt was.  Hij was volgens het gebruik van de priesters aangewezen om het heiligdom van Jehovah binnen te gaan en een reukoffer te brengen.+ 10  Op het uur waarop het reukoffer werd gebracht, stond de samengestroomde menigte buiten te bidden. 11  Toen verscheen Jehovah’s engel aan hem, aan de rechterkant van het reukofferaltaar. 12  Zachari̱as schrok toen hij hem zag en werd bang. 13  Maar de engel zei tegen hem: ‘Wees niet bang, Zachari̱as, want je smeekgebed is verhoord. Je vrouw Elisabeth zal je een zoon schenken, en je moet hem Johannes noemen.+ 14  Je zult veel vreugde en blijdschap hebben, en veel mensen zullen blij zijn met zijn geboorte,+ 15  want hij zal groot zijn in de ogen van Jehovah.+ Hij mag geen wijn of andere alcoholische drank drinken.+ Al vóór zijn geboorte* zal hij vervuld zijn met heilige geest,+ 16  en hij zal veel Israëlieten bij Jehovah, hun God, terugbrengen.+ 17  Bovendien zal hij voor hem uit gaan met de geest en de kracht van Eli̱a+ om het hart van vaders tot kinderen terug te brengen+ en ongehoorzame mensen tot de praktische wijsheid van rechtvaardigen. Zo zal hij voor Jehovah een volk voorbereiden.’+ 18  Zachari̱as zei tegen de engel: ‘Hoe kan ik daar zeker van zijn? Ik ben oud en ook mijn vrouw is al op leeftijd.’+ 19  De engel antwoordde: ‘Ik ben Gabriël+ en ik ben altijd dicht bij God.*+ Hij heeft mij gestuurd om met je te spreken en je dit goede nieuws te vertellen. 20  Maar luister! Je zult zwijgen en niet kunnen praten tot de dag waarop deze dingen gebeuren,+ omdat je mijn woorden niet hebt geloofd. Toch zullen die op de vastgestelde tijd in vervulling gaan.’ 21  Intussen stonden de mensen buiten op Zachari̱as te wachten, en ze waren verbaasd dat hij zo lang in het heiligdom bleef. 22  Toen hij naar buiten kwam, kon hij niet praten en ze begrepen dat hij in het heiligdom een visioen had gehad.* Hij maakte steeds gebaren tegen ze maar kon niets zeggen. 23  Nadat de periode van zijn heilige dienst was afgelopen, ging hij naar huis. 24  Niet lang daarna werd zijn vrouw Elisabeth zwanger, en ze leefde vijf maanden in afzondering. Ze zei: 25  ‘Dit heeft Jehovah voor me gedaan. Hij heeft aan me gedacht en ervoor gezorgd dat de mensen me niet meer verachten.’+ 26  In haar zesde maand stuurde God de engel Gabriël+ naar Na̱zareth, een stad in Galilea, 27  naar een maagd+ die Maria heette. Ze was verloofd met Jozef, een man uit de familie van David.+ 28  Hij kwam bij haar en zei tegen haar: ‘Gegroet! Je bent bijzonder gezegend en Jehovah is met je.’ 29  Ze schrok van wat hij zei en vroeg zich af wat die begroeting te betekenen had. 30  Daarom zei de engel: ‘Wees niet bang, Maria, want je geniet de gunst van God. 31  Luister! Je zult zwanger worden* en een zoon krijgen,+ en je moet hem Jezus noemen.+ 32  Hij zal groot zijn+ en de Zoon van de Allerhoogste worden genoemd.+ Jehovah God zal hem de troon van zijn vader David geven.+ 33  Hij zal voor eeuwig als Koning over het huis van Jakob regeren en aan zijn Koninkrijk zal geen eind komen.’+ 34  Maar Maria zei tegen de engel: ‘Hoe zal dat gebeuren? Want ik heb geen gemeenschap met een man.’+ 35  De engel antwoordde: ‘Heilige geest zal over je komen+ en kracht van de Allerhoogste zal je als een schaduw bedekken. Daarom zal het kind dat wordt geboren, heilig worden genoemd,+ Gods Zoon.+ 36  Ook je familielid Elisabeth is in verwachting van een zoon, ondanks haar hoge leeftijd. Er werd gedacht dat ze onvruchtbaar was, maar ze is nu al in haar zesde maand. 37  Voor God is niets onmogelijk.’+ 38  Toen zei Maria: ‘Ik ben Jehovah’s slavin! Laat het gebeuren zoals u hebt gezegd.’ Daarna ging de engel bij haar weg. 39  In die tijd vertrok Maria haastig naar het bergland, naar een stad in Juda. 40  Ze ging het huis van Zachari̱as binnen en begroette Elisabeth. 41  Toen Elisabeth Maria’s groet hoorde, sprong de baby op in haar buik. Elisabeth werd vervuld met heilige geest 42  en riep uit: ‘Gezegend ben jij onder de vrouwen! En gezegend is de vrucht van je buik! 43  Waar heb ik het aan te danken dat de moeder van mijn Heer bij mij komt? 44  Want toen ik je begroeting hoorde, sprong de baby van blijdschap op in mijn buik. 45  Gelukkig is ook zij die gelooft wat er tegen haar is gezegd, want Jehovah zal al die dingen volledig in vervulling laten gaan.’ 46  Maria zei: ‘Mijn ziel looft Jehovah.+ 47  Mijn hart* kan alleen maar juichen om God, mijn Redder.+ 48  Want hij heeft oog gehad voor mij, een onbeduidende slavin.+ Voortaan zullen alle generaties me gelukkig prijzen,+ 49  omdat de Machtige grote dingen voor me heeft gedaan. Zijn naam is heilig,+ 50  en van generatie op generatie is hij barmhartig voor degenen die ontzag voor hem hebben.+ 51  Met zijn arm doet hij machtige daden.+ Trotse mensen* heeft hij verjaagd.+ 52  Heersers heeft hij van de troon gestoten+ en onbeduidende mensen heeft hij verhoogd.+ 53  Hij heeft hongerige mensen volop goede dingen gegeven+ en rijke mensen met lege handen weggestuurd. 54  Hij is zijn dienaar Israël te hulp gekomen en herinnert zich zijn barmhartigheid+ 55  voor Abraham en zijn nageslacht* voor eeuwig, zoals hij tegen onze voorouders heeft gezegd.’+ 56  Maria bleef ongeveer drie maanden bij haar en daarna ging ze terug naar huis. 57  Toen kwam het moment dat Elisabeth moest bevallen, en ze kreeg een zoon. 58  Haar buren en familieleden hoorden hoe barmhartig Jehovah voor haar was geweest, en ze waren erg blij voor haar.+ 59  Op de achtste dag kwamen ze voor de besnijdenis van het kind.+ Ze wilden hem Zachari̱as noemen, naar zijn vader. 60  Maar zijn moeder zei: ‘Nee, hij moet Johannes worden genoemd.’ 61  ‘Maar er is niemand in je familie die zo heet’, zeiden ze. 62  Toen vroegen ze zijn vader door middel van gebaren hoe hij het kind wilde noemen. 63  Hij vroeg om een schrijfplankje en schreef daarop: ‘Johannes is zijn naam.’+ Iedereen stond verbaasd. 64  Meteen kon hij zijn mond en zijn tong weer bewegen. Hij begon te praten+ en loofde God. 65  Iedereen die in de omgeving woonde, was diep onder de indruk. In het hele bergland van Judea werd erover gepraat. 66  Het hield alle mensen die het hoorden bezig en ze zeiden bij zichzelf:* ‘Hoe zal het verdergaan met dit kind?’ Want het was duidelijk dat Jehovah met hem was. 67  Zijn vader Zachari̱as werd vervuld met heilige geest en profeteerde: 68  ‘Jehovah, de God van Israël,+ komt alle eer toe, want hij heeft aandacht gehad voor zijn volk en heeft hun bevrijding gebracht.+ 69  Hij heeft ons een hoorn van redding+ gegeven uit het huis van zijn dienaar David.+ 70  Via zijn heilige profeten uit de oudheid heeft hij namelijk gezegd+ 71  dat hij ons zou redden van onze vijanden en van iedereen die ons haat.+ 72  Zoals hij onze voorvaders heeft beloofd, zal hij barmhartig voor ons zijn en terugdenken aan zijn heilige verbond,*+ 73  de eed die hij aan onze voorvader Abraham heeft gezworen.+ 74  Hij zal ons, nadat we van onze vijanden zijn bevrijd, het voorrecht geven om zonder angst heilige dienst voor hem te doen, 75  zodat we ons hele leven loyaal en rechtvaardig zijn in zijn ogen. 76  Maar jij, mijn kind, zult een profeet van de Allerhoogste worden genoemd, want je zult voor Jehovah uit gaan om de weg voor hem vrij te maken.+ 77  Je zult zijn volk vertellen over redding door vergeving van hun zonden+ 78  dankzij het liefdevolle medegevoel van onze God. Dat medegevoel van boven zal zijn als het licht van de zonsopgang.+ 79  Het zal schijnen op degenen die leefden in het duister en in de schaduw van de dood,+ en het zal onze voeten leiden op de weg van vrede.’ 80  Het kind groeide op en werd sterk van geest. Hij bleef in de woestijn tot de dag waarop hij in het openbaar aan Israël verscheen.

Voetnoten

Lett.: ‘wandelden in’.
Of ‘van de schoot van zijn moeder af’.
Lett.: ‘die dicht voor God staat’.
Of ‘iets bovennatuurlijks had gezien’.
Of ‘in je schoot ontvangen’.
Of ‘geest’.
Of ‘mensen die hoogmoedig zijn in de bedoeling van hun hart’.
Lett.: ‘zaad’.
Lett.: ‘in hun hart’.

Aantekeningen

Lukas: De Griekse vorm van de naam is Loukas. Lukas, de schrijver van dit evangelie en van de Handelingen van apostelen, was arts. Hij was een trouwe vriend van Paulus (Kol 4:14; zie ook Inleiding tot Lukas). Vanwege zijn Griekse naam en zijn schrijfstijl beweren sommigen dat Lukas geen Jood was. Bovendien heeft Paulus het in Kol 4:10-14 eerst over ‘de besnedenen’ en noemt hij Lukas pas later. Maar dat gaat in tegen de aanwijzing in Ro 3:1, 2, waar staat dat aan de Joden ‘de heilige uitspraken van God werden toevertrouwd’. Het kan dus zijn dat Lukas een Griekssprekende Jood met een Griekse naam was.

Volgens Lukas: Geen van de evangelieschrijvers vermeldt zijn naam in zijn verslag, en de titel maakte blijkbaar geen deel uit van de oorspronkelijke tekst. In sommige manuscripten van Lukas’ evangelie wordt de titel weergegeven als Euaggelion Kata Loukan (Goed nieuws [of: Evangelie] volgens Lukas), terwijl in andere de kortere titel Kata Loukan (Volgens Lukas) wordt gebruikt. Het is niet helemaal duidelijk wanneer men ermee begon zulke titels toe te voegen of te gebruiken. Volgens sommigen was dat in de tweede eeuw, omdat er manuscripten van de evangeliën met de langere titel zijn gevonden die dateren van eind tweede of begin derde eeuw. Volgens sommige geleerden zijn de openingswoorden van het boek Markus (‘Het begin van het goede nieuws over Jezus Christus, de Zoon van God’) misschien de reden waarom de term evangelie (bet.: ‘goed nieuws’) gebruikt ging worden als omschrijving van deze verslagen. Het gebruik van zulke titels met de naam van de schrijver kan om praktische redenen zijn ontstaan, namelijk om de boeken duidelijk te identificeren.

die voor ons vaststaan: De Griekse uitdrukking kan ook worden weergegeven als ‘waar we volledig van overtuigd zijn’. Het laat uitkomen dat de gebeurtenissen grondig onderzocht waren. De combinatie met voor ons wijst erop dat de christenen er volledig van overtuigd waren dat alles in verband met Christus vervuld was, waar gebleken was en vol vertrouwen aanvaard kon worden. Daarom zijn er ook vertalingen die het weergeven als ‘die onder ons volkomen zekerheid hebben’. In andere contexten worden vormen van hetzelfde Griekse woord weergegeven als ‘volledig van overtuigd’ en ‘met volle overtuiging’ (Ro 4:21; 14:5; Kol 4:12).

dienaren van de boodschap: Of ‘dienaren van het woord’. Twee vertalingen van de Griekse Geschriften in het Hebreeuws (in App. C J18, 22 genoemd) gebruiken hier het Tetragrammaton en geven het weer als ‘dienaren van Jehovah’s woord’.

nagegaan: Of ‘nauwkeurig heb onderzocht’. Lukas was geen ooggetuige van de gebeurtenissen die hij opschreef. Hij werd geïnspireerd door heilige geest en baseerde zijn verslag kennelijk op de volgende bronnen: (1) Geslachtsregisters die hij gebruikte voor het nagaan van Jezus’ afstamming (Lu 3:23-38). (2) Het geïnspireerde verslag van Mattheüs. (3) Persoonlijke gesprekken met veel ooggetuigen (Lu 1:2), zoals de discipelen die nog leefden en mogelijk Jezus’ moeder Maria. Bijna 60 procent van het materiaal in Lukas’ evangelie is alleen te vinden in zijn verslag. (Zie Inleiding tot Lukas.)

in logische volgorde: Of ‘geordend’, ‘in een ordelijke opeenvolging’. In het Grieks kathexes, een uitdrukking die kan duiden op een volgorde van tijd, onderwerp of logica, maar die niet per se duidt op een strikt chronologische volgorde. Dat Lukas de gebeurtenissen niet altijd in chronologische volgorde opschreef, blijkt uit Lu 3:18-21. Daarom is het nodig alle vier de evangelieverslagen te onderzoeken om de volgorde van de gebeurtenissen tijdens Jezus’ leven en bediening vast te stellen. Over het algemeen vertelt Lukas de gebeurtenissen in chronologische volgorde, maar kennelijk heeft hij zijn systematische presentatie van gebeurtenissen en onderwerpen ook door andere factoren laten beïnvloeden.

geachte: Het Grieks voor ‘geachte’ (kratistos) wordt gebruikt als een officiële term voor het aanspreken van hooggeplaatste personen (Han 23:26; 24:3; 26:25). Sommige geleerden denken dat het gebruik van deze term erop duidt dat Theofilus een hoge positie had voordat hij een christen werd. Anderen denken dat de Griekse term gewoon een vriendelijke of beleefde aanspreekvorm was of een uiting van groot respect. Kennelijk was Theofilus een christen, want hij was al ‘mondeling onderwezen’ over Jezus Christus en zijn bediening (Lu 1:4). Lukas’ verslag zou dan een bevestiging zijn van de betrouwbaarheid van het mondelinge onderwijs. Maar er is ook een andere uitleg mogelijk. Sommigen denken dat Theofilus een geïnteresseerde was die zich later bekeerde, terwijl anderen denken dat zijn naam, die ‘geliefd door God’, ‘vriend van God’ betekent, een pseudoniem was voor christenen in het algemeen. Als Lukas Theofilus aan het begin van de Handelingen van apostelen aanspreekt, gebruikt hij niet de uitdrukking geachte (Han 1:1).

aangewezen om (...) een reukoffer te brengen: Oorspronkelijk was het de hogepriester Aäron die het reukoffer bracht op het gouden altaar (Ex 30:7). Maar zijn zoon Eleazar kreeg het toezicht op de wierook en de andere voorwerpen van de tabernakel (Nu 4:16). Van Zacharias, een onderpriester, wordt hier gezegd dat hij de wierook moest branden, dus het lijkt erop dat deze dienst niet alleen door de hogepriester gedaan werd, behalve dan op de Verzoendag. Het branden van de wierook werd misschien wel gezien als de dagelijkse dienst in de tempel waaraan de meeste eer verbonden was. Het werd gedaan nadat het offer was gebracht, en op dat moment stond de samengestroomde menigte buiten het heiligdom te bidden. Volgens de rabbijnse traditie werd er om deze dienst geloot en kwam een priester pas weer aan de beurt als alle andere aanwezigen de dienst ook al hadden gedaan. Als dat waar is, had een priester deze eer misschien maar één keer in zijn leven.

Herodes: Hiermee wordt Herodes de Grote bedoeld. (Zie Woordenlijst.)

Zacharias: De Griekse vorm van de Hebreeuwse naam Zacharia, die ‘Jehovah heeft het zich herinnerd’ betekent.

de afdeling van Abia: Abia was een priesterlijke nakomeling van Aäron. In de tijd van koning David was Abia het hoofd van een van de vaderlijke huizen van Israël. David had de priesterschap in 24 afdelingen ingedeeld, die elk om de zes maanden een week dienst moesten doen in het heiligdom in Jeruzalem. Het vaderlijk huis van Abia was door loting aangewezen om de achtste afdeling te leiden (1Kr 24:3-10). ‘De afdeling van Abia’ hield eerder verband met de priesterafdeling waaraan Zacharias was toegewezen dan met de afstammingslijn van Zacharias. (Zie aantekening bij Lu 1:9.)

Abia: Van de Hebreeuwse naam die ‘mijn vader is Jehovah’ betekent.

Elisabeth, die afstamde van Aäron: Lett.: ‘Elisabeth uit de dochters van Aäron’. De Griekse naam Eleisabet komt van de Hebreeuwse naam ʼElisjevaʽ (Eliseba), die ‘mijn God is overvloed’, ‘God van overvloed’ betekent. Elisabeth ‘stamde af van Aäron’, dus Johannes’ ouders waren allebei van priesterlijke afkomst.

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

tempel: Het Griekse naos dat hier wordt gebruikt, kan slaan op het hele complex, inclusief de voorhoven, in plaats van alleen op het binnenste heiligdom van de tempel zelf.

heiligdom: Het Griekse naos slaat hier op het centrale gebouw met het heilige en het allerheiligste.

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

aangewezen om (...) een reukoffer te brengen: Oorspronkelijk was het de hogepriester Aäron die het reukoffer bracht op het gouden altaar (Ex 30:7). Maar zijn zoon Eleazar kreeg het toezicht op de wierook en de andere voorwerpen van de tabernakel (Nu 4:16). Van Zacharias, een onderpriester, wordt hier gezegd dat hij de wierook moest branden, dus het lijkt erop dat deze dienst niet alleen door de hogepriester gedaan werd, behalve dan op de Verzoendag. Het branden van de wierook werd misschien wel gezien als de dagelijkse dienst in de tempel waaraan de meeste eer verbonden was. Het werd gedaan nadat het offer was gebracht, en op dat moment stond de samengestroomde menigte buiten het heiligdom te bidden. Volgens de rabbijnse traditie werd er om deze dienst geloot en kwam een priester pas weer aan de beurt als alle andere aanwezigen de dienst ook al hadden gedaan. Als dat waar is, had een priester deze eer misschien maar één keer in zijn leven.

heiligdom: In deze context duidt het Griekse woord naos op het centrale tempelgebouw. Toen Zacharias aan de beurt was om een reukoffer te brengen, moest hij het heilige binnengaan, het eerste deel van het heiligdom, waar het reukofferaltaar was. (Zie aantekeningen bij Mt 27:5, 51 en App. B11.)

Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. In de Hebreeuwse Geschriften bevatten uitdrukkingen die overeenkomen met de uitdrukking ‘heiligdom [of ‘tempel’] van Jehovah’ vaak het Tetragrammaton (Nu 19:20; 2Kon 18:16; 23:4; 24:13; 2Kr 26:16; 27:2; Jer 24:1; Ez 8:16; Hag 2:15). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, kan erop duiden dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah’s engel: Deze uitdrukking komt in de Hebreeuwse Geschriften vaak voor, te beginnen in Ge 16:7. In vroege exemplaren van de Septuaginta wordt het Griekse woord aggelos (engel, boodschapper) gevolgd door Gods naam in Hebreeuwse letters. Zo wordt de uitdrukking in Za 3:5, 6 weergegeven in een exemplaar van de Septuaginta dat gevonden is in een grot in Nachal Chever (Israël), in de woestijn van Judea. Dit fragment wordt gedateerd tussen 50 v.Chr. en 50 n.Chr. Het is interessant dat toen latere exemplaren van de Griekse Septuaginta Gods naam in dit en veel andere verzen vervingen door Kurios, het bepaald lidwoord niet werd ingevoegd waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten. Dat kan nog een aanwijzing zijn dat Kurios hier en in vergelijkbare contexten een vervanging is van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen heeft Gods naam in dit vers behouden in hun weergave van de uitdrukking ‘Jehovah’s engel’. (Zie App. C.)

Johannes: Het Nederlandse equivalent van de Hebreeuwse naam Johanan, die ‘Jehovah heeft gunst getoond’, ‘Jehovah is goedgunstig geweest’ betekent.

Johannes: Zie aantekening bij Mt 3:1.

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

in de ogen van Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in dit vers het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios hier God wordt aangeduid. De Griekse uitdrukking enopion Kuriou (lett.: ‘in gezicht van [vóór] Heer’) is een weergave van een Hebreeuws idioom en komt meer dan 100 keer in exemplaren van de Septuaginta voor als vertaling van Hebreeuwse uitdrukkingen die in de oorspronkelijke tekst het Tetragrammaton bevatten (Re 11:11; 1Sa 10:19; 2Sa 5:3; 6:5). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

heilige geest: Of ‘heilige actieve kracht’. (Zie Woordenlijst ‘Geest’ en ‘Heilige geest’.)

Jehovah: Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De boodschap van de engel aan Zacharias (vs. 13-17) lijkt sterk op het taalgebruik in de Hebreeuwse Geschriften. De combinatie van Kurios (Heer) en Theos (God) met een persoonlijk voornaamwoord (hier weergegeven als Jehovah, hun God) komt vaak voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften. (Vergelijk de uitdrukking ‘Jehovah, je God’ in Lu 4:8, 12; 10:27.) In de Hebreeuwse Geschriften komt de combinatie ‘Jehovah, hun God’ meer dan 30 keer voor, terwijl de uitdrukking ‘de Heer, hun God’ nooit gebruikt wordt. Ook de Griekse uitdrukking voor Israëlieten (lett.: ‘zonen van Israël’) is een weergave van een Hebreeuws idioom dat vaak in de Hebreeuwse Geschriften voorkomt (Ge 36:31, vtn.). Een Griekse uitdrukking die te vergelijken is met de uitdrukking die hier gebruikt wordt voor ‘terugbrengen bij Jehovah’, wordt in de Septuaginta in 2Kr 19:4 gebruikt als vertaling van de Hebreeuwse zinsnede voor ‘terugbrengen bij Jehovah’. (Zie App. C.)

in de ogen van Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in dit vers het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios hier God wordt aangeduid. De Griekse uitdrukking enopion Kuriou (lett.: ‘in gezicht van [vóór] Heer’) is een weergave van een Hebreeuws idioom en komt meer dan 100 keer in exemplaren van de Septuaginta voor als vertaling van Hebreeuwse uitdrukkingen die in de oorspronkelijke tekst het Tetragrammaton bevatten (Re 11:11; 1Sa 10:19; 2Sa 5:3; 6:5). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De boodschap van de engel aan Zacharias (vs. 13-17) lijkt sterk op het taalgebruik in de Hebreeuwse Geschriften. De combinatie van Kurios (Heer) en Theos (God) met een persoonlijk voornaamwoord (hier weergegeven als Jehovah, hun God) komt vaak voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften. (Vergelijk de uitdrukking ‘Jehovah, je God’ in Lu 4:8, 12; 10:27.) In de Hebreeuwse Geschriften komt de combinatie ‘Jehovah, hun God’ meer dan 30 keer voor, terwijl de uitdrukking ‘de Heer, hun God’ nooit gebruikt wordt. Ook de Griekse uitdrukking voor Israëlieten (lett.: ‘zonen van Israël’) is een weergave van een Hebreeuws idioom dat vaak in de Hebreeuwse Geschriften voorkomt (Ge 36:31, vtn.). Een Griekse uitdrukking die te vergelijken is met de uitdrukking die hier gebruikt wordt voor ‘terugbrengen bij Jehovah’, wordt in de Septuaginta in 2Kr 19:4 gebruikt als vertaling van de Hebreeuwse zinsnede voor ‘terugbrengen bij Jehovah’. (Zie App. C.)

Elia: Van de Hebreeuwse naam die ‘mijn God is Jehovah’ betekent.

om het hart van vaders tot kinderen terug te brengen: Deze uitdrukking, een citaat uit een profetie in Mal 4:6, is geen voorspelling van een algehele verzoening tussen vaders en hun kinderen. Het ging erom dat Johannes’ boodschap vaders zou aanzetten tot berouw, waardoor hun harde hart zou veranderen in een nederig, ontvankelijk hart, als dat van een gehoorzaam kind. Sommigen zouden kinderen van God worden. Zo voorzei Maleachi ook dat het hart van zonen tot vaders teruggebracht zou worden, wat betekende dat berouwvolle mannen meer zouden worden zoals Abraham, Isaäk en Jakob, hun trouwe voorvaders.

Jehovah: De woorden van de engel tot Zacharias (vs. 13-17) bevatten verwijzingen naar verzen als Mal 3:1; 4:5, 6 en Jes 40:3, waar Gods naam wordt gebruikt. (Zie aantekeningen bij Lu 1:15, 16.) Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, vormen de verwijzingen naar de Hebreeuwse Geschriften een goede reden om Gods naam in de tekst te gebruiken. Bovendien staat in de Septuaginta in 2Sa 7:24 een uitdrukking die overeenkomt met de Griekse uitdrukking voor een volk voorbereiden. In de Hebreeuwse tekst staat daar: ‘U hebt uw volk Israël voor altijd tot uw eigen volk gemaakt (...), o Jehovah.’ (Zie App. C.)

het goede nieuws: De eerste keer dat het Griekse euaggelion voorkomt, dat in sommige Bijbelvertalingen met ‘evangelie’ wordt weergegeven. Het verwante Griekse euaggelistes, dat met ‘evangelieprediker’ wordt vertaald, betekent ‘verkondiger van goed nieuws’ (Han 21:8; Ef 4:11, vtn.; 2Ti 4:5, vtn.).

dit goede nieuws: Het Griekse euaggelion is samengesteld uit de woorden eu, dat ‘goed’ betekent, en aggellos, ‘iemand die nieuws brengt’, ‘iemand die bekendmaakt (aankondigt)’. (Zie Woordenlijst.) In sommige vertalingen wordt het weergegeven met ‘evangelie’. Het verwante Griekse euaggelistes, dat met ‘evangelieprediker’ wordt vertaald, betekent ‘verkondiger van goed nieuws’ (Han 21:8; Ef 4:11, vtn.; 2Ti 4:5, vtn.).

overal in de wereld (...) gepredikt: In overeenstemming met zijn profetie in Mt 24:14 voorspelt Jezus hier dat het goede nieuws in de hele wereld verkondigd zou worden en dat het ook zou omvatten wat de vrouw uit toewijding had gedaan. God inspireerde drie evangelieschrijvers ertoe te vermelden wat ze deed (Mr 14:8, 9; Jo 12:7; zie aantekening bij Mt 24:14).

Gabriël: Van de Hebreeuwse naam die ‘een (fysiek) sterke man van God’ betekent (Da 8:15, 16). Buiten Michaël is Gabriël de enige engel die in de Bijbel bij naam genoemd wordt en de enige gematerialiseerde engel die zijn eigen naam onthult.

dit goede nieuws te vertellen: Het Griekse werkwoord euaggelizomai is verwant aan het zelfstandig naamwoord euaggelion, goed nieuws. De engel Gabriël vervult hier de rol van evangelieprediker. (Zie aantekeningen bij Mt 4:23; 24:14 en 26:13.)

heilige dienst: Of ‘openbare dienst’. Het Griekse woord leitourgia, dat hier gebruikt wordt, en de verwante woorden leitourgeo (openbare dienst verrichten) en leitourgos (openbare dienaar of werker) werden door de oude Grieken en Romeinen gebruikt om te verwijzen naar het werk of de dienst voor de staat of voor de overheid in het belang van de gemeenschap. Zo wordt in Ro 13:6 over de overheid gesproken als ‘beambten in dienst van God’ (meervoudsvorm van leitourgos), in de zin dat ze diensten doen waar de gemeenschap voordeel van heeft. Lukas gebruikt de term hier op een vergelijkbare manier als de Septuaginta, waar geregeld met vormen van het werkwoord en het zelfstandig naamwoord wordt verwezen naar de tempeldienst van de priesters en de Levieten (Ex 28:35; Nu 8:22). De dienst in de tempel werd bezien als een openbare dienst tot welzijn van het volk. Maar het was ook een heilige dienst omdat de Levitische priesters Gods wet onderwezen en slachtoffers brachten die de zonden van het volk bedekten (2Kr 15:3; Mal 2:7).

Jehovah: Hoewel Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios hier God wordt aangeduid. Als Jezus met de man praat die genezen was, schrijft hij het wonder toe aan zijn hemelse Vader en niet aan zichzelf. Deze conclusie wordt ondersteund door Lukas’ verslag van hetzelfde voorval, waarin het Griekse woord Theos (God) wordt gebruikt (Lu 8:39). Ook zijn er een aantal Bijbelvertalingen die in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruiken als Jehovah, Yahveh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God, en die opvatting wordt ondersteund door een aantal naslagwerken. (Zie App. C.) Verder zijn ook de uitdrukkingen ‘wat (...) voor je heeft gedaan’ en ‘barmhartig (...) voor je is geweest’ relevant, omdat in de Hebreeuwse Geschriften de overeenkomende Hebreeuwse werkwoorden vaak in combinatie met Gods naam worden gebruikt als het gaat om Jehovah’s bemoeienissen met mensen (Ge 21:1; Ex 13:8; De 4:34; 13:17; 30:3; 1Sa 12:7; 25:30; 2Kon 13:23).

Dit heeft Jehovah voor me gedaan: Of ‘zo is Jehovah met me omgegaan’. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. Elisabeth uit hier haar waardering op een manier die doet denken aan wat over Sara’s ervaring wordt gezegd in Ge 21:1. In dat vers wordt Gods naam gebruikt. In de Hebreeuwse Geschriften wordt het overeenkomende Hebreeuwse werkwoord voor ‘heeft voor me gedaan’ (of ‘is met me omgegaan’) vaak in combinatie met Gods naam gebruikt als het gaat om wat Jehovah voor mensen doet (Ex 13:8; De 4:34; 1Sa 12:7; 25:30). Bovendien staat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. (Meer ondersteuning voor het gebruik van Gods naam is te vinden in App. C. Zie ook aantekening bij Mr 5:19.) Elisabeths opmerking dat de mensen haar niet meer zouden verachten omdat ze geen kinderen had, doet denken aan de woorden van Rachel die in Ge 30:23 staan.

In haar zesde maand: Dat wil zeggen de zesde maand van Elisabeths zwangerschap, zoals blijkt uit de context (vs. 24, 25). Lett.: ‘in de zesde maand’.

verloofd: Onder de Hebreeën was een verloving een bindende overeenkomst. Twee verloofden werden als een getrouwd stel bezien, hoewel ze niet als echtpaar gingen samenwonen voordat de huwelijksformaliteiten vervuld waren.

Maria: Komt overeen met de Hebreeuwse naam Mirjam. In de Griekse Geschriften komen zes vrouwen met de naam Maria voor: (1) Maria, de moeder van Jezus, (2) Maria Magdalena (Mt 27:56; Lu 8:2; 24:10), (3) Maria, de moeder van Jakobus en Joses (Mt 27:56; Lu 24:10), (4) Maria, de zus van Martha en Lazarus (Lu 10:39; Jo 11:1), (5) Maria, de moeder van Johannes Markus (Han 12:12) en (6) Maria uit Rome (Ro 16:6). In de tijd van Jezus was Maria een van de meest voorkomende namen voor vrouwen.

verloofd: Zie aantekening bij Mt 1:18.

Jehovah is met je: Deze en vergelijkbare uitdrukkingen met Gods naam erin komen veel voor in de Hebreeuwse Geschriften (Ru 2:4; 2Sa 7:3; 2Kr 15:2; Jer 1:19). De begroeting van de engel komt overeen met wat Jehovah’s engel tegen Gideon zegt in Re 6:12: ‘Jehovah is met je, dappere strijder.’ Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in Lu 1:28 het woord Kurios (Heer) gebruiken, is de manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften gebruikt wordt een aanwijzing dat Kurios hier een vervanging is van Gods naam. Bovendien worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jezus: Komt overeen met de Hebreeuwse naam Jesua of Jozua, een verkorte vorm van Jehosua, dat ‘Jehovah is redding’ betekent.

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De boodschap van de engel aan Zacharias (vs. 13-17) lijkt sterk op het taalgebruik in de Hebreeuwse Geschriften. De combinatie van Kurios (Heer) en Theos (God) met een persoonlijk voornaamwoord (hier weergegeven als Jehovah, hun God) komt vaak voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften. (Vergelijk de uitdrukking ‘Jehovah, je God’ in Lu 4:8, 12; 10:27.) In de Hebreeuwse Geschriften komt de combinatie ‘Jehovah, hun God’ meer dan 30 keer voor, terwijl de uitdrukking ‘de Heer, hun God’ nooit gebruikt wordt. Ook de Griekse uitdrukking voor Israëlieten (lett.: ‘zonen van Israël’) is een weergave van een Hebreeuws idioom dat vaak in de Hebreeuwse Geschriften voorkomt (Ge 36:31, vtn.). Een Griekse uitdrukking die te vergelijken is met de uitdrukking die hier gebruikt wordt voor ‘terugbrengen bij Jehovah’, wordt in de Septuaginta in 2Kr 19:4 gebruikt als vertaling van de Hebreeuwse zinsnede voor ‘terugbrengen bij Jehovah’. (Zie App. C.)

Jehovah God: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier de uitdrukking Kurios ho Theos (lett.: ‘Heer de God’) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De woorden van de engel over de troon van zijn vader David verwijzen naar de belofte in 2Sa 7:12, 13 en 16, waar Jehovah via de profeet Nathan tegen David spreekt en waar het Tetragrammaton meerdere keren in de onmiddellijke context voorkomt (2Sa 7:4-16). De uitdrukking die hier wordt weergegeven met ‘Jehovah God’ en vergelijkbare combinaties komen in de Griekse Geschriften vooral voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften of in passages die de stijl van het Hebreeuws weerspiegelen. (Zie aantekening bij Lu 1:16.) ‘Jehovah God’ en niet ‘de Heer God’ is de standaardcombinatie in de Hebreeuwse Geschriften, en die uitdrukking komt zo’n 40 keer voor. Als je daar vergelijkbare uitdrukkingen als ‘Jehovah, [mijn, onze, jouw, zijn, hun] God’ of ‘Jehovah, de God van . . .’ aan toevoegt, gaat het om meer dan 800 keer. Het is waar dat latere exemplaren van de Septuaginta de combinatie Kurios ho Theos (Heer de God) gebruiken als equivalent van de Hebreeuwse uitdrukking voor ‘Jehovah God’. Een perkamentvel dat uit de derde eeuw dateert en een deel van de Septuaginta-vertaling van Genesis bevat (Papyrus Oxyrhynchus VII 1007), geeft in Ge 2:8, 18 in de uitdrukking ‘Jehovah God’ Gods naam niet weer met Kurios maar met een afkorting van het Tetragrammaton in de vorm van een dubbele Hebreeuwse letter jodh, geschreven als . Het is ook interessant dat waar de combinaties ‘Jehovah, je God’ en ‘Jehovah, zijn God’ in De 18:5, 7 in een vroeg fragment van de Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) voorkomen, Gods naam binnen de Griekse tekst in Hebreeuws kwadraatschrift wordt geschreven. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. Gezien deze overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt. (Zie App. C.)

je familielid: Het Griekse woord komt in deze vorm (suggenis) maar één keer in de Griekse Geschriften voor, maar in andere verzen wordt het in een anders gespelde vorm (suggenes) gebruikt (Lu 1:58; 21:16; Han 10:24; Ro 9:3). Het zijn allebei algemene termen voor een familielid, iemand van dezelfde familie (in uitgebreide zin). Maria en Elisabeth waren dus familie van elkaar, maar er wordt niet gezegd hoe nauw ze verwant waren. Zacharias en Elisabeth waren van de stam Levi en Jozef en Maria van de stam Juda, dus de verwantschap was misschien niet zo heel nauw.

Voor God is niets onmogelijk: Of ‘geen verklaring is voor God onmogelijk’, ‘God kan alles vervullen wat hij zegt’. Het Griekse woord rhema kan worden weergegeven met ‘verklaring’, ‘woord’ of ‘uitspraak’. Het kan ook duiden op ‘een ding’, ‘de zaak waarover gesproken wordt’, oftewel een gebeurtenis, een handeling of het resultaat van wat gezegd is. Hoewel de Griekse tekst op meerdere manieren kan worden vertaald, blijft de algehele betekenis gelijk, namelijk dat niets onmogelijk is als het om God of zijn beloften gaat. De bewoordingen hier komen overeen met de weergave in de Septuaginta van Ge 18:14, waar Jehovah Abraham ervan verzekerde dat zijn vrouw Sara op hoge leeftijd een zoon zou krijgen, Isaäk.

Ik ben Jehovah’s slavin!: Deze woorden van Maria doen denken aan uitspraken van aanbidders van Jehovah die in de Hebreeuwse Geschriften vermeld worden. Hanna zegt bijvoorbeeld in haar gebed dat in 1Sa 1:11 staat: ‘O Jehovah van de legermachten, heb toch aandacht voor de ellende van uw dienares [of ‘slavin’].’ In 1Sa 1:11 wordt in de Septuaginta hetzelfde Griekse woord voor slavin gebruikt als in het verslag van Lukas. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in Lu 1:38 het woord Kurios (Heer) gebruiken, wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt vanwege de context (Kurios duidt op God) en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften. Geleerden hebben ook opgemerkt dat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord staat waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. Dat is nog een aanwijzing dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. (Zie App. C.)

vertrok (...) naar het bergland: Vanuit Maria’s huis in Nazareth kan deze reis naar de Judese heuvels drie of vier dagen hebben geduurd, afhankelijk van de locatie van de stad van Zacharia en Elisabeth. De afstand kan meer dan 100 km zijn geweest.

Jehovah: Wat de engel tegen Maria had gezegd kwam van Jehovah God. De Griekse uitdrukking para Kuriou (lett.: ‘van [vanwege] Heer’) die hier wordt gebruikt, komt in beschikbare exemplaren van de Septuaginta voor als vertaling van Hebreeuwse uitdrukkingen waarin Gods naam wordt gebruikt (Ge 24:50; Re 14:4; 1Sa 1:20; Jes 21:10; Jer 11:1; 18:1; 21:1). Net als bij andere verzen in Lukas 1 waar Kurios (Heer) voorkomt, hebben geleerden opgemerkt dat de ongebruikelijke weglating van het bepaald lidwoord vóór Kurios erop duidt dat dit woord als een eigennaam gebruikt wordt. Daarbij komt dat waar het equivalent van deze Griekse uitdrukking in De 18:16 in een vroeg fragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) voorkomt, Gods naam binnen de Griekse tekst in Hebreeuws kwadraatschrift wordt geschreven. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten van het evangelie van Lukas hier het woord Kurios gebruiken, bieden de context en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken.

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Dit heeft Jehovah voor me gedaan: Of ‘zo is Jehovah met me omgegaan’. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. Elisabeth uit hier haar waardering op een manier die doet denken aan wat over Sara’s ervaring wordt gezegd in Ge 21:1. In dat vers wordt Gods naam gebruikt. In de Hebreeuwse Geschriften wordt het overeenkomende Hebreeuwse werkwoord voor ‘heeft voor me gedaan’ (of ‘is met me omgegaan’) vaak in combinatie met Gods naam gebruikt als het gaat om wat Jehovah voor mensen doet (Ex 13:8; De 4:34; 1Sa 12:7; 25:30). Bovendien staat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. (Meer ondersteuning voor het gebruik van Gods naam is te vinden in App. C. Zie ook aantekening bij Mr 5:19.) Elisabeths opmerking dat de mensen haar niet meer zouden verachten omdat ze geen kinderen had, doet denken aan de woorden van Rachel die in Ge 30:23 staan.

Ik ben Jehovah’s slavin!: Deze woorden van Maria doen denken aan uitspraken van aanbidders van Jehovah die in de Hebreeuwse Geschriften vermeld worden. Hanna zegt bijvoorbeeld in haar gebed dat in 1Sa 1:11 staat: ‘O Jehovah van de legermachten, heb toch aandacht voor de ellende van uw dienares [of ‘slavin’].’ In 1Sa 1:11 wordt in de Septuaginta hetzelfde Griekse woord voor slavin gebruikt als in het verslag van Lukas. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in Lu 1:38 het woord Kurios (Heer) gebruiken, wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt vanwege de context (Kurios duidt op God) en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften. Geleerden hebben ook opgemerkt dat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord staat waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. Dat is nog een aanwijzing dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. (Zie App. C.)

Maria zei: Maria’s uitingen van lof die hierna volgen in vers 46-55 bevatten meer dan 20 verwijzingen naar of zinspelingen op de Hebreeuwse Geschriften. Veel van wat ze zegt doet denken aan het gebed van Hanna, de moeder van Samuël, die door Jehovah ook gezegend werd met een kind (1Sa 2:1-10). Meer voorbeelden van uitdrukkingen waarnaar verwezen of waarop gezinspeeld wordt: Ps 35:9; Hab 3:18; Jes 61:10 (vs. 47); Ge 30:13; Mal 3:12 (vs. 48); De 10:21; Ps 111:9 (vs. 49); Job 12:19 (vs. 52); Ps 107:9 (vs. 53); Jes 41:8, 9; Ps 98:3 (vs. 54); Mi 7:20; Jes 41:8; 2Sa 22:51 (vs. 55). Maria’s woorden zijn een bewijs van haar geestelijke instelling en haar kennis van de Schrift. Ze laten zien dat ze een dankbare houding had. Uit haar woorden blijkt ook hoe groot haar geloof was, want ze had het erover dat Jehovah trotse en machtige mensen verlaagt en hulp biedt aan onbeduidende en arme mensen die hem zoeken.

Mijn ziel: Of ‘mijn hele wezen’. Het Griekse psuche, traditioneel weergegeven met ‘ziel’, slaat hier op het hele wezen van een persoon. ‘Mijn ziel’ kan in deze context ook worden vertaald met ‘ik’. (Zie Woordenlijst.)

Mijn ziel looft Jehovah: Of ‘mijn ziel maakt Jehovah groot’, ‘mijn ziel prijst (verkondigt) de grootheid van Jehovah’. Deze woorden van Maria doen denken aan passages uit de Hebreeuwse Geschriften, zoals Ps 34:3 en 69:30, waar Gods naam in hetzelfde vers of in de context wordt gebruikt (Ps 69:31). In die verzen wordt in de Septuaginta hetzelfde Griekse woord voor loven of grootmaken gebruikt (megaluno). Het is interessant dat een fragment van een perkamentrol (P. Vindobonensis Grieks 39777, uit de derde of vierde eeuw) een deel van Psalm 69 bevat (68 in de Septuaginta) in de Griekse vertaling van Symmachus. Dit fragment geeft in Ps 69:13, 30, 31 Gods naam niet weer met Kurios maar met het Tetragrammaton in oude Hebreeuwse tekens ( of ). Dit bewijsmateriaal en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften ondersteunen het gebruik van Gods naam in Lu 1:46. (Zie aantekening bij Maria zei in dit vers en aantekeningen bij Lu 1:6, 25, 38 en App. C.)

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. In de Hebreeuwse Geschriften bevatten uitdrukkingen die overeenkomen met de uitdrukking ‘heiligdom [of ‘tempel’] van Jehovah’ vaak het Tetragrammaton (Nu 19:20; 2Kon 18:16; 23:4; 24:13; 2Kr 26:16; 27:2; Jer 24:1; Ez 8:16; Hag 2:15). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, kan erop duiden dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah’s engel: Deze uitdrukking komt in de Hebreeuwse Geschriften vaak voor, te beginnen in Ge 16:7. In vroege exemplaren van de Septuaginta wordt het Griekse woord aggelos (engel, boodschapper) gevolgd door Gods naam in Hebreeuwse letters. Zo wordt de uitdrukking in Za 3:5, 6 weergegeven in een exemplaar van de Septuaginta dat gevonden is in een grot in Nachal Chever (Israël), in de woestijn van Judea. Dit fragment wordt gedateerd tussen 50 v.Chr. en 50 n.Chr. Het is interessant dat toen latere exemplaren van de Griekse Septuaginta Gods naam in dit en veel andere verzen vervingen door Kurios, het bepaald lidwoord niet werd ingevoegd waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten. Dat kan nog een aanwijzing zijn dat Kurios hier en in vergelijkbare contexten een vervanging is van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen heeft Gods naam in dit vers behouden in hun weergave van de uitdrukking ‘Jehovah’s engel’. (Zie App. C.)

in de ogen van Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in dit vers het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios hier God wordt aangeduid. De Griekse uitdrukking enopion Kuriou (lett.: ‘in gezicht van [vóór] Heer’) is een weergave van een Hebreeuws idioom en komt meer dan 100 keer in exemplaren van de Septuaginta voor als vertaling van Hebreeuwse uitdrukkingen die in de oorspronkelijke tekst het Tetragrammaton bevatten (Re 11:11; 1Sa 10:19; 2Sa 5:3; 6:5). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De boodschap van de engel aan Zacharias (vs. 13-17) lijkt sterk op het taalgebruik in de Hebreeuwse Geschriften. De combinatie van Kurios (Heer) en Theos (God) met een persoonlijk voornaamwoord (hier weergegeven als Jehovah, hun God) komt vaak voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften. (Vergelijk de uitdrukking ‘Jehovah, je God’ in Lu 4:8, 12; 10:27.) In de Hebreeuwse Geschriften komt de combinatie ‘Jehovah, hun God’ meer dan 30 keer voor, terwijl de uitdrukking ‘de Heer, hun God’ nooit gebruikt wordt. Ook de Griekse uitdrukking voor Israëlieten (lett.: ‘zonen van Israël’) is een weergave van een Hebreeuws idioom dat vaak in de Hebreeuwse Geschriften voorkomt (Ge 36:31, vtn.). Een Griekse uitdrukking die te vergelijken is met de uitdrukking die hier gebruikt wordt voor ‘terugbrengen bij Jehovah’, wordt in de Septuaginta in 2Kr 19:4 gebruikt als vertaling van de Hebreeuwse zinsnede voor ‘terugbrengen bij Jehovah’. (Zie App. C.)

Jehovah: De woorden van de engel tot Zacharias (vs. 13-17) bevatten verwijzingen naar verzen als Mal 3:1; 4:5, 6 en Jes 40:3, waar Gods naam wordt gebruikt. (Zie aantekeningen bij Lu 1:15, 16.) Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, vormen de verwijzingen naar de Hebreeuwse Geschriften een goede reden om Gods naam in de tekst te gebruiken. Bovendien staat in de Septuaginta in 2Sa 7:24 een uitdrukking die overeenkomt met de Griekse uitdrukking voor een volk voorbereiden. In de Hebreeuwse tekst staat daar: ‘U hebt uw volk Israël voor altijd tot uw eigen volk gemaakt (...), o Jehovah.’ (Zie App. C.)

Dit heeft Jehovah voor me gedaan: Of ‘zo is Jehovah met me omgegaan’. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. Elisabeth uit hier haar waardering op een manier die doet denken aan wat over Sara’s ervaring wordt gezegd in Ge 21:1. In dat vers wordt Gods naam gebruikt. In de Hebreeuwse Geschriften wordt het overeenkomende Hebreeuwse werkwoord voor ‘heeft voor me gedaan’ (of ‘is met me omgegaan’) vaak in combinatie met Gods naam gebruikt als het gaat om wat Jehovah voor mensen doet (Ex 13:8; De 4:34; 1Sa 12:7; 25:30). Bovendien staat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. (Meer ondersteuning voor het gebruik van Gods naam is te vinden in App. C. Zie ook aantekening bij Mr 5:19.) Elisabeths opmerking dat de mensen haar niet meer zouden verachten omdat ze geen kinderen had, doet denken aan de woorden van Rachel die in Ge 30:23 staan.

Jehovah is met je: Deze en vergelijkbare uitdrukkingen met Gods naam erin komen veel voor in de Hebreeuwse Geschriften (Ru 2:4; 2Sa 7:3; 2Kr 15:2; Jer 1:19). De begroeting van de engel komt overeen met wat Jehovah’s engel tegen Gideon zegt in Re 6:12: ‘Jehovah is met je, dappere strijder.’ Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in Lu 1:28 het woord Kurios (Heer) gebruiken, is de manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften gebruikt wordt een aanwijzing dat Kurios hier een vervanging is van Gods naam. Bovendien worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah God: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier de uitdrukking Kurios ho Theos (lett.: ‘Heer de God’) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De woorden van de engel over de troon van zijn vader David verwijzen naar de belofte in 2Sa 7:12, 13 en 16, waar Jehovah via de profeet Nathan tegen David spreekt en waar het Tetragrammaton meerdere keren in de onmiddellijke context voorkomt (2Sa 7:4-16). De uitdrukking die hier wordt weergegeven met ‘Jehovah God’ en vergelijkbare combinaties komen in de Griekse Geschriften vooral voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften of in passages die de stijl van het Hebreeuws weerspiegelen. (Zie aantekening bij Lu 1:16.) ‘Jehovah God’ en niet ‘de Heer God’ is de standaardcombinatie in de Hebreeuwse Geschriften, en die uitdrukking komt zo’n 40 keer voor. Als je daar vergelijkbare uitdrukkingen als ‘Jehovah, [mijn, onze, jouw, zijn, hun] God’ of ‘Jehovah, de God van . . .’ aan toevoegt, gaat het om meer dan 800 keer. Het is waar dat latere exemplaren van de Septuaginta de combinatie Kurios ho Theos (Heer de God) gebruiken als equivalent van de Hebreeuwse uitdrukking voor ‘Jehovah God’. Een perkamentvel dat uit de derde eeuw dateert en een deel van de Septuaginta-vertaling van Genesis bevat (Papyrus Oxyrhynchus VII 1007), geeft in Ge 2:8, 18 in de uitdrukking ‘Jehovah God’ Gods naam niet weer met Kurios maar met een afkorting van het Tetragrammaton in de vorm van een dubbele Hebreeuwse letter jodh, geschreven als . Het is ook interessant dat waar de combinaties ‘Jehovah, je God’ en ‘Jehovah, zijn God’ in De 18:5, 7 in een vroeg fragment van de Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) voorkomen, Gods naam binnen de Griekse tekst in Hebreeuws kwadraatschrift wordt geschreven. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. Gezien deze overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt. (Zie App. C.)

Ik ben Jehovah’s slavin!: Deze woorden van Maria doen denken aan uitspraken van aanbidders van Jehovah die in de Hebreeuwse Geschriften vermeld worden. Hanna zegt bijvoorbeeld in haar gebed dat in 1Sa 1:11 staat: ‘O Jehovah van de legermachten, heb toch aandacht voor de ellende van uw dienares [of ‘slavin’].’ In 1Sa 1:11 wordt in de Septuaginta hetzelfde Griekse woord voor slavin gebruikt als in het verslag van Lukas. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten in Lu 1:38 het woord Kurios (Heer) gebruiken, wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt vanwege de context (Kurios duidt op God) en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften. Geleerden hebben ook opgemerkt dat hier vóór Kurios geen bepaald lidwoord staat waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. Dat is nog een aanwijzing dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. (Zie App. C.)

Jehovah: Wat de engel tegen Maria had gezegd kwam van Jehovah God. De Griekse uitdrukking para Kuriou (lett.: ‘van [vanwege] Heer’) die hier wordt gebruikt, komt in beschikbare exemplaren van de Septuaginta voor als vertaling van Hebreeuwse uitdrukkingen waarin Gods naam wordt gebruikt (Ge 24:50; Re 14:4; 1Sa 1:20; Jes 21:10; Jer 11:1; 18:1; 21:1). Net als bij andere verzen in Lukas 1 waar Kurios (Heer) voorkomt, hebben geleerden opgemerkt dat de ongebruikelijke weglating van het bepaald lidwoord vóór Kurios erop duidt dat dit woord als een eigennaam gebruikt wordt. Daarbij komt dat waar het equivalent van deze Griekse uitdrukking in De 18:16 in een vroeg fragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) voorkomt, Gods naam binnen de Griekse tekst in Hebreeuws kwadraatschrift wordt geschreven. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten van het evangelie van Lukas hier het woord Kurios gebruiken, bieden de context en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken.

Mijn ziel looft Jehovah: Of ‘mijn ziel maakt Jehovah groot’, ‘mijn ziel prijst (verkondigt) de grootheid van Jehovah’. Deze woorden van Maria doen denken aan passages uit de Hebreeuwse Geschriften, zoals Ps 34:3 en 69:30, waar Gods naam in hetzelfde vers of in de context wordt gebruikt (Ps 69:31). In die verzen wordt in de Septuaginta hetzelfde Griekse woord voor loven of grootmaken gebruikt (megaluno). Het is interessant dat een fragment van een perkamentrol (P. Vindobonensis Grieks 39777, uit de derde of vierde eeuw) een deel van Psalm 69 bevat (68 in de Septuaginta) in de Griekse vertaling van Symmachus. Dit fragment geeft in Ps 69:13, 30, 31 Gods naam niet weer met Kurios maar met het Tetragrammaton in oude Hebreeuwse tekens ( of ). Dit bewijsmateriaal en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften ondersteunen het gebruik van Gods naam in Lu 1:46. (Zie aantekening bij Maria zei in dit vers en aantekeningen bij Lu 1:6, 25, 38 en App. C.)

Jehovah: De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. (Zie aantekeningen bij Lu 1:6, 9, 11, 15, 16, 17, 25, 28, 32, 38, 45, 46.) De uitdrukking die wordt weergegeven met hoe barmhartig Jehovah voor haar was geweest (lett.: ‘dat Jehovah zijn barmhartigheid tegenover haar had grootgemaakt’), doet denken aan de bewoordingen in verzen in de Hebreeuwse Geschriften, zoals Ge 19:18-20, waar Lot tegen Jehovah zegt: ‘Jehovah, (...) u toont grote goedheid voor mij [lett.: ‘u maakt uw goedheid groot’].’ Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, wordt in dit vers Gods naam gebruikt vanwege de context (Kurios duidt op God) en de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften. (Zie App. C.)

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Zoals in de aantekening bij Lu 1:6 wordt gezegd, staan de eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. In de Hebreeuwse Geschriften bevatten uitdrukkingen die overeenkomen met de uitdrukking ‘heiligdom [of ‘tempel’] van Jehovah’ vaak het Tetragrammaton (Nu 19:20; 2Kon 18:16; 23:4; 24:13; 2Kr 26:16; 27:2; Jer 24:1; Ez 8:16; Hag 2:15). De manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, kan erop duiden dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah’s hand: Deze uitdrukking en de uitdrukking ‘hand van Jehovah’ komen vaak in de Hebreeuwse Geschriften voor als een combinatie van het Hebreeuwse woord voor hand en het Tetragrammaton. (Een aantal voorbeelden: Ex 9:3; Nu 11:23; 1Kon 18:46; Ezr 7:6; Job 12:9; Jes 19:16; 40:2; Ez 1:3.) Het woord hand wordt in de Bijbel vaak figuurlijk gebruikt voor macht. Omdat de hand de kracht van de arm aanwendt, kan het woord ook op aangewende kracht duiden. De Griekse uitdrukking die met ‘Jehovah’s hand’ (of ‘hand van Jehovah’) is vertaald, komt ook voor in Lu 1:66 en Han 13:11. (Zie aantekeningen bij Lu 1:6, 66 en App. C.)

De hand van Jehovah: Zie aantekening bij Han 11:21.

dat Jehovah met hem was: Lett.: ‘de hand van Jehovah was met hem’. Het woord hand wordt vaak figuurlijk gebruikt voor macht. Omdat de hand de kracht van de arm aanwendt, kan het woord ook op aangewende kracht duiden.

Jehovah: Lett.: ‘hand van Jehovah’. Deze uitdrukking komt in de Hebreeuwse Geschriften vaak voor als een combinatie van het Hebreeuwse woord voor hand en het Tetragrammaton (Ex 9:3; Nu 11:23; Re 2:15; Ru 1:13; 1Sa 5:6, 9; 7:13; 12:15; 1Kon 18:46; Ezr 7:6; Job 12:9; Jes 19:16; 40:2; Ez 1:3). Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten van Lukas’ evangelie het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er gezien deze overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. In verband met Lu 1:66 hebben geleerden opgemerkt dat vóór Kurios geen bepaald lidwoord staat waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. Dat is interessant omdat de oudste exemplaren van de Septuaginta wel Gods naam bevatten, maar toen latere exemplaren van de Septuaginta Gods naam door Kurios vervingen, werd ook daar het bepaald lidwoord vaak niet ingevoegd waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten. Die ongebruikelijke weglating van het bepaald lidwoord vóór Kurios is nog een aanwijzing dat Kurios hier een vervanging is van Gods naam. De Griekse uitdrukking die kan worden weergegeven met ‘hand van Jehovah’ komt ook voor in Han 11:21 en 13:11. (Zie aantekeningen bij Lu 1:6, 9, Han 11:21; 13:11 en App. C.)

Jehovah (...) komt alle eer toe: Of ‘mag Jehovah gezegend worden’. Deze lofprijzing komt veel voor in de Hebreeuwse Geschriften en wordt daar vaak gebruikt in combinatie met Gods naam (1Sa 25:32; 1Kon 1:48; 8:15; Ps 41:13; 72:18; 106:48). Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios hier de God van Israël wordt aangeduid. In combinatie met de manier waarop deze uitdrukking in de Hebreeuwse Geschriften wordt gebruikt, is dat een aanwijzing dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. (Zie App. C.)

een hoorn van redding: Of ‘een machtige redder’. In de Bijbel zijn dierenhoorns vaak een afbeelding van kracht, verovering en overwinning (1Sa 2:1; Ps 75:4, 5, 10; 148:14; vtnn.). Ook heersers en dynastieën, zowel goede als slechte, worden gesymboliseerd door hoorns, en hun veroveringen worden vergeleken met het stoten met hoorns (De 33:17; Da 7:24; 8:2-10, 20-24). In deze context verwijst de uitdrukking ‘een hoorn van redding’ naar de Messias als degene die de kracht heeft om te redden, een machtige redder. (Zie Woordenlijst.)

heilige dienst voor hem te doen: De basisbetekenis van het Griekse werkwoord latreuo is ‘dienen’. In de Bijbel duidt het op dienst voor God, dienst die verband houdt met de aanbidding van hem (Mt 4:10; Lu 2:37; 4:8; Han 7:7; Ro 1:9; Fil 3:3; 2Ti 1:3; Heb 9:14; 12:28; Opb 7:15; 22:3) of dienst in het heiligdom of de tempel (Heb 8:5; 9:9; 10:2; 13:10). In sommige contexten kan de term dus ook worden weergegeven met ‘aanbidden’. In enkele gevallen wordt de term gebruikt in verband met valse aanbidding — het dienen of aanbidden van dingen die geschapen zijn (Han 7:42; Ro 1:25).

Jehovah: In deze vertaling de eerste keer dat Gods naam in het evangelie van Lukas voorkomt. Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De context laat zien dat met Kurios God wordt aangeduid. De eerste twee hoofdstukken van Lukas’ verslag staan vol verwijzingen naar en zinspelingen op uitdrukkingen en passages in de Hebreeuwse Geschriften waarin Gods naam voorkomt. De uitdrukking geboden en voorschriften en vergelijkbare combinaties van juridische termen komen in de Hebreeuwse Geschriften voor in contexten waar Gods naam wordt gebruikt of waar Jehovah aan het woord is (Ge 26:2, 5; Nu 36:13; De 4:40; Ez 36:23, 27). Het is interessant dat deze twee Griekse juridische termen in de Septuaginta voorkomen in De 27:10. In een vroeg papyrusfragment van de Griekse Septuaginta (Papyrus Foead Inv. 266) waarin delen van het vers voorkomen, wordt Gods naam geschreven in Hebreeuws kwadraatschrift. Het fragment wordt gedateerd op de eerste eeuw v.Chr. De manier waarop deze termen die met Jehovah’s normen verband houden in de Hebreeuwse Geschriften worden gebruikt, duidt erop dat Kurios hier gebruikt wordt als vervanging van Gods naam. Een aantal Bijbelvertalingen gebruikt in de hoofdtekst van Lu 1:6 of in voetnoten en kanttekeningen weergaven als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

Jehovah: Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, zijn er goede redenen om in de hoofdtekst Gods naam te gebruiken. De boodschap van de engel aan Zacharias (vs. 13-17) lijkt sterk op het taalgebruik in de Hebreeuwse Geschriften. De combinatie van Kurios (Heer) en Theos (God) met een persoonlijk voornaamwoord (hier weergegeven als Jehovah, hun God) komt vaak voor in citaten uit de Hebreeuwse Geschriften. (Vergelijk de uitdrukking ‘Jehovah, je God’ in Lu 4:8, 12; 10:27.) In de Hebreeuwse Geschriften komt de combinatie ‘Jehovah, hun God’ meer dan 30 keer voor, terwijl de uitdrukking ‘de Heer, hun God’ nooit gebruikt wordt. Ook de Griekse uitdrukking voor Israëlieten (lett.: ‘zonen van Israël’) is een weergave van een Hebreeuws idioom dat vaak in de Hebreeuwse Geschriften voorkomt (Ge 36:31, vtn.). Een Griekse uitdrukking die te vergelijken is met de uitdrukking die hier gebruikt wordt voor ‘terugbrengen bij Jehovah’, wordt in de Septuaginta in 2Kr 19:4 gebruikt als vertaling van de Hebreeuwse zinsnede voor ‘terugbrengen bij Jehovah’. (Zie App. C.)

Jehovah: De woorden van de engel tot Zacharias (vs. 13-17) bevatten verwijzingen naar verzen als Mal 3:1; 4:5, 6 en Jes 40:3, waar Gods naam wordt gebruikt. (Zie aantekeningen bij Lu 1:15, 16.) Hoewel de beschikbare Griekse manuscripten hier het woord Kurios (Heer) gebruiken, vormen de verwijzingen naar de Hebreeuwse Geschriften een goede reden om Gods naam in de tekst te gebruiken. Bovendien staat in de Septuaginta in 2Sa 7:24 een uitdrukking die overeenkomt met de Griekse uitdrukking voor een volk voorbereiden. In de Hebreeuwse tekst staat daar: ‘U hebt uw volk Israël voor altijd tot uw eigen volk gemaakt (...), o Jehovah.’ (Zie App. C.)

Jehovah: In dit citaat uit Jes 40:3 komt Gods naam (weergegeven met vier Hebreeuwse medeklinkers, getranslitereerd als JHWH) voor in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. (Zie App. C.) Lukas past deze profetie toe op Johannes de Doper. Johannes zou de weg van Jehovah vrijmaken in de zin dat hij de voorloper zou zijn van Jezus, die zijn Vader zou vertegenwoordigen en in de naam van zijn Vader zou komen (Jo 5:43; 8:29). In het evangelie van de apostel Johannes past Johannes de Doper deze profetie toe op zichzelf (Jo 1:23).

Jehovah: De profetische woorden van Zacharias in het tweede deel van dit vers doen denken aan de bewoordingen in Jes 40:3 en Mal 3:1, waar Gods naam (weergegeven met vier Hebreeuwse medeklinkers, getranslitereerd als JHWH) voorkomt in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. Gezien de overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften wordt hier in de hoofdtekst Gods naam gebruikt, ook al staat in de beschikbare Griekse manuscripten Kurios (Heer). (Zie aantekeningen bij Lu 1:6, 16, 17; 3:4 en App. C.) Het is ook interessant dat in dit vers net als op veel andere plaatsen in Lukas 1 waar Kurios voorkomt, er vóór Kurios geen bepaald lidwoord staat waar je dat normaal gesproken grammaticaal wel zou verwachten, waardoor Kurios gebruikt wordt als een eigennaam. Ook worden in een aantal Bijbelvertalingen in de hoofdtekst of in voetnoten en kanttekeningen weergaven gebruikt als Jehovah, Yahveh, Jahweh, יהוה (het Tetragrammaton JHWH), HEER en ADONAI. Daarmee geven ze aan dat dit een verwijzing is naar Jehovah God. Er zijn een aantal naslagwerken die deze opvatting ondersteunen. (Zie App. C.)

je zult voor Jehovah uit gaan: Johannes de Doper zou ‘voor Jehovah uit gaan’ in de zin dat hij de voorloper zou zijn van Jezus, die zijn Vader zou vertegenwoordigen en in de naam van zijn Vader zou komen (Jo 5:43; 8:29; zie de aantekening bij Jehovah in dit vers).

die dagen: Volgens Lu 3:1-3 begon Johannes de Doper zijn bediening ‘in het 15de regeringsjaar van Tiberius Caesar’, oftewel in de lente van het jaar 29. (Zie aantekening bij Lu 3:1.) Zo’n zes maanden later, in de herfst van het jaar 29, kwam Jezus naar Johannes om zich te laten dopen. (Zie App. A7.)

het 15de regeringsjaar van Tiberius: Caesar Augustus stierf op 17 augustus 14 n.Chr. (volgens de gregoriaanse kalender). Op 15 september liet Tiberius zich door de Romeinse senaat uitroepen tot keizer. Als wordt geteld vanaf de dood van Augustus, liep het 15de regeringsjaar van Tiberius van augustus 28 tot augustus 29. Als wordt geteld vanaf het moment dat hij formeel tot keizer werd uitgeroepen, liep het 15de jaar van september 28 tot september 29. Johannes begon kennelijk in de lente van het jaar 29 met zijn bediening, wat binnen het 15de regeringsjaar van Tiberius valt. In het 15de jaar van Tiberius zou Johannes zo’n 30 jaar zijn geweest, de leeftijd waarop de Levitische priesters hun dienst in de tempel begonnen (Nu 4:2, 3). En volgens Lu 3:21-23 was Jezus ‘ongeveer 30 jaar’ toen hij door Johannes gedoopt werd en ‘met zijn werk begon’. Jezus stierf in het voorjaar, in de maand nisan, dus zijn bediening van drieënhalf jaar begon kennelijk in de herfst, rond de maand ethanim (september/oktober). Johannes was waarschijnlijk een halfjaar ouder dan Jezus en begon zijn bediening kennelijk een halfjaar eerder dan Jezus (Lu hfst. 1). Daarom lijkt het een redelijke conclusie dat Johannes’ bediening begon in de lente van 29. (Zie aantekeningen bij Lu 3:23 en Jo 2:13.)

met zijn werk begon: Of ‘met zijn bediening begon’, ‘begon te onderwijzen’. Lett.: ‘begon’, ‘startte’. Lukas gebruikt in Han 1:21, 22 en 10:37, 38 dezelfde Griekse term als hij het heeft over het begin van Jezus’ bediening op aarde. Zijn openbare bediening omvatte prediken, onderwijzen en discipelen maken.

de dag waarop hij in het openbaar aan Israël verscheen: Dit verwijst naar het moment waarop Johannes de Doper met zijn openbare bediening begon, dat wil zeggen in de lente van het jaar 29. (Zie aantekeningen bij Mr 1:9 en Lu 3:1, 23.)

Media

Video Inleiding tot Lukas
Video Inleiding tot Lukas
De ingang van de tempel van Herodes
De ingang van de tempel van Herodes

Deze animatie geeft een beeld van wat Zacharias misschien heeft gezien toen hij naar de ingang van de tempel liep. Volgens sommige bronnen was de tempel die door Herodes gebouwd was 15 verdiepingen hoog. Kennelijk was de façade rond de voordeuren met goud bekleed. De ingang lag op het oosten, dus het licht van de opgaande zon zal met stralende helderheid weerkaatst zijn.

(1) Voorhof van de vrouwen

(2) Brandofferaltaar

(3) Ingang van het heilige

(4) Zee van gegoten metaal

Symmachus’ Griekse vertaling met het Hebreeuwse Tetragrammaton
Symmachus’ Griekse vertaling met het Hebreeuwse Tetragrammaton

Hier is een gedeelte te zien van een fragment van een perkamentrol uit de derde of vierde eeuw met Ps 69:30, 31 in de Griekse vertaling van Symmachus (Ps 68:31, 32 in de Septuaginta). Symmachus maakte de oorspronkelijke vertaling in de tweede eeuw. Dit fragment staat bekend als Papyrus Vindobonensis Grieks 39777 en bevindt zich nu in de Österreichische Nationalbibliothek in Wenen. In het gedeelte op de afbeelding komt binnen de Griekse tekst twee keer Gods naam voor in oude Hebreeuwse tekens ( of ). De woorden van Maria in Lu 1:46 doen denken aan Ps 69:30, 31, waar Gods naam ook voorkomt in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. De overeenkomsten met de Hebreeuwse Geschriften in Maria’s uiting van lof en het gebruik van het Tetragrammaton in deze Griekse vertaling bieden ondersteuning voor het gebruik van Gods naam in de hoofdtekst van Lu 1:46. (Zie aantekening bij Lu 1:46 en App. C.)

Schrijfplankjes
Schrijfplankjes

Toen Zacharias in het Hebreeuws ‘Johannes is zijn naam’ opschreef, heeft hij misschien een houten plankje gebruikt zoals dat op de afbeelding te zien is. Zulke schrijfplankjes (of schrijftabletten, wastafels) zijn in het Midden-Oosten eeuwenlang in gebruik geweest. Het schrijfgedeelte was bedekt met een laagje was. Met een stift van ijzer, brons of ivoor kon er op het zachte oppervlak geschreven worden. De meeste stiften hadden aan de ene kant een scherpe punt en waren aan de andere kant afgevlakt tot de vorm van een beitel. Met dat platte uiteinde werd de tekst uitgewist door de was glad te strijken. Soms werden er twee of meer schrijfplankjes aan elkaar vastgemaakt met reepjes leer. Zakenlieden, geleerden, leerlingen en belastinginners gebruikten schrijfplankjes voor aantekeningen die alleen tijdelijk bewaard moesten worden. De schrijfplankjes op de foto dateren uit de tweede of derde eeuw en zijn gevonden in Egypte.