Volgens Mattheüs 4:1-25

4  Vervolgens werd Jezus door de geest naar de woestijn geleid om door de Duivel+ op de proef te worden gesteld.+  Nadat hij 40 dagen en 40 nachten had gevast, had hij honger.  Toen kwam de Beproever+ naar hem toe en zei tegen hem: ‘Als je een zoon van God bent, zeg dan tegen deze stenen dat ze broden moeten worden.’  Maar hij antwoordde: ‘Er staat geschreven: “De mens moet niet alleen van brood leven, maar van elk woord dat uit Jehovah’s mond komt.”’+  Daarna nam de Duivel hem mee naar de heilige stad+ en hij plaatste hem op het hoogste punt van de tempel.+  Hij zei tegen hem: ‘Als je een zoon van God bent, spring dan naar beneden, want er staat geschreven: “Hij zal voor jou zijn engelen bevel geven” en: “Ze zullen je op hun handen dragen, zodat je je voet niet aan een steen zult stoten.”’+  Jezus zei tegen hem: ‘Er staat ook geschreven: “Je mag Jehovah, je God, niet op de proef stellen.”’+  Opnieuw nam de Duivel hem mee, nu naar een heel hoge berg, en hij liet hem alle koninkrijken van de wereld zien, met hun pracht en praal.+  Hij zei tegen hem: ‘Dit geef ik je allemaal als je voor me neerknielt en me aanbidt.’ 10  Toen zei Jezus tegen hem: ‘Ga weg, Satan! Want er staat geschreven: “Jehovah, je God, moet je aanbidden+ en alleen voor hem moet je heilige dienst doen.”’+ 11  Daarna ging de Duivel weg+ en er kwamen engelen om Jezus van dienst te zijn.+ 12  Toen Jezus hoorde dat Johannes gevangen was genomen,+ vertrok hij naar Galilea.+ 13  Hij verliet Na̱zareth en ging in Kape̱rnaüm+ wonen, aan het meer, in het gebied van Ze̱bulon en Na̱ftali, 14  zodat vervuld zou worden wat via de profeet Jesaja was gezegd: 15  ‘O land van Ze̱bulon en land van Na̱ftali, aan de zeeweg, aan de overkant van de Jordaan, Galilea van de heidenen! 16  Het volk dat in het duister leefde, heeft een groot licht gezien, en op degenen die in een land woonden dat overschaduwd werd door de dood, is licht+ gaan schijnen.’+ 17  Vanaf die tijd begon Jezus te prediken en te zeggen: ‘Heb berouw, want het Koninkrijk van de hemel is nabij.’+ 18  Toen hij langs het Meer van Galilea liep, zag hij twee broers: Simon,+ die Petrus wordt genoemd,+ en zijn broer Andre̱as.+ Ze gooiden een net uit in het meer. Het waren vissers.+ 19  Hij zei tegen ze: ‘Kom, volg me, dan zal ik van jullie vissers van mensen maken.’+ 20  Onmiddellijk lieten ze hun netten in de steek en volgden hem.+ 21  Verderop zag hij twee andere broers: Jakobus, de zoon van Zebede̱üs, en zijn broer Johannes.+ Ze waren met hun vader Zebede̱üs in de boot bezig hun netten te repareren, en hij riep ze.+ 22  Meteen lieten ze de boot en hun vader achter en volgden Jezus. 23  Hij reisde rond door heel Galilea,+ gaf onderwijs in de synagogen+ en predikte het goede nieuws van het Koninkrijk. Ook genas hij elke ziekte en elke kwaal onder het volk.+ 24  Het nieuws over hem verspreidde zich in heel Syrië. Ze brachten alle mensen bij hem die ziek waren en pijn leden,+ mensen die door demonen bezeten waren,+ mensen met epileptische aanvallen+ en verlamden, en hij genas hen. 25  Daarom volgden grote groepen mensen hem vanuit Galilea, de Deka̱polis, Jeruzalem en Judea, en van de overkant van de Jordaan.

Voetnoten

Aantekeningen

Duivel: Van het Griekse diabolos, dat ‘lasteraar’ betekent (Jo 6:70; 2Ti 3:3). Het verwante werkwoord diaballo betekent ‘beschuldigen’, ‘aanklagen’ en is in Lu 16:1 vertaald met ‘werd beschuldigd’.

Er staat geschreven: Jezus gebruikt deze uitdrukking drie keer als hij uit de Hebreeuwse Geschriften citeert in reactie op de verleidingen van de Duivel (Mt 4:7, 10).

Jehovah’s: In dit citaat uit De 8:3 komt Gods naam (weergegeven met vier Hebreeuwse medeklinkers, getranslitereerd als JHWH) voor in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. (Zie App. C.)

heilige stad: Verwijst naar Jeruzalem, dat vaak heilig wordt genoemd omdat het de plaats was waar Jehovah’s tempel stond (Ne 11:1; Jes 52:1).

het hoogste punt van de tempel: Of ‘de kantelen (borstwering) van de tempel’. Lett.: ‘de vleugel van de tempel’. Het Griekse woord voor tempel kan zowel op het tempelheiligdom als op het hele tempelcomplex slaan. De uitdrukking kan dus duiden op de bovenkant van de muur rondom het tempelcomplex.

Jehovah: In dit citaat uit De 6:16 komt Gods naam (weergegeven met vier Hebreeuwse medeklinkers, getranslitereerd als JHWH) voor in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. (Zie App. C.)

liet hem zien: De heerser van de demonen zorgde er blijkbaar voor dat Jezus een visioen te zien kreeg dat heel echt leek.

koninkrijken: Hier een algemene uitdrukking voor een aantal of alle menselijke regeringen.

wereld: Een vertaling van het Griekse kosmos, in dit geval de onrechtvaardige mensenmaatschappij.

aanbidt: Het Griekse werkwoord staat hier in de aoristus, wat duidt op een afgesloten handeling. De Duivel vroeg Jezus dus niet om hem altijd of voortdurend te aanbidden. Het zou gaan om een eenmalige daad van aanbidding.

Satan: Van het Hebreeuwse woord satan, dat ‘tegenstander’ betekent.

Jehovah: In dit citaat uit De 6:13 en 10:20 komt Gods naam (weergegeven met vier Hebreeuwse medeklinkers, getranslitereerd als JHWH) voor in de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst. (Zie App. C.)

Toen Jezus hoorde: Tussen vers 11 en dit vers zit een periode van ongeveer een jaar, waarin de gebeurtenissen in Jo 1:29–4:3 plaatsvinden. Johannes vermeldt in zijn verslag ook dat Jezus van Judea naar Galilea reisde via Samaria, waar hij bij een put in de buurt van Sichar een Samaritaanse vrouw ontmoette (Jo 4:4-43; zie App. A7, tabel ‘Het begin van Jezus’ bediening’ en kaart 2).

Kapernaüm: Van een Hebreeuwse naam die ‘dorp van Nahum’ of ‘dorp van troost’ betekent (Na 1:1, vtn.). De stad lag aan de NW-kust van het Meer van Galilea en werd in Mt 9:1 ‘zijn eigen stad’ genoemd. De stad speelde een grote rol in Jezus’ bediening op aarde.

het gebied van Zebulon en Naftali: Duidt op het gebied ten W en N van het Meer van Galilea in het uiterste noorden van Palestina en omvat het district Galilea (Joz 19:10-16, 32-39). Het gebied van Naftali grensde aan de hele westelijke oever van het Meer van Galilea.

als vervulling van wat Jehovah via zijn profeet had gezegd: Deze en vergelijkbare uitdrukkingen komen in Mattheüs’ evangelie veel voor, blijkbaar om voor het Joodse publiek Jezus’ rol als de beloofde Messias te beklemtonen (Mt 2:15, 23; 4:14; 8:17; 12:17; 13:35; 21:4; 26:56; 27:9).

zodat vervuld zou worden wat via de profeet Jesaja was gezegd: Zie aantekening bij Mt 1:22.

de zeeweg: Mogelijk een weg die in de oudheid langs het Meer van Galilea liep en naar de Middellandse Zee leidde.

aan de overkant van de Jordaan: In deze context blijkbaar de W-kant van de Jordaan.

Galilea van de heidenen: Jesaja heeft deze beschrijving misschien gebruikt omdat Galilea de grens vormde tussen Israël en de omliggende heidense volken. Vanwege de ligging van Galilea en de wegen die erdoorheen liepen was er meer interactie met die volken. Dat leidde ertoe dat er meer invasies plaatsvonden en meer niet-Israëlieten zich er vestigden. In de eerste eeuw woonden hier veel niet-Joden, waardoor de beschrijving nog meer van toepassing was.

een groot licht: Als vervulling van Jesaja’s Messiaanse profetie bracht Jezus een groot deel van zijn openbare bediening door in Galilea, in het gebied van Zebulon en Naftali (Mt 4:13, 15). Zo bracht Jezus geestelijke verlichting aan personen van wie gedacht werd dat ze in geestelijke duisternis waren en die zelfs door hun mede-Joden in Judea geminacht werden (Jo 7:52).

overschaduwd door de dood: Of ‘schaduw van de dood’. Kennelijk brengt deze uitdrukking de gedachte over dat de dood een figuurlijke schaduw over mensen werpt als die dichterbij komt. Maar Jezus bracht verlichting die de schaduw kon wegnemen en mensen van de dood kon redden.

prediken: De grondbetekenis van het Griekse woord is ‘aankondigen als een openbare boodschapper’. De nadruk ligt op de methode van aankondigen: meestal een verklaring in het openbaar en geen preek gericht tot een groep.

prediken: Dat wil zeggen in het openbaar verkondigen. (Zie aantekening bij Mt 3:1.)

het Koninkrijk van de hemel is nabij: Deze boodschap over een nieuwe wereldregering was het thema van Jezus’ prediking (Mt 10:7; Mr 1:15). Ongeveer een halfjaar vóór Jezus’ doop begon Johannes de Doper een vergelijkbare boodschap te verkondigen (Mt 3:1, 2). Maar Jezus kon in een extra betekenis zeggen dat het Koninkrijk ‘nabij’ was vanwege zijn aanwezigheid als gezalfde toekomstige Koning. Er zijn geen berichten dat Jezus’ discipelen na zijn dood bleven verkondigen dat het Koninkrijk ‘nabij’ was.

Simon, die Petrus wordt genoemd: Petrus wordt in de Bijbel op deze vijf manieren aangeduid: (1) het Griekse ‘Simeon’, dat gelijk is aan de Hebreeuwse vorm van de naam, (2) het Griekse ‘Simon’ (komt net als Simeon van een Hebreeuws werkwoord dat ‘horen’, ‘luisteren’ betekent), (3) ‘Petrus’ (een Griekse naam die ‘rotsblok’, ‘steen’ betekent en waarmee hij in de Bijbel als enige wordt aangeduid), (4) ‘Cefas’, het Semitische equivalent van Petrus (misschien verwant aan het Hebreeuwse kefim [rotsen] in Job 30:6 en Jer 4:29), en (5) de combinatie ‘Simon Petrus’ (Han 15:14; Jo 1:42; Mt 16:16).

het Meer van Galilea: Een zoetwatermeer in het noorden van Israël. (Het Griekse woord kan met zowel ‘zee’ als ‘meer’ worden vertaald.) Het werd ook het Meer van Kinnereth (Nu 34:11), het Meer van Gennesareth (Lu 5:1) en het Meer van Tiberias genoemd (Jo 6:1). Het ligt gemiddeld 210 m beneden zeeniveau. Het meer is 21 km lang, is 12 km breed en heeft een maximale diepte van zo’n 48 m. (Zie App. A7, kaart 3B, ‘Activiteit bij het Meer van Galilea’.)

Simon, die Petrus wordt genoemd: Simon was zijn eigen naam. Petrus (Petros) is de Griekse vorm van de Semitische naam Cefas (Kefas), die Jezus hem gaf (Mr 3:16; Jo 1:42; zie aantekening bij Mt 10:2).

gooiden een net uit: Een bekwame visser kon wadend of vanuit een bootje een rond net op zo’n manier uitgooien dat het plat op het wateroppervlak terechtkwam. De buitenrand van het net, dat wel 6-8 m in doorsnee kon zijn, was verzwaard zodat het de vissen insloot als het zonk.

vissers: In Galilea een veelvoorkomend beroep. Petrus en zijn broer Andreas werkten niet als zelfstandige vissers maar hadden een vissersbedrijf. Jakobus en Johannes, de zonen van Zebedeüs, waren blijkbaar hun compagnons (Mr 1:16-21; Lu 5:7, 10).

vissers van mensen: Een woordspeling die verwijst naar het beroep van Simon en Andreas. Het duidt erop dat ze ‘mensen levend zouden vangen’ voor het Koninkrijk (Lu 5:10). Het kan ook impliceren dat het maken van discipelen — net als vissen — zwaar, arbeidsintensief werk zou zijn waarvoor volharding nodig was en dat soms weinig zou opleveren.

Meteen lieten ze: Het Griekse woord voor meteen (eutheos) komt zowel hier als in vers 20 voor. Net als Petrus en Andreas reageren Jakobus en Johannes snel op Jezus’ uitnodiging om hem fulltime te gaan volgen.

volgden hem: Petrus en Andreas waren al een halfjaar tot een jaar discipelen van Jezus (Jo 1:35-42). Nu nodigt Jezus ze uit om hun vissersbedrijf achter te laten en hem fulltime te gaan volgen (Lu 5:1-11; zie aantekening bij Mt 4:22).

Jakobus (...) en zijn broer Johannes: Jakobus wordt altijd samen met zijn broer Johannes genoemd, en meestal wordt hij als eerste genoemd. Dat kan erop wijzen dat hij de oudste van de twee was (Mt 4:21; 10:2; 17:1; Mr 1:29; 3:17; 5:37; 9:2; 10:35, 41; 13:3; 14:33; Lu 5:10; 6:14; 8:51; 9:28, 54; Han 1:13).

Zebedeüs: Mogelijk was hij getrouwd met Salomé, de zus van Jezus’ moeder Maria. Dan zou hij een aangetrouwde oom van Jezus zijn en zouden Johannes en Jakobus neven van Jezus zijn (Mt 27:55, 56; Mr 15:40, 41; Jo 19:25).

Meteen lieten ze: Het Griekse woord voor meteen (eutheos) komt zowel hier als in vers 20 voor. Net als Petrus en Andreas reageren Jakobus en Johannes snel op Jezus’ uitnodiging om hem fulltime te gaan volgen.

prediken: De grondbetekenis van het Griekse woord is ‘aankondigen als een openbare boodschapper’. De nadruk ligt op de methode van aankondigen: meestal een verklaring in het openbaar en geen preek gericht tot een groep.

leer ze: Het Griekse woord dat met ‘leer’ is vertaald duidt op instructies en uitleg geven, overtuigende argumenten gebruiken en bewijzen aanvoeren. (Zie aantekeningen bij Mt 3:1 en 4:23.) Mensen leren om zich te houden aan alles wat Jezus had geboden zou een voortdurend proces zijn, wat zou inhouden dat ze gingen onderwijzen wat hij had onderwezen, zijn onderwijs gingen toepassen en zijn voorbeeld gingen volgen (Jo 13:17; Ef 4:21; 1Pe 2:21).

reisde rond door heel Galilea: Hiermee begint Jezus’ eerste predikingstocht door Galilea met de vier discipelen die hij net heeft uitgekozen: Petrus, Andreas, Jakobus en Johannes (Mt 4:18-22; zie App. A7).

gaf onderwijs (...) predikte: Onderwijzen verschilt van prediken in die zin dat een onderwijzer meer doet dan iets verkondigen. Hij geeft instructies en uitleg, gebruikt overtuigende argumenten en voert bewijzen aan. (Zie aantekeningen bij Mt 3:1 en 28:20.)

synagogen: Zie Woordenlijst.

het goede nieuws: De eerste keer dat het Griekse euaggelion voorkomt, dat in sommige Bijbelvertalingen met ‘evangelie’ wordt weergegeven. Het verwante Griekse euaggelistes, dat met ‘evangelieprediker’ wordt vertaald, betekent ‘verkondiger van goed nieuws’ (Han 21:8; Ef 4:11, vtn.; 2Ti 4:5, vtn.).

Syrië: De Romeinse provincie Syrië, een heidens gebied ten N van Galilea, tussen Damaskus en de Middellandse Zee.

mensen met epileptische aanvallen: De Griekse uitdrukking betekent letterlijk ‘maanziek’, en sommige Bijbelvertalingen geven het zo weer. Maar Mattheüs gebruikt de term in een medische betekenis en brengt de ziekte niet bijgelovig in verband met de maancyclus. De symptomen die Mattheüs, Markus en Lukas beschrijven, passen goed bij het ziektebeeld van epilepsie.

Dekapolis: Zie Woordenlijst en App. B10.

de overkant van de Jordaan: In deze context kennelijk het gebied ten O van de Jordaan dat ook bekendstond als Perea (van het Griekse peran, dat ‘overkant’, ‘tegenover’ betekent).

Media

Woestijn van Judea, ten westen van de Jordaan
Woestijn van Judea, ten westen van de Jordaan

In deze dorre streek begon Johannes de Doper zijn bediening en werd Jezus door de Duivel op de proef gesteld.

De woestijn
De woestijn

De woorden die in de Bijbel met ‘woestijn’ worden vertaald (Hebr. midhbar en Grieks eremos), duiden over het algemeen op dunbevolkt, ongecultiveerd land, vaak steppegebieden met struiken en gras en zelfs weidegrond. Deze woorden kunnen ook duiden op waterloze gebieden die echt woestijnen genoemd kunnen worden. In de evangeliën wordt met ‘woestijn’ meestal de woestijn van Judea bedoeld. Hier leefde en predikte Johannes en werd Jezus door de Duivel op de proef gesteld (Mr 1:12).

Hoogste punt van de tempel
Hoogste punt van de tempel

Het kan zijn dat Satan Jezus letterlijk ‘op het hoogste punt’ of ‘de kantelen’ van de tempel heeft geplaatst en tegen hem heeft gezegd dat hij naar beneden moest springen, maar het is niet bekend waar Jezus precies zou hebben gestaan. Het Griekse woord voor tempel kan op het hele tempelcomplex slaan, dus Jezus heeft misschien op de zuidoostelijke hoek (1) van het tempelterrein gestaan. Maar hij kan ook op een andere hoek van het tempelcomplex hebben gestaan. Op elk van die plekken zou een val zeker tot zijn dood hebben geleid tenzij Jehovah zou hebben ingegrepen.

Noordelijke oever van het Meer van Galilea, uitkijkend op het noordwesten
Noordelijke oever van het Meer van Galilea, uitkijkend op het noordwesten

1. Vlakte van Gennesareth. Deze vruchtbare vlakte had de vorm van een driehoek van zo’n 5 bij 2,5 km. Langs de oever in dit gebied nodigde Jezus de vissers Petrus, Andreas, Jakobus en Johannes uit om samen met hem te gaan prediken (Mt 4:18-22).

2. Volgens de traditie heeft Jezus hier de Bergrede uitgesproken (Mt 5:1; Lu 6:17, 20).

3. Kapernaüm. Jezus ging in deze stad wonen, en in of bij Kapernaüm vond hij Mattheüs (Mt 4:13; 9:1, 9).

Een net uitgooien
Een net uitgooien

Vissers op het Meer van Galilea gebruikten twee soorten werpnetten: een net met fijne mazen om kleine vissen te vangen en een net met grote mazen voor grotere vissen. Anders dan een sleepnet, waarvoor vaak een hele groep mannen met minstens één boot nodig was, kon een werpnet door één persoon worden gebruikt vanuit een boot of staand op de oever. Een werpnet kan 5 m in doorsnee of groter zijn geweest en was aan de uiteinden verzwaard met stenen of loden gewichten. Als het net goed werd uitgegooid, kwam het volledig uitgespreid op het water terecht. De verzwaarde rand zonk als eerste en de vissen werden ingesloten terwijl het net naar de bodem zonk. De visser kon dan het water in duiken om de vissen uit het net te halen of hij kon het net voorzichtig naar de kant trekken. Er was veel vaardigheid en inspanning nodig om het net effectief te gebruiken.

Vissoorten in het Meer van Galilea
Vissoorten in het Meer van Galilea

De Bijbel spreekt vaak over vis, visserij en vissers in combinatie met het Meer van Galilea. In dat meer leven zo’n 18 vissoorten. Op maar tien daarvan wordt gevist. Deze tien zijn te verdelen in drie groepen die belangrijk zijn voor de handel. De eerste groep wordt gevormd door drie soorten barbeel (afgebeeld is de Barbus longiceps) (1). De barbelen hebben baarddraden in hun mondhoek. Hun Semitische naam is dan ook biny, wat ‘haar’ betekent. Deze vissen leven van slakken en andere weekdieren en van kleine vissen. Eén van de barbeelsoorten kan wel 75 cm lang worden en meer dan 7 kg wegen. De tweede groep wordt musht genoemd (afgebeeld is de Galileabaars, Tilapia galilea) (2), wat in het Arabisch ‘kam’ betekent, omdat de vijf soorten een rugvin hebben die op een kam lijkt. Eén van de soorten kan zo’n 45 cm lang worden en wel 2 kg wegen. De derde groep is de Kinnereth-sardine (afgebeeld is de Acanthobrama terraesanctae) (3), die op een kleine haring lijkt. Deze vis wordt al van oudsher door pekelen geconserveerd.

Netten repareren
Netten repareren

Visnetten waren duur en het was veel werk om ze te onderhouden. Vissers besteedden veel tijd aan het repareren, uitspoelen en drogen van hun netten — klusjes die ze na afloop van elke vistocht deden (Lu 5:2). Mattheüs gebruikte drie Griekse woorden voor visnetten. Het algemene woord, diktuon, kan kennelijk op verschillende soorten netten slaan (Mt 4:21). Het woord sagene duidt op een groot sleepnet dat vanuit een boot werd neergelaten (Mt 13:47, 48). Een kleiner net, amfiblestron (bet.: ‘wat ergens omheen geworpen wordt’), werd kennelijk in ondiep water uitgegooid door vissers die op of bij de oever stonden (Mt 4:18).

Vissersboot
Vissersboot

Deze tekening is gebaseerd op de resten van een vissersboot uit de eerste eeuw die bij de oever van het Meer van Galilea in de modder gevonden is en op een mozaïek dat gevonden is in een eerste-eeuws huis in Migdal, dat aan het Meer van Galilea lag. Zo’n boot was waarschijnlijk uitgerust met een mast en zeil(en) en had misschien een vijfkoppige bemanning: vier roeiers en een stuurman, die op een klein dek op de achtersteven stond. De boot was zo’n 8 m lang, in het midden zo’n 2,5 m breed en 1,25 m hoog. Waarschijnlijk pasten er 13 of meer personen in.

Resten van een Galilese vissersboot
Resten van een Galilese vissersboot

In 1985/1986 zakte het waterpeil van het Meer van Galilea door droogte, waardoor een deel bloot kwam te liggen van de romp van een oude boot die verborgen lag in de modder. De resten van de boot zijn 8,2 m lang, 2,3 m breed en maximaal 1,3 m hoog. Archeologen dateren de boot ergens tussen de eerste eeuw v.Chr. en de eerste eeuw n.Chr. De boot is nu in een museum in Israël te zien. In de animatie wordt een reconstructie van de boot getoond, die een beeld geeft van hoe het eruit gezien kan hebben toen de boot zo’n 2000 jaar geleden over het water voer.

Synagoge in de eerste eeuw
Synagoge in de eerste eeuw

In deze reconstructie zijn wat kenmerken verwerkt van de eerste-eeuwse synagoge in Gamla, zo’n 10 km ten noordoosten van het Meer van Galilea. De afbeelding geeft een idee van hoe een synagoge er toen misschien heeft uitgezien.