NGĀ PĀTAI PAIPERA KUA WHAKAUTUA

Ko Wai a Ihowā?

Te Reo Māori
Ko Wai a Ihowā?
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/502016128/univ/art/502016128_univ_sqr_xl.jpg
ijwbq tuhinga 103

Ko Wai a Ihowā?

Ko Wai a Ihowā?

Te whakautu a te Paipera

 Ko Ihowā te Atua pono o te Paipera, te Kaihanga o ngā mea katoa. (Whakakitenga 4:11) I karakia ngā poropiti tokorua nei a Āperahama rāua ko Mohi ki a ia, pērā ki a Īhu. (Kenehi 24:27; Ekoruhe 15:1, 2; Hoani 20:17) He Atua ia mō ngā iwi katoa, “nō te whenua katoa.” Kāhore nō tētahi iwi anake.​—Ngā Waiata 47:2.

 Ko te ingoa motuhake o te Atua ko Ihowā e whakaaturia ana i roto i te Paipera. (Ekoruhe 3:15; Ngā Waiata 83:18) I ahu mai taua ingoa i tētahi kupu mahi Hīperu e tohu ana ki te “i pai ai” e mea ētahi tāngata whai mātauranga ko te tikanga o taua ingoa “Ko Ahau Ko Tāku E Pai Ai.” E hanga pai tēnei whakamārama ki te tūranga o Ihowā hei Kaihanga, hei Kaiwhakatutuki hoki āna kaupapa. (Īhāia 55:10, 11) Ka āwhina anō te Paipera i a tātou kia mōhio ki te tangata kei muri i te ingoa Ihowā. Otirā, ko tōna āhuatanga matua, arā ko te aroha.​—Ekoruhe 34:5-7; Ruka 6:35; 1 Hoani 4:8.

 Ko te ingoa Ihowā i mahi i roto i te reo Ingarihi nō te ingoa Hīperu mō te Atua, arā ko ngā pū e whā יהוה (YHWH), e mōhiotia ana ko te Tetragrammaton. Kāhore e tino mōhiotia te whakahua tika o te ingoa tapu i te reo Hīperu nō neherā. Heoi anō, roa noātu te āhua “Ihowā” i puta tuatahitia i roto i te reo Ingarihi Paipera a William Tyndale i te tau 1530. a

He aha i kore mōhiotia te whakahua o te ingoa o te Atua i te reo Hīperu o neherā?

 I te wā i tuhia te reo Hīperu o neherā kāhore e orooro, engari ko ngā pū reta anake. He māmā noa iho mā te kaipānui reo Hīperu te whakauru i ngā orooro tika i a ia e pānui ana. Heoi anō, nō muri mai i te otinga o ngā Karaipiture Hīperu (“Te Kawenata Tawhito”), ka mau ētahi Hūrai ki te whakataputapu e mea ana kāhore e tika kia whakahua i te ingoa ake o te Atua. Nō reira, i a rātou e pānui ana i tētahi wāhanga Karaipiture i mau te ingoa o te Atua, ka whakakapi ki ētahi kupu pērā i te “Ariki,” te “Atua” rānei. Ka pahure ngā rau tau, ka hōrapa taua whakataputapu, kātahi ka ngaro te whakahua o taua ingoa motuhake. b

 I whakahuahia ētahi atu ko “Yahweh” te ingoa tapu, engari e kī ana ētahi atu he rerekē pea te ahua o te tangi. I tētahi Tuhinga Moana Mate (Dead Sea Scroll) e mau ana tētahi wāhanga Rewitikuha e tuhia ki te reo Kariki ka mahia ā-pū reta te ingoa hei Iao. Ko ētahi kaituhi Kariki o neherā i tohu ki ngā whakahua pērā i Iae, I·a·beʹ, me I·a·ou·eʹ. Engari, kāhore tētahi o ēnei e taea te whakamana hei whakahua tūturu i mahia i te reo Hīperu o neherā. c

Ngā whakaaro hē mō te ingoa a te Atua i roto i te Paipera

 Whakaaro hē: Ko ngā whakamāoritia e whakamahi ana i te kupu “Ihowā” kua tāpiri noa i taua ingoa.

 Te pono: Ko te kupu Hīperu mō te ingoa o te Atua, arā ko ngā pū reta e whā o te Tetragrammaton, e kite ana tata i te 7000 o ngā wā i roto i te Paipera. d Ko te nuinga o ngā whakamāoritia-ā-tuhi ka tangohia i taua ingoa, ka whakakapi i tētahi taitara pērā i te “Ariki.”

 Whakaaro hē: Kāhore te Atua kaha rawa e hiahia ki tētahi ingoa motuhake.

 Te pono: Nā te Atua tonu i whakahā ngā kaituhi o te Paipera kia whakamahi i tōna ingoa mano tini ngā wā. Ka tohutohu hoki ia i te hunga e karakia ana ki a ia kia whakamahi i tōna ingoa. (Īhāia 42:8; Hoera 2:32; Maraki 3:16; Rōma 10:13) Inā hoki, i whakahē te Atua i ngā poropiti teka i tā rātou warewarehia i tōna ingoa i te iwi.​—Heremaia 23:27.

 Whakaaro hē: Me whai i te tikanga o ngā Hūrai me tangohia te ingoa o te Atua i te Paipera.

 Te pono: He tika kāhore ētahi kaituhi Hūrai i pai ki te whakahua i te ingoa tapu. Engari, kāhore rātou i tangohia i taua ingoa i a rātou kape o te Paipera. Waihoki, kāhore te Atua e hiahia ana kia aru tātou i ngā tikanga a te tangata mēnā ka rerekē i āna whakahau.​—Matiu 15:1-3.

 Whakaaro hē: Kaua e whakamahi i te ingoa o te Atua i roto i te Paipera, nā te mea kāhore e tino mōhiotia te whakahua Hīperu tika.

 Te pono: Ko tēnei whakaaro e mea ana me ōrite katoa te whakahua a ngā tāngata o ngā reo rerekē. Engari, e whakaatu ana te Paipera, i ngā wā o mua, e rerekē te whakahua a te hunga karakia ki te Atua i ngā ingoa, i runga i tō rātou reo ake.

 Hei tauira, ko te kaiwhakawā o Iharaira ko Hōhua. I te rau tau tuatahi, ko ngā Karaitiana kōrero Hīperu pea i kī ko Yehoh·shuʹaʽ, ā, ko te hunga kōrero Kariki i kī I·e·sousʹ. E tuhia ana i roto i te Paipera te whakamāoritia Kariki o taua ingoa Hīperu. E whakaatu ana tēnei i whai ngā Karaitiana i te huarahi tika, arā te whakamahi i te āhua o te ingoa e māmā ana i tō rātou reo.​—Ngā Mahi 7:45; Ngā Hīperu 4:8.

 Ka taea te whakamahi i taua kaupapa anō mō te whakamāori i te ingoa o te Atua. E hara i te mea ko te tino whakahua tika te mea nui atu, engari, ko te mea nui kē, kia whakahokia te ingoa o te Atua ki tōna tūranga tika i roto i te Paipera.

a I whakamahia e Tyndale te āhua o te ingoa “Iehouah” i roto tāna whakamāoritia o ngā pukapuka tuatahi e rima o te Paipera. Ka haere te wā, ka rerekē te reo Ingarihi, ā, ka whakahoungia te tuhi o te ingoa tapu. Hei tauira, i te tau 1612, i whakamahia e Henry Ainsworth te ahua “Iehovah” puta noa i tāna whakamāoritia o te pukapuka o Ngā Waiata. I tāna arotakenga anō, i taua whakamāoritia i te tau 1639, ka whakamahia e ia te ahua “Ihowā”. Waihoki, i te tau 1901, i kitea ai te ingoa tapu “Ihowā” i roto i te tuhinga Hīperu ka mahia rātou ngā kai whakamāori o te American Standard Version o te Paipera.

b E kī ana te New Catholic Encyclopedia, Putanga Tuarua, Rōrahi 14, whārangi 883-884: “I ngā wā o mua i te mutunga o te whakarau [i Papurōna], ka tīmata te whakaaro kia tino tapu rawa te ingoa Yahweh, ā, ka arā ake te tikanga kia whakakapia taua ingoa ki ngā taitara ADONAI, ELOHIM rānei.”

c Mō ētahi kōrero anō, tirohia te āpitihanga A4, “The Divine Name in the Hebrew Scriptures,” kei roto i te New World Translation of the Holy Scriptures.

d Tirohia ki te Theological Lexicon of the Old Testament, Rōrahi 2, whārangi 523-524.