Skip to content

Muye pa utantiko wa vilimo

Uzye Mwamanyapo Uli?

Uzye Mwamanyapo Uli?

Isunagogi umu nsita ya Ina Klistu ya kutandikilako: Imikuulile ipya iya musango uu yakolanako ni mikuulile yi sunagogi ilyaliko umu nsita ya Ina Klistu akutandikilako ilyayelile umu Gamla amakilomita 10 ukufuma kuli Yemba wa Galile ukuya uku katutu. Cikuulwa cii cikatwazwako ukumanya vino isunagogi lyalolekanga mpiti sana.

Aekwi ukwafumile izwi lyakuti Sunagogi?

IZWI lyakuti “Sunagogi” lyafuma ukwi izwi lya Cigiliki ilikasenula “ukongano” nanti “ukukongana capamwi.” Izwi lii lyaliinga pano masunagogi yali ivifulo vya kukonganilapo pa kusambilila nupya Ayuda yapepelangamo ukufuma sile na mpiti. Umu Malembelo ya Ciyebulai mutaaya ivyalandwapo pali sunagogi, lelo umu Malembelo ya Cigiliki aa Ina Klistu mwene lyaomviwa, pano lino insita ya Ina Klistu akutandikilako yafisile, ala Ayuda yatandika mpiti ukuomvya ivikuulwa vivyo.

Antu aingi aasambilila yazumila ukuti masunagogi yatandike lino Ayuda yasenzilwe umu uzya uku Babiloni. Ibuku limwi (The Encyclopaedia Judaica) lyalanda ukuti: “Azya yataakweti Ing’anda umwa kupepela lino yaali umu mpanga ya ina masi, lelo vino yalondanga ukuteekeziwa pa mulandu nu ucuzi uno yapitangamo, yakomaananga pa Masabata nu kuwelenga Malembelo.” Lino yayafumizye umu Uzya, Ayuda yafwile yatwalilile ukukomaana umu kupepa nu kuwelenga Malembelo nu kukuula masunagogi lino yazana icifulo ukwa kwikala.

Lino insita ya Ina Klistu akutandikilako yafisile, mu masunagogi amuno Ayuda yapepelanga nu kucitilamo ivintu vyuze ivya mu wikazi uku Mediterranean, uku Middle East, alino nu mu mpanga ya Izlaeli kwene. Umuntu umwi uwasambilila sana (Professor Lee Levine of The Hebrew University of Jerusalem) walanzile ati: “[Umwi sunagogi] ali muno yasambililanga, ukuliilamo ivya kulya vya muzilo, ukupingwilamo imilandu ya mucilye, ukusungilamo impiya zya kuomvya umu wikazi wa yantu, ukukomaanilamo nga kuli ukulanzyanya pa vikanza vya miteekele alino ni vintu vyuze.” Walanzile nu kuti: “Icintu icicindame sana cino yacitilangamo u kupepa.” Fwandi citanga cituzungusye ukuti Yesu wayanga umu masunagogi ilingi umu kulongana. (Mako 1:21; 6:2; Luka 4:16) Wasambilizyanga antu nu kukomelezya azanwangamo. Pa cisila cakuti icilongano ca Ina Klistu catandika ukuyako, umutumwa Paulo nawe wasimikilanga sana umu masunagogi. Antu atemilwe vyakwe Leza yayanga sana umu masunagogi, fwandi pa kwingila umu musumba, Paulo watandikilangapo ukuya umwi sunagogi nu kusimikila antu yano wazanangamo.—Mili. 17:1, 2; 18:4.