Li mia haiŋ kpɛlɛ na

Li mia kɔlɔngui yepekeisia kpɛlɛ ti na

Jɛhova Jeliwuablesia

Kɛnyɛyei wumbu Mɛnde

Kɛlɛma Yɛpeisia

Kɛlɛma Yɛpeisia

1 JƐHOVA

Ngewɔ biyei mia a Jɛhova tao ye mbui a yɛ lɔ a “Nga wote lɔ a na nga lo ngi wote la.” Kpaya Gbi Yewɔi mia a Jɛhova, tao ta mia haiŋ gbi gbatɛni. Kpayei lɔ ngi yeya hindei gbi wue va a lo i pie.

Hiiblu yiei hu, lɛta naani mia ti Ngewɔ biyei nyɛini la. Pu yiei hu ti nyɛilɔ tɛ YHWH ɔɔ JHVH. Hiiblu yiei hu (Jɛnɛsis haŋ i too Malakai ma), Ngewɔ biyei nyɛingoi hu nahi a lo kulo i hiti 7,000 hu. Nunga ta mbiyei ji Jɛhova, loi lɔ sia lee a bɛ la ma ti gɛnyɛyiei hu.

Ngu 1, njw. 15

2 NGEWƆ LAYIEI MIA BAIBUI HU

Ngewɔ layiei mia Baibui hu, kɛɛ i nunga lɔ yayengeni kɔ ti nyɛin. Ji wuengoi sia lee ji na ngenge gulɔ loomui a nde ngi gɔlɔ nyɛimui ma kɔ i kɔlei nyɛin, ngi nda giiya yana a yɛ nyɛin ma hu, numui na ngi looni ngi nda giiyei mia a nyɛin hu. Ngewɔ ngi bawo yafei yeilɔ nasia ma ti Baibui nyɛini kɔ ti na nyɛin ngi longɔ la. Mbawo yafei yengeilɔ ti ma a pelenga huwue, tɛnga lɔ na i yɛɛ a pie ta hindanga hu lɔ, ɔɔ ta henga, na woma kɛ ti nyɛinga.

Ngu 2, njw. 5

3 NDAHI YƐPEISIA

Ndahi yɛpeisia ti yɛni a tɔnya yɛpɛnga lɔ ti Baibui hu nahi ti ma ɛɛ wove. Tɔmasei mia a ji Baibui ndeni yɛ, “mbaanga nyamua ta piehinda yekpea hu nyani [lɔ],” ji kɛma lɔ kɛ nungei nasia mua ndiamɔyei gbatɛ a tie ta pie lɔ mu wuehindei i gbekpe ɔɔ i nyamu. (I Kɔrintabla 15:​33) Kɛ ji i ndeni yɛ “na gbi lee numu a fali, ta sie lɔ a tewe,” ji kɛma lɔ kɛ na gbi lee numu a pie, ye hindei a fo lɔ fa ngi ma.—Galesiabla 6:​7.

Ngu 2, njw. 12

  4 KULƆMA YIEI

I yɛni a ngo lɔ a gbua Ngewɔ gama. A wue lɔ a ngo kɔlongɔ na ma Ngewɔ longɔ la, na ngi longɔ mu pie, ɔɔ kpɛmbo yɛpɛ. A wue lɔ gbɔma a ngo kɔlongɔ na ma wa ma wuema kulɔma. Kulɔma yieisia ti gbotongɔ Baibui hu nahi ti wuenga.

Ngu 2, njw. 13

5 KULƆMA YIEISIA KƆLONGƆ MƐSAYEI MA

Kulɔma yiei nasia kpɛlɛ ti Baibui hu kɔlongɔ Mɛsayei ma, ti wueni Yesu lɛvui hu lɔ. Bɔsi ji gaa “ Kulɔma Yieisia Kɔlongɔ Mɛsayei Ma.”

Ngu 2, njw. 17, ftn.

6 NA VA JƐHOVA NDUNYI GBATƐNI

Jɛhova ndunyi ji gbatɛilɔ kɔ i yɛ a alijɛnɛ nasia va ti longɔ a ngie. Na ma ii ya wooveni. Ngewɔ wa ma nunga nyamuisia kpɛlɛ gbuama ndunyi ji ma sange kɛ i kunafɔ lɛvui venga ngi nunga wɛ.

Ngu 3, njw. 1

7 SETANA

Maikei ye haala yi na wani a ndayia gbuahui, ta mia a Setana. Ngi biyei ye mbui mia a “Too Baahumui.” Jifa i faliani a Ngewɔ, na va mia ti ngi loini a Setana. Ti ngi loilɔ gbɔma a Ngafa Nyamui, na ye mbui mia a “Numu Manyanimui.” Ji i ndɛɛ gulani Ngewɔ ma, i nuuvui wuhubaa, ta mia i biyei ji majɔɔni.

Ngu 3, njw. 4

  8 MAIKEISIA

Ji Ngewɔ maikeisia gbatɛni, hulɛmbini pɛiŋ ka aa ya ndunyi gbatɛ. I ti gbatɛni ngelegohu va lɔ. Maikei nasia Ngewɔ ti gbatɛni ti jikei leengɔ miliɔn hɔndɔ yia ma. (Daniɛl 7:​10) Mbiyei lɔ ti ma tao ti kpɛlɛ ti ngila ngila ma lɔ, maika wɔnangoisia tɛɛ luma numu i wɛɛ ti gɔwɔ bu ti vɛi va. Tooma yia yana aa yɛ ti yeya tao ngenge yia yana taa yɛ piema. Ngingi nasia ta pie tɛnga mia a ji ta loo Jɛhova maha heimi ta ngi magbeegbua, ta Ngewɔ nungeisia mahugbe ndunyi ji ma, ta lapi ngi va, kɛ ji ta loko hei Ngewɔ layia le yingi bu. (Saam 34:​7; Hinda Gɛngɔ 14:​6; 22:​8, 9) Sina kulɔma, ta gbɛɛ lɔ Yesu ma Amagɛdɔn goi gɔ va.—Hinda Gɛngɔ 16:​14, 16; 19:​14, 15.

Ngu 3, njw. 5; Ngu 10, njw. 1

9 JUMBUI

Jumbui yɛni a hinda gbi lee lɔ mua gii la, ɔɔ mua pie nahi Jɛhova ii loni la. Jifa jumbui a mu ndiamɔyei vawei lɔ a Ngewɔ, na va mia i mu gɔnga a sawanga kɛ ndahinga na a gbɔ mu ma kɔ mu sabai jumbu hindei ma. Ji Jɛhova nuuvuisia gbatɛni haala, jumbu gbi ii yɛ ti hu, kɛɛ Adam tia Iv ti faliailɔ a Jɛhova kɛ ti wotenga a jumbubla. Na woma, ti wovailɔ kɛ ti haanga, tao jifa mua bɛ mu gbuani ti hu lɔ, na va mia mua bɛ mua wova tao mua haa.

Ngu 3, njw. 7; Ngu 5, njw. 3

10 AMAGƐDƆN

I yɛni a kɔ lɔ Ngewɔ wa ma wama la kpɔyɔ va a Setana lunyi kɛ nunga nyamuisia.

Ngu 3, njw. 13; Ngu 8, njw. 18

 11 NGEWƆ MAHAYEI

I yɛni a mahayia lɔ Jɛhova hugbatɛnga ngelegohu. Yesu mia ye Mahin a ngie. Sina kulɔma ye Mahayei na mia Jɛhova a gayenge kɔ i kɛlɛma wu piehinda nyamui kpɛlɛ ma. Na woma ta mia a yɛ ndunyi kpɛlɛ mahu.

Ngu 3, njw. 14

12 YESU KLISI

Yesu yeso mia Ngewɔ ngi gbatɛni pɛiŋ aa ya haiŋ yeka gbi gbatɛ. Jɛhova Yesu looilɔ ndunyi hu kɔ i wa i haa nuuvuisia kpɛlɛ va. Ji ti Yesu waani, Jɛhova ngi wuilɔ hei hu. Maha mia naa a Yesu Ngewɔ Mahayei hu.

Ngu 4, njw. 2

13 KULƆMA YIEI KƆLONGƆ WIKI 70 MA

Baibui kɛilɔ kulɔma, wati na Mɛsayei ma a gɛ. I kɛilɔ kɛ ngi ma a gɛ wiki 69 gɛlɛmi lɔ, na tatoni 455 B.C.E. kɛ i gɛlɛnga 29 C.E.

Mu ye kɔɔni kɛ 29 C.E. mia i gɛlɛni? Wiki ji 69, latoni 455 B.C.E. lɔ, ji Nɛhɛmaia foni Jelusalɛm kɛ i tatonga a ye magɔlei loo la gbɔma. (Daniɛl 9:​25; Nehemiah 2:​1, 5-8) Sia lee numu yɛpɛnga kɔlongɔ “dɔɔji yia” ma, mua gii a 12 lɔ, yakpe mia a ji numu a yɛpɛ kɔlongɔ “wiki” ma, mua gii a lɔwɔ 7 lɔ. Lɔwɔnga yana taa yɛ wiki jisia hu kulɔma yiei ji yɛpɛni kɔlongɔ ma, fuisia mia. Gbɛva see wati lɛnga ji Baibui a yɛpɛ kulɔma hindeisia ma, a “folo yila” wumbu lɔ “foo yila va.” (Nɔmbɛisia 14:​34; Ɛsiikiɛl 4:​6) Ji kɛma lɔ kɛ wiki yia gbi lee fo wɔfila mia hu, fale fo 483 mia wiki 69 hu (69 x 7). Mu fo 483 gbawanga i hinje 455 B.C.E. ma, a wa a mue 29 C.E. lɔ. Tao fui na hu mia Yesu bapitaisini kɛ Ngewɔ ngi malinga kɔ i wote a Mɛsayei.—Luuk 3:​1, 2, 21, 22.

 Ye kulɔma yia yakpi ji yɛpɛilɔ kɔlongɔ wiki yepekei ma, na yɛni a fo wɔfila. Ye wati ji gohu 33 C.E., kulɔma yiei kɛilɔ kɛ ta Yesu waa lɔ, tao kɛ 36 C.E., latomi ta Ngewɔ Mahaya wowili yekpi le lɔ kɛnyisia gbi gama.—Daniɛl 9:​24-27.

Ngu 4, njw. 7

 14 TƆNYI KƆLONGƆ KƐKEI MA, HINDOLUI, KƐ MBAWO YAFEI

Baibui kɛilɔ kɛ Jɛhova mia haiŋ gbi gbatɛni tao kɛ Yesu mia i ngi gbatɛni haala. (Kɔlɔsiabla 1:​15, 16) Ngewɔ mia Kpaya Gbi Yewɔi a ngie, Yesu yana. Tao Yesu ii ta yekpe mahɔɔni a Ngewɔ folo yia bɛ. I ndeilɔ pɛiŋ yɛɛ: “Kɛkɛ i leweni nya ma.” (Jɔn 14:​28; I Kɔrintabla 15:​28) Kɛɛ ngewɔvɛi gbambisia lɛnga ta nde lɔ tɛ, numu sawa mia Ngewɔ hu: kɛkei, hindolui, kɛ mbawo yafei. Kɛɛ Baibui ii hindei na bonda leni, ndɛ gbama mia nunga ta kula.

Mbawo yafei yɛni a Ngewɔ gbayei lɔ a gayenge ngi liima hindei wue va, numu yana. Tɔmasei gɛ va, haala Klisimableisia ‘ti huveilɔ a Mbawo Yafei,’ tao Jɛhova ndeilɔ yɛɛ: “Nga nya yafei wulɔ ngelebua gbi ma.”—Toobla ti Wiehindɛisia 2:​1-4, 17.

Ngu 4, njw. 12; Ngu 15, njw. 17

15 KLƆSI

Tɔnya Klisimableisia tɛɛ klɔsi yayenge Ngewɔ vɛi va. Gbɛva le?

  1. Ndɛ yewɔvɛibla ti lɛmbinga klɔsi yayengema ti yewɔvɛimisia. Nunga ti yɛɛ a klɔsi yayenge ndɛ yewɔisia vɛi va pɛiŋ Yesu aa ya wa. Tao Yesu haangoi woma bɛ vui, Klisimabla tii klɔsi yayengeni. Kɛɛ fo 300 leengɔ woma, ta mia Loma maha yia ta ngi loi a Kɔsatin, wani a klɔsi yayengelei Klisimabla ti yewɔvɛi hindei hu. Ti wailɔ a klɔsi yayengelei Klisimabla ti yewɔvɛi hindei hu kɔ ye ngewɔvɛilei i nɛi nunga wɛ. Klɔsi yana klobɛɛ va taa Yesu gbakpa ma. Buku yia ta toi a New Catholic Encyclopedia, ndeilɔ yɛɛ: “Nunga ti yɛɛ a klɔsi yayenge pɛiŋ Klisimabla ti hindei aa ya lato.”

  2. Yesu ii haani klɔsi ma. Njiei na ti gawoteni a “klɔsi,” Giiliki yiei hu yembui mia a “ngulu wɔnangoi” ɔɔ  “gbembe.” Baibu yia ta toi a, The Companion Bible ndeilɔ yɛɛ: “Gbɛogbɛ ii Giiliki Baibui hu ɔɔ Hinda Yangilingɔ Nini, na yɛpɛni kɔlongɔ ngulu fele ma.” Yesu ii haani ngulu ma nahi kpekpangɔ ngi mbaa ma.

  3. Jɛhova ii loni mu haiŋ mahawangɔ ɔɔ haka yeka gbi yayenge ngi vɛi va.—Ɛksodus 20:​4, 5; I Kɔrintabla 10:​14.

Ngu 5, njw. 12

16 KIIYA GOMI

Yesu ndeilɔ ngi womableisia ma kɔ ti yaa Kiiya Gomi hou kɔlongɔ ngi haalei ma. Ta ye komi ji hou lɔ fo gbi lee fuli ji ma, Naisan 14, ye fuli ji mia Isuɛbleisia bɛ ti yɛ a Tewemahu Gomi hou. Kiiya Gomi hu, ta bledi kɛ ndoi lee lɔ na, na looni Yesu luwui va kɛ ngi ŋami. Nasia ti gbɛɛma Yesu ma mahayei mɛ va tia mia ta ye bledi na mɛ, ti ye ndoi gbɔi. Nasia liilooma ti yeya yɛ va ndunyi ji ma kunafɔ va ta li lɔ ye komi ji hu, kɛɛ tɛɛ bledi na mɛ tao tɛɛ ye ndoi gbɔi.

Ngu 5, njw. 21

17 SOOL

Ji New World Translation, Baibui a njiei ji “sool” yayenge, a yɛpɛ kɔlongɔ (1) numui lɔ ma, (2) fuuhaiŋ, ɔɔ (3) numu lɛvui ɔɔ fuuhaiŋ lɛvui. Tɔmasei lɛnga mia a jisia:

  • Numui. “Noa ngi voloisia ma, . . . numu wayakpa ti bawoilɔ.” (I Pita 3:​20) New World Translation, Baibui njiei ji “sool” lɔ yayengeni kpambi ji hu, yɛpɛ va kɔlongɔ nungei nasia ma ti mabawoni—Noa tia ngi nyahin kɛ ti hinga lenga saweisia tia ti nda nyahanga.

  • Fuuhaiŋ. “Ngewɔ i ndeilɔ yɛ, Gbɛ njɛisia ti hu i ve a fuuhaninga [“sool,” NW, futinoti] a faha wa, kɛ gbɛ ŋɔninga ti gowo ngeleya ndunyɛi mahu. Kɛ Ngewɔ  i ndeilɔ yɛ, Gbɛ ndɔlɔi i wua a fuuhani [“sool,” NW, futinoti] lasii gbi, huanga, kɛ tala haninga, kɛ ndɔgbɔ hua lasii gbi: kɛ hi lɔ i yɛ na.”—Jɛnɛsis 1:​20, 24.

  • Numu lɛvui ɔɔ fuuhaiŋ lɛvui. Jɛhova ndeilɔ Mojisi ma yɛɛ: “Nungɛi nasia gbi ti hanga ti yɛ wɔ a bi lɛvui [“sool,” NW, futinoti] gɔkɔli.” (Ɛksodus 4:​19) Ji Yesu yɛ ndunyi ji ma i ndeilɔ yɛɛ: “Mbala mahugbeemɔ yekpɛi lɔ a nge: mbala mahugbeemɔ yekpɛi lɔ a ngi lɛvui [“sool,” NW, futinoti] la mbalangɛisia va.”—Jɔn 10:​11.

    I baa na ma, ji numu a hinda wue a ngi “yafɛi gbi,” (NW Baibui “sool” lɔ yayengeni) a yɛ looni ji va lɔ numu a hindei wue a ngi lii gbi ɔɔ ngi gbayei gbi. (Matiu 22:​37; Dutɛrɔnɔmi 6:​5) Ta njɛpei ji “sool” yayenge lɔ gbɔma kɔ ti yɛpɛ hindei nasia ma fuuhaisia ta mai ma ɔɔ ta hami fa. Baibui a “sool” yayenge lɔ gbɔma ji a yɛ yɛpɛma kɔlongɔ pomi ma.—Nɔmbɛisia 6:​6; Saleisia 23:​2; Aisaia 56:​11; Haggeai 2:​13.

Ngu 6, njw. 5; Ngu 15, njw. 17

18 NGAFEI

Hiibu ɔɔ Giiliki yiei na ti gawoteni Baibui hu a “ngafei,” a loo lɔ hinda gboto va. Kɛɛ a loo vui wa hakei na va lɔ numu ɛɛ tɔ, sia nyikɔ fɛfei na, ɔɔ ndɛvu vɛfei, na nuuvuisia ti hokpa la kɛ fuuhaisia. Njɛpei ji a loo lɔ gbɔma nungei nasia va muɛ tii lɔ kɛ mbawo yafei, na yɛni a Ngewɔ gbayei. Baibui ii kɛni klobɛɛ va kɛ haiŋ a gbua lɔ mu hu ji mua haa, nahi ta ɛɛ haa.—Ɛksodus 35:​21; Saam 104:​29; Matiu 12:​43; Luuk 11:​13.

Ngu 6, njw. 5; Ngu 15, njw. 17

19 GƐHƐNA

Mɛnde Baibui hu ti njɛpei ji yawoteilɔ a jahanama. Hinda yia yɛɛ wɔɔ Jelusalɛm gbilanga mia ti yɛ a kei ɔɔ haiŋ gbi  lee wili na mɔ va, na mia ti yɛ a na loi a Gɛhɛna. Gbɛogbɛ gbi ii na a kɛ kɛ ti yɛɛ wɔɔ a fuuhaiŋ ɔɔ numu wili na ngi vulungɔ. Fale, Gɛhɛna ii looni hinda va mia ta nunga mɔnɛ na ɔɔ mɔ na kunafɔ va ji ta haa. Ji Yesu yɛpɛni kɔlongɔ nunga ti wililei ma Gɛhɛna, kunafɔ jukuuya mia i yɛ a yɛpɛ kɔlongɔ ma.—Matiu 5:​22; 10:​28.

Ngu 7, njw. 20

20 HEI NA YESU NGI WOMABLEISIA GAANI LA

Yesu ngi womableisia gaailɔ a hɛ la. Ye hei na hu, i hinda lɛnga gɛilɔ mua hɛ fa. I ndeilɔ yɛ mu hɛ muɛ:

  • “Bi biyɛi ma i gaye”

    Mua hɛ lɔ kɔ Jɛhova i pie nunga ti tɔ sia ti ngi biyei nyaninga la, tao ti gbe a na wue la. Na wuenga, nunga kpɛlɛ ti ndunyi ji ma kɛ ngelegohu ta bagɔɔ lɔ Ngewɔ biyei ma.

  • “Bi mahayɛi i wa”

    Mua hɛ lɔ kɔ Ngewɔ Mahayei i kpɔyɔ a Setana lunyi ji, kɔ i yɛ ndunyi ji kpɛlɛ mahu, tao kɔ i ndunyi ji wote a alijɛnɛ.

  • “Bi liima hindɛi i wie ngele bu”

    Mua hɛ lɔ kɔ na Ngewɔ nɛmahu ndunyi ji va, i wue, kɔ nasia ti wɔnangɔ ti yɛ ndunyama Alijɛni hu kunafɔ va, sia lee Jɛhova longɔ la yɛla, i hinje wati na ma i ndunyi gbatɛni.

Ngu 8, njw. 2

21 NGUMAWO HAIŊ

Jɛhova ngumawo haiŋ veilɔ kɔ i nuuvuisia mabawo higbei yeya kɛ hei. Ngumawo haiŋ yɛni a pawa lɔ Jɛhova feni kɔ mu ndɛvui na majɔɔ Adam baani la tao kɔ nuuvuisia ti luahu i gbatɛ a ngie. Ngewɔ Yesu looilɔ ndunyi ji hu kɔ i haa jumbubla va. Hei na Yesu pieni i pele laa nuuvuisia kpɛlɛ va kɔ ti yɛ na kunafɔ va tao kɔ ti ya i kpua.

Ngu 8, njw. 21; Ngu 9, njw. 13

 22 GBƐVA MIA FUI JI 1914, HINDA MAGBEENGƆ WA?

Kulɔma yiei na Daniɛl ngu 4, kɛilɔ kɛ 1914 mia Ngewɔ ngi Mahayei hinda hugbatɛni ngelegohu.

Ye kulɔma yiei: Jɛhova kulɔma hinda magɛilɔ a Nɛbukanaisa ji i pieni i henga a ngulu lakpa wa nahi ti teweni. Ye hengei na hu, ti hakei yiilɔ nguli na ye ngukpi ma kpatɛngɔ a kɔli kɛ kani gbɔli kɔ aa vale haŋ “watiisia ti wɔfela” ti lewe. Na woma, ye nguli a vale lɔ gbɔma.—Daniɛl 4:​1, 10-16.

Pili na kulɔma hindei na a mu nafa la: Nguli na looni Ngewɔ Mahayei lɔ va. Fo gboto va, Jɛhova yɛ a mahangei nasia lɔ yayenge ti yɛ mahayei hu Jelusalɛm kɔ ti yɛ Isuɛbleisia mahu. (I Krɔnikls 29:​23) Kɛɛ ye mahangei nasia tii lɛni gulɔma a wɔna la a Ngewɔ, fale ti mahayei gɛlɛilɔ. Ti Jelusalɛm nyanilɔ 607 B.C.E. hu. Wati na mia “watiisia ti wɔfela” ti latoni. (II Kiŋs 25:​1, 8-10; Ɛsiikiɛl 21:​25-27) “Watiisia ti wɔfela” mia Yesu yɛ a yɛpɛ kɔlongɔ ma ji i ndeni yɛɛ: “Kɛnyɛblaa wekangaa tii Ngewɔ gɔɔ ta Jelusalɛm niwaniwalɔ ti gɔwɔbu haaŋ i to yeekɛnyɛisia ti watii gbɔyɔ-gbelei ma.” (Luki 21:​24, NY) Ji kɛma lɔ kɛ ‘watiisia ti wɔfelei’ ii gbɔyɔni a wati na Yesu yɛ ndunyi ji ma. Jɛhova ndeilɔ kɛ ‘watiisia ti wɔfelei’ gɛlɛmi, a loko loo lɔ numu ma nahi a wote a Maha. Ye Maha nini ji, na yɛni a Yesu, a wa lɔ a nafa gboto Ngewɔ mabla gama ndunyi kpɛlɛ hu kunafɔ va.—Luuk 1:​30-33.

‘Watiisia ti wɔfelei’ hugua yi: Fo 2,520 mia ‘watiisia ti wɔfelei’ ji hu. Mu fo 2,520 gbawanga i hinje 607 B.C.E. ma, a wa a mue 1914 lɔ. Wati na mia Jɛhova Yesu woteni a Mahin ngi Mahayei hu ngelegohu.

 Mu ye guni 2,520 ma? Baibui pieilɔ mu kɔɔ kɛ wati sawa kɛ ye kutu a mu gɔ a folo 1,260 lɔ. (Hinda Gɛngɔ 12:​6, 14) Fale 1,260 mia mua pɛɛ hu heima fele “watiisia ti wɔfela” va, tao mu na wuenga, mua gu folo 2,520 lɔ ma. Folo 2,520 yɛni a fo 2,520 lɔ, gbɛva see wati lɛnga ji Baibui a yɛpɛ kulɔma hindeisia ma, a “folo yila” wumbu lɔ “foo yila va.”—Nɔmbɛisia 14:​34; Ɛsiikiɛl 4:​6.

Ngu 8, njw. 23

23 MAIKEƐL MAIKEI YE MBAWAI

Maika yakpe mia Baibui yɛpɛni kɔlongɔ ngi ma kɛ ta mia “malikei yembawai” a ngie, ngi biyei mia a Maikeɛl.—Daniɛl 12:​1; Juud 9.

Maikeɛl mia looni maika vaha wai nasia gulɔ ti ngelegohu. Hinda Gɛngɔ 12:​7 ndeilɔ yɛɛ: “Maikeɛl ta ngi malikɛisia ti kɔ gɔilɔ a ndambɛi . . . ta ngi mablɛisia.” Hinda Gɛngɔ ndeilɔ kɛ Yesu mia looni maika vaha wɔnangoi nasia kpɛlɛ gulɔ ngelegohu. Na kɛma lɔ kɛ Yesu biyei yepekei mia a Maikeɛl.—Hinda Gɛngɔ 19:​14-16.

Ngu 9, njw. 4

24 KƐLƐMA VUISIA

I yɛni a wati na lɔ hindanga ta wue pɛiŋ Ngewɔ Mahayei aa ya kɛlɛma wu Setana lunyi ji ma. Pili yepekei Baibui yɛpɛni kɔlongɔ wati yakpi ji ma ta mia a, “ndunyɛi gɛlɛmɛi” kɛ “Nuuhiindoloi ngi walɛi.” (Matthew 24:​3, 27, 37) “Foloi yekɛlɛmayeisia” ti tatoni 1914 lɔ, wati na Yesu tatoni a Mahayei yayenge la ngelegohu. A gɛlɛ a wati na lɔ Setana lunyi ji a gbɔyɔ, koi na hu ta toi a Amagɛdɔn.—II Timɔti 3:​1; II Pita 3:​3.

Ngu 9, njw. 5

 25 HINJE KAMBAHUI

Hinje kambahui yɛni a ji lɔ Ngewɔ a haamui yama ndɛvui hu. Numu taalu mia Baibui yɛpɛni kɔlongɔ ti ma nahi ti yamani ndɛvui hu. Nasia ti nunga yamani ndɛvui hu tia mia a Ilaija, Ilaisa, Yesu, Pita, kɛ Pɔɔl. Ngewɔ mia pieni ti kpɛlɛ ti gu ti na wue. Jɛhova lahedi wumbunga kɛ a “tɔnyabla kɛ kavabla” yama lɔ ndɛvui hu ndunyi ji ma. (Toobla ti Wiehindɛisia 24:​15) Baibui kɛilɔ gbɔma kɛ ta nunga wu lɔ hei hu yɛ va ngelegohu. Ji a wue lɔ ji Ngewɔ a nasia wu hei hu, i loko loonga ti ma ɔɔ i ti malinga gbɛɛ va Yesu ma ngelegohu.—Jɔn 5:​28, 29; 11:​25; Filipaibla 3:​11; Hinda Gɛngɔ 20:​5, 6.

Ngu 9, njw. 13

26 KƆƐTƐ HINDEI

Kɔɛtɛ hindei yɛni a ji lɔ nunga ta lapi kɔ ti yɛpɛ ngafanga gama. A wue lɔ a tia vui ɔɔ a nunga yekeisia huwue, sia nyikɔ tɔtɔ gbɛbla na ɔɔ mɔi yengebla. Nasia ta hindei jisia wue, ti langɔ la kɛ numu haanga haiŋ a gbua lɔ ngi hu nahi ɛɛ haa tao kɛ kpayei a yɛɛ ngi wɛ gbɔ va numu ma ɔɔ ngi gbalɛ va. Ngafa nyamuisia ta pie lɔ nunga ti falia a Ngewɔ. Kɔɛtɛ hindei yepekeisia mia a ji hindei lɛnga wuenga, tɛ nali mia ɔɔ ji ta jinamusei gbɛ, henga hugɛlei, hɔna hindei, njosoloi galei, lasimɔ hɛlɛlei kɛ hinda yekeisia. Bukuisia gbotoma nunga ta kpatɛ, fimisia kɛ ngulisia gbotoma ta gaa, ta pie lɔ i gɛ bɛ hinda nyamu yana a kɔɛtɛ hindeisia. I baa na ma, hindei gbotoma nunga ta pie haa hindei hu, kpɛɛngoi kɔɛtɛ hindeisia ma, sia nyikɔ, saagbualei na haamui va, ta ngeyei gula nunga ma ji ti mabla ta haa, nyahanga ti walei, ji nunga ta yii looni, kula lalalei, kɛ hinda yekanga. Nunga gbotoma ta haiŋ gbaya gbayeisia lɔ wumbu ji ta lo ti yɛpɛ ngafanga gama.—Galesiabla 5:​20; Hinda Gɛngɔ 21:​8.

Ngu 10, njw. 10; Ngu 16, njw. 4

 27 JƐHOVA MAHAYA HINDEI

Jɛhova mia Kpaya Gbi Yewɔi a ngie, tao ta mia haiŋ gbi gbatɛni. (Hinda Gɛngɔ 15:​3) Fale ta mia ngi wo mia a haiŋ kpɛlɛ tao ta mia ngi mahoungɔ yɛ va haiŋ gbi mahu. (Saam 24:​1; Aisaia 40:​21-23; Hinda Gɛngɔ 4:​11) I sawei lailɔ haiŋ gbi va i kpatɛni. Jɛhova mia gbɔma kpayei ngi yeya tooma ve va numu wɛ. Mua kɛ lɔ kɛ Ngewɔ mia ngi mahoungɔ yɛ va a maha mu mahu ji mua lo a ngie tao mu ngi jaweisia hou.—I Krɔnikls 29:​11.

Ngu 11, njw. 10

28 KO GBUALEI

Ko gbualei yɛni a ji lɔ nunga ta hinda wue kɔ ndui na ti gohu i haa. Kɛɛ ina bi gui nyani lɔ nahi bi soko gbi ii hu, ko gbuala yana. Numu kui wumbunga lee, ndui na a yɛ ngi gohu nuuvu mia a ngie sia lee ngi nje na.

Ngu 13, njw. 5

29 ŊAMA WUMBULEI

I yɛni a ji lɔ ta ŋami gbua numu hu ti pu numui yepekei hu. Hakanga lɔ na ŋami hu, ta ngenge ngila ngila wue. Ye na lɔ na ta mia a pie ŋami i jia numui luwui hu (plasma), ye na lɔ na ta mia a pie ŋami i gbe a gbua la ji numu a ngi nɛmu (platelets), ye na lɔ na a lapi a higbei (white blood cells), tao ye na lɔ na ta mia a jia a ndɛvu vɛfei numui luwui hu (red blood cells).

Ngu 13, njw. 13

 30 MAKEI

Baibui hu, njɛpei ji “makei,” yakpe yana a ji ba numu mɔnɛ. Makei yɛni a ji lɔ ta mu gaa, ta hinda hugɛ a mue, tao ta mu loo pele ma. Jɛhova ɛɛ numu makɛ a kpaya ɔɔ a ndiilee. (Saleisia 4:​1, 2) Jɛhova tɔmasei yekpe gɛilɔ ndebla va. Jɛhova a numu makɛ a pili na lɔ a pie ye numui i lo a makei wumbu la. (Saleisia 12:​1) Jɛhova longɔ a ngi nunga, na va mia a ti gaa. A ndahinga ve lɔ ti wɛ na a gbɔ ti ma kɔ ti giiyei i yɛ looni lengahu a ngi ndei tao ti na wue a ngi gohunɛ. Makei na ndebla ta fe ti lenga wɛ a gbɔɔ ti ma ti kɔɔ na va mahoungɔ ti ngomɛni ve. Tao a gbɔɔ gbɔma ti ma ti lo a Jɛhova, kɛ ngi Layiei, tao ti ndahi yɛpei nasia luahu gɔɔ ti Baibui hu.

Ngu 14, njw. 13

31 MAIKA NYAMUISIA

Ti yɛni a ngafanga lɔ nahi ti gbayangɔ poloŋ i lee nuuvuisia ma tao muɛ ti lɔ. Maikanga mia a tie nahi ti nyamungɔ wa le. Ti nyamuilɔ ji ti faliani a Ngewɔ kɛ ti wotenga a Ngewɔ juwuisia. (Jɛnɛsis 6:​2; Juud 6) Ti gbɛɛilɔ Setana ma kɔ ti falia a Jɛhova.—Dutɛrɔnɔmi 32:​17; Luuk 8:​30; Toobla ti Wiehindɛisia 16:​16; Jeems 2:​19.

Ngu 16, njw. 4