Li mia haiŋ kpɛlɛ na

Li mia kɔlɔngui yepekeisia kpɛlɛ ti na

Jɛhova Jeliwuablesia

Kɛnyɛyei wumbu Mɛnde

 1

Ngewɔ Biyei Lɔ Hiblu Baibu Gɔleisia Hu

Ngewɔ Biyei Lɔ Hiblu Baibu Gɔleisia Hu

Ngewɔ biyei wɔɔ-wɔɔma Hiblu yei hu pɛiŋ ta yaa li a Isuɛlbleisia nduwɔyei hu Babilɔn

Ngewɔ biyei Hiblu yei hu ji Isuɛlbleisia ti gbuani nduwɔyei hu Babilɔn

Ngewɔ biyei, na Hiblu gɔlei jisia ti looni fa, יהוה (YHWH) nyɛingoi Hiblu Baibu Gɔleisia hu (Jɛnɛsis haŋ i too Malakai ma) nahi a lo kulo i hiti 7,000 hu. New World Translation Hiblu gɔlɔ naani jisia yawoteilɔ a “Jehovah” (Mɛnde yei hu “Jɛhova”). Ti mbiyei ji yayengeilɔ Baibui hu i lee mbiyei kpɛlɛ ma. Baibu nyɛinbla ti nduawo biyeisia ɔɔ tooma biyeisia yayengeilɔ ji ti yɛ yɛpɛma kɔlongɔ Ngewɔ ma, sia nyikɔ “Kpaya gbi Yewɔi” na, “Maha Wai,” kɛ “Ndemui.” Kɛɛ ti yaa yɛpɛma kɔlongɔ Ngewɔ biyei ma, ta Hiblu yei ji יהוה (YHWH) lɔ yayenge.

Jɛhova vui mia pieni Baibu nyɛinbla ti ngi biyei yayenge Baibui hu. Tɔmasei gɛ va, i ndeilɔ ngi lutui Joɛl ma kɔ i nyɛin kɛ: “Numui gbi lee a Ndemui [“Jɛhova”, NW] biyei loi a bawo lɔ.” (Joɛl 2:​32) Tao Ngewɔ pieilɔ Sami gɔlɔnyɛinbla ye ngla i nyɛin yɛɛ: “Nunga ti kɔɔ kɛ bia, bi biyei mia a Jɛhova, bia yakpe mia Ngewɔ Yalɛngɔ Wai a bie ndunyi kpɛlɛ mahu.” (Saam 83:​18, NW) Ngewɔ biyei lɔ pɛiŋ Sami bukui hu nahi a gu a heima 700. Ngulisia mia nahi Ngewɔ mabla ti yɛ a gaa ngi lato va. Kɛɛ, gbɛva mia Ngewɔ biyei ii Baibu yawotengoisia gbotoma hu ha? Gbɛva mia New World Translation hu ti “Jehovah” yayengeni Ngewɔ biyei va? Gbɛ mia biyei ji, Jɛhova, ye mbui le?

Saam gɔlei na ti kɔkɔni Kpolo Gboyei la na ti yɛ nyɛini Haala Klistimableisia ti wati hu. Ti nyɛini a pili na lɔ ti yɛ a Hiblu yei nyɛin la ji Isuɛlbleisia ti gbuani nduwɔyei hu Babilɔn. Kɛɛ ti Ngewɔ biyei nyɛini a pili na lɔ ti yɛ a wɔɔ-wɔɔma Hiblu yei nyɛin la pɛiŋ ta yaa li a Isuɛlbleisia nduwɔyei hu Babilɔn

Gbɛva mia biyei ji ii Baibu yawotengoisia gbotoma hu ha? Sabui gbotongɔ wa ji va. Nunga lɛnga ti giingɔ la kɛ ii guni mbiya gbi i yɛ Kpaya gbi Yewɔi ma. Nunga yekeisia bi tɔnga bɛ ti tooni kiiyei na lɔ woma yɛ Juubleisia ti nɛmahu kɛ ii guni numu bi Ngewɔ biyei yayenge, jifa tɛ tii loni ti Ngewɔ biyei yayenge baba hinda hu. Nunga yekeisia ti giingɔ la kɛ jifa numu gbi ii kɔɔ ha sia ti yɛ wɔɔ a Ngewɔ biyei loi la, tɛ a fisa lɔ ti  nduawo ɔɔ tooma biyeisia yayenge, sia nyikɔ “Ndemui” na, ɔɔ “Ngewɔ.” Kɛɛ nɛmahu wa gbi ii kiyei jisia bonda hu, sabui jisia va ti mbui ji:

  • Nasia ti giingɔ la kɛ ii guni mbiya gbi i yɛ Kpaya gbi Yewɔi ma, ta lema lɔ kɔɔ va kɛ Baibu bukui nasia ti nyɛini haala pɛiŋ ta yaa Yesu le, Ngewɔ biyei nyɛingoi ti hu. Sia mu tɔnga la, Ngewɔ pieilɔ ti ngi biyei nyɛin Baibui hu nahi a gu a heima 7,000. Ji kɛma lɔ vui kɛ Ngewɔ longɔ mu ngi biyei gɔɔ tao mu gayenge.

  • Baibu yawoteblei nasia ti tooni Juubleisia ti giiyei woma kɛ ti Ngewɔ biyei gbua ti Baibu yawotengoisia hu, hinda yia mia ti lemani kɔɔ va. Sia bɛ Juu gɔlɔnyɛinbla lɛnga tii yɛ a luma a Ngewɔ biyei loi la, kɛɛ tii kpuani ti nda Baibuisia hu. Wɔɔ-wɔɔma gɔlei nasia ti kɔkɔni Kumlan, Kpolo Gboyei gblanga, Ngewɔ biyei nyɛingoi ti hu. Baibu yawotebla lɛnga ta hugɛ lɔ ti Baibu yawotengoisia hu kɛ mia gbi lee ta ndemui nyɛin na a pili ji “NDEMUI,” a kɛ lɔ kɛ Ngewɔ biyei mia yɛ na ji ti Baibui nyɛini haala. Kɛɛ na mɔli le ta mia a ji, Gbɛva mia vui Baibu yawoteblei jisia ti nduawo biyei nyɛini Ngewɔ biyei va ɔɔ ti ngi biyei gbuani Baibui hu, sia bɛ vui ti kɔɔngɔ kɛ Ngewɔ biyei lɔ Baibui hu heima taosi gboto va? Ye mia vui kpayei veni ti wɛ ji wue va? Tia lee mia ti kɔɔngɔ.

  • Nasia ta nde tɛ ii guni mu Ngewɔ biyei yayenge jifa mui kɔɔ sia ti yɛ wɔɔ a toi la, ta Yesu biyei yayenge lɔ kpema gbi. Kɛɛ, pili na haala Klistimableisia ti yɛ a Yesu biyei loi la, i gba pili na ma ha Klistimableisia gbotoma ta toi la. Kɛnga Juu Klistimableisia ti yɛɛ a Yesu loi a Yesua. Tao kɛnga ti yɛɛ a nduawo biyei ji “Klisti” loi a Misiak, ɔɔ “Mɛsayei.” Gliki Klistimableisia ti yɛɛ a toi a Isɔs Klistɔs. Latin Klistimableisia ti yɛɛ a toi a Lɛsɔs Klɛstɔs. Ngewɔ pieilɔ ti ngi biyei nyɛin Gliki Baibu Gɔleisia hu, na kɛma kɛ haala Klistimableisia ti yɛɛ a Ngewɔ biyei loi a pili na ti yɛ a toi la ti nda gɛnyɛyei hu.Fale, nasia ti New World Translation Baibui gbatɛni, ti giilɔ la kɛ a fisa lɔ ti Ngewɔ biyei nyɛin a pili ji “Jehovah” (Mɛnde yei hu “Jɛhova”), sia bɛ hi yana ti yɛ a toi la wɔɔ-wɔɔma Hiblu yei hu.

Gbɛva mia New World Translation Ngewɔ biyei nyɛini a pili ji “Jehovah”? Puu yei hu, YHWH mia looni Hiblu gɔlei jisia יהוה va. Ji wɔɔ ti yɛ a Hiblu gɔleisia nyɛin, tii yɛ a kɔlɔ hinisia nyɛin hu sia nyikɔ, a, e, ɛ, i, o, ɔ, kɛ u. Na va mia kɔlɔ hina gbi ii yɛ Ngewɔ biyei hu. Fale ji nunga ti yɛ a ye kɔleisia gaa, tia  mia ti yɛ a kɔlɔ hinisia wu mia mahoungɔ ti yɛ na. Fo taosi yia nyikɔ leengɔ woma ji ti kpɔyɔni a Hiblu Baibu Gɔleisia nyɛin la, Juubleisia gbotoma ti gii lɔ la kɛ ii guni numu i Ngewɔ biyei loi, tao mia gbi lee ti yɛ a Ngewɔ biyei lɔ na Baibui hu, ti yɛɛ a mawove a nduawo biyeisia, sia nyikɔ “Ndemui” na. Na va mia mui pili na gɔɔ ha sia Ngewɔ mableisia ti yɛ wɔɔ a ngi biyei loi la. (Jɛnɛsis 13:​4; Ɛksodus 3:​15, NW) Baibu wɔfɛgbuabla lɛnga ti giingɔ la kɛ ti yɛ wɔɔ a toi a “Yawɛ,” ti lɛnga ti giingɔ la kɛ ti yɛ a toi a “Iyaei,” “Iyabe” kɛ “Iyaowe.” Sia bɛ mui kɔɔ sia ti yɛ wɔɔ a Ngewɔ biyei loi la Hiblu yei hu, kɛɛ mu kɔɔ lɔ kɛ ti yɛɛ a mbiyei ji yayenge ji ti yɛ a yɛpɛ ti nyɔunyɔu gama kɛ Ngewɔ gama.—Ɛksodus 6:​2; I Kiŋs 8:​23, NW; Saam 99:​9, NW.

Kɛɛ gbɛva mia New World Translation Baibui Ngewɔ biyei yayengeni a pili ji “Jehovah”? Gbɛva see nunga ti tatonga wɔɔ kpɔɔ a mbiyei ji yayenge la hi Puu yei hu.

Mojisi gɔlɔ nyɛingoi nasia (Jɛnɛsis i too Dutɛrɔnɔmi) Wiliam Tinde gawoteni 1530 hu, Ngewɔ biyei nyɛingɔ Jɛnɛsis 15:​2

Baibui ye haala yi na ti Ngewɔ biyei nyɛini hu Puu yei hu, yɛni a Wiliam Tinde Baibu yawotengoi lɔ, na i gawoteni 1530 hu. Baibu bukui nasia i gawoteni ti yɛni a nasia lɔ Mojisi nyɛini (Jɛnɛsis i too Dutɛrɔnɔmi). Pili ji mia i Ngewɔ biyei nyɛini la “Iehouah.” Wati lɛnga leengɔ woma, pili na nunga ti yɛ a Puu yei le la kɛ pili na ti yɛ a nyɛin la mawoveilɔ. Tao na pieilɔ pili na ti yɛ a Ngewɔ biyei nyɛin la, tao ta toi la, ma i wove. Tɔmasei mia a ji, ji Hɛnli Ainswɔt Saam bukui yawoteni 1612 hu, pili ji mia i Ngewɔ biyei nyɛini la “Iehovah.” 1639 hu, i jiailɔ ye bukui ji woma kɛ i Mojisi gɔlɔ nyɛingoisia yawotenga, i pu hinda yia i plinti, pili ji mia i Ngewɔ biyei nyɛini la, “Jehovah.” 1901 hu, Baibu yawoteblei nasia ti American Standard Version Baibui  gbatɛni, ti “Jehovah” lɔ nyɛini mia Ngewɔ biyei nyɛingɔ na Hiblu Baibu Gɔleisia hu.

Ji Josɛfi Blayan Lodaham yɛ hugɛma sabui na va ii “Yahweh” yayengeni ngi bukui na hu i nyɛini 1911 hu, ta toi a Studies in the Psalms, i ndeilɔ yɛ ngi longɔ yɛla i “mbiyei na yayenge nasia ta Baibui gaa ti kɔɔngɔ tao ta gayenge,” na yɛni a “Jehovah.” 1930 hu, Baibu wɔfɛgbuabla ye ngla ta toi a A. F. Klipatik, njɛpɛ leilɔ kɔlongɔ pili na ma ta Ngewɔ biyei loi la Puu yei hu, na kpuangɔ a na Josɛfi Blayan Lodaham ndeni. I ndeilɔ yɛɛ: “Nasia ta Puu yei hugbɛkpɛ tao ta nyɛin siahuna, tɛ himia mahoungɔ ti Ngewɔ biyei nyɛin Yahveh ɔɔ Yahaveh; kɛɛ bi tɔnga bɛ biyei ji, JEHOVAH vui mia Puu yei le. Kɛɛ pili na numu a toi la ta yana vui aa yɛ a hindei, kungɔ mu kɔɔ kɛ biyei vui mia, nduawo mbiya gbama yana sia nyikɔ ‘Ndemui’ na.”

Ngewɔ biyei, YHWH: “A Pie Lɔ Hindeisia Ti Wue”

Hiblu yei HWH: “wote lɔ”

Gbɛ mia biyei ji Jɛhova ye mbui le? Mbiyei ji Jɛhova gbuani Hiblu yei hu lɔ na ye mbui mia a, “wote lɔ,” tao Baibu wɔfɛgbuabla lɛnga ti giingɔ la kɛ nduawui ji bɛngoi mbiyei ji ma. Na va mia nasia ti New World Translation Baibui gbatɛni ti giingɔ la kɛ Ngewɔ biyei, Jɛhova, ye mbui mia a, “A Pie Lɔ Hindeisia Ti Wue.” Baibu wɔfɛgbuabla ti giiyei ii yia kɔlongɔ mbiyei ji ye mbui ma, fale ii guni mu kpakanga kɛ ye mbui mia. Kɛɛ na hu gbi, nduawui ji bɛngoi vui Jɛhova ma, na haiŋ kpɛlɛ gbatɛni tao a na gbi lee wue a lahedi wumbu pie va. Ii ngelegohu kɛ ndunyi kɛ ndɛvu haiŋ nasia kpɛlɛ ti ti hu gbatɛni lee, kɛɛ sia lee wati a yɛ leema, himia a pie ngi liima hindei kɛ hindei nasia i lahedi wumbunga pie va, ti wue.

Fale, mbiyei ji, Jɛhova ye mbui ii gɛlɛni lee na ma nyɛingɔ Ɛksodus 3:​14 (NW) na ndeni yɛɛ: “Nga Wote Lɔ A Na Nga Lo Ngi Wote La” ɔɔ, “Nga Gu Lɔ Ngi Na Wue Nga Lo Ngi Pie.” Njiei jisia vui bɛ tii Ngewɔ biyei ye mbui gɛni panda. Kɛɛ, ngi wuehindeisia ye ngla mia lee ti kɛma, na kɛma kɛ a wote lɔ a na mahoungɔ i wote la kɛyi gbi lee hu, kɔ ngi liima hindei i wue. Sia bɛ mbiyei ji, Jɛhova ye mbui a yɛɛ a ji, ii gɛlɛni lee na ma a lo i wote la. I gbɛɛ na ma, ye mbui a yɛ gbɔma a na a pie kɔ na ngi longɔ la i wue kɔlongɔ ngi gbatɛ haiŋsia ma kɛ ngi liima hindei.