Kal idhi e weche manie iye

Kal idhi kama ochanie weche mantie

 SULA MAR 6

Teko mar Ketho Joma Richo—“Jehova En Ng’at Lweny”

Teko mar Ketho Joma Richo—“Jehova En Ng’at Lweny”

1-3. (a) Jo-Israel ne ni e chal mane kane ilawogi gi Jo-Misri? (b) Jehova ne okedo nade ne ogandane?

JO-ISRAEL ne ni e kind akuru kod asumbi. Ngimagi ne ni kama rach. Jolweny mag Jo-Misri ma ne nego dhano ka lwang’ni ne lawogi matek mondo gitiekgi chuth. Onge kama Jo-Israel ne nyalo dhiye nimar konchiel ne nitie gode ma roboche to komachielo ne nitie nam maduong’. * To gimiwuoro en ni e chal matek kamano, Musa ne jiwogi ni kik chunygi tho kowachonegi niya: “Jehova nokednu”!—Wuok 14:14.

2 Kata obedo ni Musa ne nigi yie kamano, ne oywak ne Jehova, mi Jehova odwoke niya: ‘Mar ang’o iywakna? Ting’ ludhi, irie lweti kuom nam, kendo ipoge.’ (Wuok 14:15, 16) Ne ane gima timore. Jehova chiko malaikane kendo bor polo ma ne tayo Jo-Israel dok ka tokgi ka geng’o jolwenj Jo-Misri kik chop ir Jo-Israel. (Wuok 14:19, 20; Zaburi 105:39) Musa rieyo bade. Yamo mager baro nam. Pi chung’ koni gi koni ka weyo yo moromo ogandano duto kaloe!— Wuok 14:21; 15:8.

3 Hono maduong’ kama ne onego omi Farao ochik jolwenyne olokre odog pacho. Kar mano, Farao ma ne jasunga chiko jolwenyne mondo odhi omonj Jo-Israel. (Wuok 14:23) Jo-Misri muomore kendo giluwo Jo-Israel e nam. Kata kamano, weche lokorenegi. Tie gechegi chako wuok ka gin e dier nam. Ka Jo-Israel duto oseng’ado nam kendo  ni loka machielo, Jehova chiko Musa niya: “Rie lueti kuom nam, mondo pige oduogi kuom Jo-Misri, kuom gechegi, kendo kuom jogi ma joidh ambuoche.” Pi ma ne ochung’ noduogo gi teko mang’eny ma oumo Farao kod jolwenyne duto!—Wuok 14:24-28; Zaburi 136:15.

Jehova ne onyiso ni “en ng’at lweny” e Nam Makwar

4. (a) Kane Jo-Israel ni e Nam Makwar, Jehova ne onyiso ni en ng’at manade? (b) Bedo ni Jehova en ng’at lweny miyo jomoko bedo gi paro mane?

4 Kuom gik moko duto ma noyudo Nyasaye osetimo ne dhano, hono ma notimo koreso Jo-Israel e Nam Makwar ne en hono makende. Kanyo, Jehova ne onyiso ni “en ng’at lweny” mang’ula. (Wuok 15:3) Kata kamano, iwinjo nade sama iluongo Jehova ni ng’at lweny? Kuom adier, lweny osekelo ne dhano rem kod chandruoge malit. Be dibed ni ineno ka tekni sudo machiegni gi Nyasaye nikech samoro oketho ji?

Pogruok e Kind Lwenje mag Nyasaye kod Lwenje mag Dhano

5, 6. (a) Ang’o momiyo owinjore oluong Nyasaye ni “Jehova mar ogend lweny”? (b) Ere kaka lwenje mag Nyasaye opogore gi lwenje mag dhano?

5 E ndiko mag dho-Hibrania, iluongo Nyasaye ni “Jehova mar ogend lweny” chiegni nyadi mia adek, kendo e ndiko mag dho-Grik iluonge kamano nyadiriyo. (Zaburi 24:10) Kaka Jaloch piny gi polo, Jehova chiko malaike tara gi tara. (Joshua 5:13-15; 1 Ruodhi 22:19) Malaikegi nigi teko mogundho ma ginyalo tiyogo e ketho joma richo. (Isaiah 37:36) Nego ji en gima lit. Kata kamano, kinde duto ber keto e paro ni lwenje ma Jehova kedo opogore chuth gi lwenje mag dhano. Sama dhano kedo, jotend lweny kod josiasa nyalo temo wacho ni gikedo e lweny mondo gikony e yo moro. Kata kamano, kinde duto dhano  yawo lweny gi jowetegi nikech ichwalogi gi wuoro kod guondo.

6 Mopogore gi mano, Jehova ok muomre goyo lweny maok onono gik moko duto. Bug Rapar mar Chik 32:4 nyisowa kama: “Lwanda, tichne long’o; nikech yorene duto gibet madieri. Nyasaye mar adiera kendo maonge gi ketho, okare kendo en adier.” Wach Nyasaye kwedo mirima, gero, kod mahundu. (Chakruok 49:7; Zaburi 11:5) Omiyo, okang’ moro amora ma Jehova kawo nigi gimomiyo. Oketho joma richo mana ka ochuno. En mana kaka ne owacho kokalo kuom janabi Ezekiel niya: “Ka ng’a marach otho, omiya mor koso? ok amor moloyo koso kolokore e yore, kobedo mangima?”—Ezekiel 18:23.

7, 8. (a) En paro mane maok kare ma ne Ayub nigo e wi gimomiyo ochandore? (b) Elihu norieyo pach Ayub nade? (c) En puonj mane ma wanyalo yudo kuom gima ne otimore e ngima Ayub?

7 To kare ang’o momiyo Jehova ketho joma richo? Kapok wadwoko penjono, wanyalo nono gima ne otimore e ngima jatich Nyasaye miluongo ni Ayub. Satan nowacho ni Ayub—kata mana dhano moro amora—ok nyal chung’ motegno ka en e bwo tem. Jehova ne ochiwo dwoko kuom weyo Satan otem Ayub. Mano ne omiyo Ayub obedo matuwo, olalo mwandune, kaachiel gi nyithinde duto. (Ayub 1:1–2:8) Nikech Ayub ne ok ong’eyo tiend gik ma ne timore, ne obedo gi paro maok owinjore ni Nyasaye ema ne sande. Nopenjo gimomiyo Nyasaye ne ‘chiele’ gi chandruok kendo ne timone kaka ‘jasigu.’—Ayub 7:20; 13:24.

8 Elihu nokwero Ayub ni Ayub ne ok ni kare kuom wacho ni ‘timbe ma en-go ni kare moloyo ma Nyasaye nigo.’ (Ayub 35:2) Ee, ok en gima kare paro ni wang’eyo moloyo Nyasaye kata paro ni Nyasaye timo marach. Elihu nowacho niya: “Nyasaye ok nyal timo richo; Ng’a Manyalo Duto ok nyal timo tim mamono ngang’.” Bang’e, ne omedo wacho niya: “Ng’a Manyalo Duto to, ok wanyal fwenye;  teko ma engo duong’ ahinya: kendo kong’ado bura, kopogo weche kare me kind ji, ok nothaggi kayiem.” (Ayub 34:10; 36:22, 23; 37:23) Wanyalo bedo gadier ni sama Nyasaye kedo e lweny, otimo kamano gi gimomiyo. Ka wan gi wachno e paro, we mondo wanon gimomiyo Nyasach kuwe samoro bedo jalweny.—1 Jo Korintho 14:33.

Gimomiyo Nyasach Kuwe Kinde Moko Bedo Jalweny

9. Ang’o momiyo kinde moko Nyasach kuwe kedo?

9 Bang’ pako Nyasaye ni en “Ng’at ma jalweny,” Musa ne owacho kama: “Ere ng’a machal kodi e kind nyiseche, A Jehova? Ere ng’a machal kodi, malong’o kuom ler?” (Wuok 15:11) Janabi Habakkuk bende ne ondiko niya: “In ma wang’i ler ahinya mak inyal ng’iyo maricho, mak inyal chiko wang’i kuom yiem.” (Habakkuk 1:13) Kata obedo ni Jehova en Nyasach hera, oler, kendo en Nyasaye mohero tim makare. Kinde moko, kidogo miyo otiyo gi tekone e ketho joma richo. (Isaiah 59:15-19; Luka 18:7) Omiyo, bedo ni seche moko Nyasaye kedo e lweny, mano ok mien lerne gi chilo. Kar mano, okedo nikech en ng’at maler.—Wuok 39:30.

10. (a) En kinde mane ma Nyasaye nochako kedoe, to nikech ang’o? (b) Sigu ma ne okor e Chakruok 3:15 ne inyalo mana tiek e yo mane, to mano ne dhi kelo gweth mage ne dhano makare?

10 Par ane chal ma ne obedoe kane Adam gi Hawa ong’anjo ne Nyasaye. (Chakruok 3:1-6) Ka dine ombekonegi chik maok okumogi nikech timgi maok kare, Jehova dine oketho nyinge kaka Jaloch e wi gik moko duto. Nikech en Nyasaye mohero tim makare, ne nyaka to ong’adnegi buch tho. (Jo Rumi 6:23) E wach ma ne Nyasaye okwongo koro e Muma, Nyasaye nowacho ni sigu nobed e kind jotichne kod joma luwo “thuol,” ma en Satan. (Fweny 12:9; Chakruok 3:15) Siguni ne nyalo mana rumo kuom tieko Satan chuth. (Jo Rumi 16:20) Kata kamano, okang’ mar  ketho Satan ne dhi kelo ne dhano makare gweth mogundho kendo tieko tije Satan duto ka mano yawo yo mondo piny ngima obed paradis. (Mathayo 19:28) Nyaka chop kindeno, jogo man kor Satan ne dhi bedo ka sando jotich Nyasaye kendo temo ketho winjruok jogo gi Nyasaye. Nikech mano, kinde ka kinde, ne dhi dwarore ni Jehova oked ne joge.

Nyasaye Kawo Okang’ mar Tieko Richo

11. Ang’o momiyo Nyasaye noneno ni nyaka okel ataro e piny ngima?

11 Achiel kuom gik manyiso ni Nyasaye kawo okang’ mar tieko richo en Ataro mar pi ma nokelo e piny e kinde Noa. Ndiko mar Chakruok 6:11, 12 wacho kama: “Piny bende nokethore e nyim Nyasaye, ma piny nopong’ gi achach. Kendo Nyasaye nong’iyo . . . piny, kendo ne, nosekethore; nikech ringruok duto noseketho yore e piny.” Be Nyasaye ne nyalo weyo joma richo otiek chuth timbe makare e piny? Ooyo. Jehova nong’ado mar kelo ataro e piny ngima mondo oketh jogo ma ne dwaro timo timbe mahundu kod anjawo.

12. (a) Jehova nokoro wach mane e wi ‘koth’ Ibrahim? (b) Ang’o momiyo Nyasaye notieko chuth Jo-Amor?

12 Nyasaye ne okawo okang’ kaka mano kane okumo Jo-Kanaan. Jehova nowacho ni ‘koth’ Ibrahim ne dhi kelo ne ji gweth e piny ngima. Mondo omi mano otimre, Nyasaye nokoro ni koth Ibrahim ne dhi kawo piny Kanaan ma ne Jo-Amor odakie. Be ne en gima kare mondo Nyasaye ogol Jo-Amor e pinygi? Jehova ne okoro ni higni 400 ne dhi kalo kapok ogolo Jo-Amor. Ne odhi rito nyaka chop kama ‘ketho mar Jo-Amor’ opong’ chuth. * (Chakruok 12:1-3; 13:14, 15; 15:13, 16; 22:18) Gie kindeno, Jo-Amor ne  omedo sikore e timbe mag anjawo. Timbe ma ne onya e piny Kanaan ne oriwo lamo nyiseche manono, nek, kod timbe terruok mochido ahinya. (Wuok 23:24; 34:12, 13; Kwan 33:52) Jopinyno bende ne wang’o nyithindgi e mach ka gichiwogi kaka misengni. Be Nyasaye maler ne nyalo weyo joge odag kanyachiel gi joma timbegi richo kamano? Ooyo! Nowacho niya: ‘Piny osedwanyore: e momiyo akelo richone kuome, kendo piny nong’og jogo modakie.’ (Tim Jo-Lawi 18:21-25) Kata kamano, Jehova ne ok oketho Jo-Kanaan duto. Kuom ranyisi, Jo-Kanaan kaka Rahab kod Jo-Gibeon ma ne dwaro tiyo ne Nyasaye, ne ok oneg.—Joshua 6:25; 9:3-27.

Nyasaye Kedo Mondo Oket Nyinge Obed Maler

13, 14. (a) Ang’o momiyo ne nyaka Jehova oket nyinge obed maler? (b) Ang’o ma Jehova notimo mondo ogol ne nyinge wich kuot?

13 Nikech Jehova ler, nyinge bende ler. (Tim Jo-Lawi 22:32) Yesu nopuonjo jolupne mondo olem kama e wi Nyasaye: “Nyingi mondo obed maler.” (Mathayo 6:9) Ng’anjo ma ne otimore e puodho mar Eden ne oketho nying Nyasaye kendo ne oketo kiawa kabe olocho e yo makare. Jehova ne ok nyal weyo ngang’ mondo oketh nyinge kamano kata weyo mondo ng’anjono osiki. Ne nyaka oket nyinge obed maler.—Isaiah 48:11.

14 We wanon ane kendo ranyisi mar Jo-Israel. Onge kaka singo ma Nyasaye nomiyo Ibrahim ni kothe ne dhi kelo gweth ne ogendni duto manie e piny ne nyalo chopo ka dine Jo-Israel osiko ka gin wasumbni e piny Misri. Kata kamano, Nyasaye ne ogolo wich kuot kuom nyinge kane oreso Jo-Israel wuok Misri moketogi gibedo oganda. Janabi Daniel nowacho niya e lamo: “A Ruoth Nyasachwa, isegolo jogi e piny Misri gi teko mang’eny, iseyudo nying’ mong’ere.”—Daniel 9:15.

15. Ang’o momiyo Nyasaye noreso Jo-Yahudi wuok e twech Babulon?

 15 Daniel ne olemo kamano kinde ma ne dwarore ni Jehova okaw okang’ mar reso Jo-Yahudi nikech Nyinge. Noyudo oter Jo-Yahudi ma ne ok winj Nyasaye e twech Babulon. Jerusalem ma ne en dalagi maduong’ ne odong’ gunda. Daniel nong’eyo ni duoko Jo-Yahudi e pinygi ne dhi miyo nying Nyasaye duong’. Omiyo, Daniel nolemo niya: ‘A Ruoth, winji, A Ruoth, wewa, A Ruoth, winji, ti atiya, kik ideki, kuom berni in iwuon, A Nyasacha, nikech dala maduong’ni kod jogi iluongogi gi nyingi.’Daniel 9:18, 19.

Nyasaye Kedo e Lo Joge

16. Kata obedo ni Jehova dwaro keto nyinge obed maler, ang’o momiyo mano ok nyis ni oonge hera kendo ni ok odew ji?

16 Be bedo ni Jehova dwaro keto nyinge obed maler nyiso ni en Nyasaye maonge hera kendo maok odewo ji? Ooyo, nimar sama okawo okang’ mar rito joge, otimo kamano nikech en Nyasaye maler kendo mohero tim makare. Ne ane Chakruok sula mar 14. Kanyo wasomo e wi ruodhi ang’wen ma ne okawo Lot—wuod owadgi Ibrahim—kaachiel gi joode ma gidhi kodgi. Nyasaye ne okonyo Ibrahim mi noloyo jolweny ma ne ohinge gi tekogo! Nenore ni mano e lweny ma ne okwong ndik “e kitap Lwenje mag Jehova,” manyalo bedo ni en buk ma ne oting’o lwenje moko maok ondik e Muma. (Kwan 21:14) Jotich Nyasaye ne dhi loyo lwenje mang’eny bang’ mano.

17. Ang’o manyiso ni Jehova ne kedo ne Jo-Israel bang’ kane gisedonjo e piny Kanaan? Chiw ane ranyisi.

17 Matin nono kapok Jo-Israel odonjo e piny Kanaan, Musa ne owachonegi niya: “Jehova Nyasachu motelo nyimu, en to nokednu, mana kaka gik ma notimonu duto e Misri e nyim wang’u.” (Rapar mar Chik 1:30; 20:1) Kuom adier, Jehova nokedo ne joge kokonyogi loyo jowasikgi e yor hono chakre kinde Joshua jal ma notelo ne Jo-Israel  bang’ Musa, nyaka kinde Jong’ad-bura kod kinde ruodhi mag Juda ma noluoro Nyasaye.—Joshua 10:1-14; Jobura 4:12-17; 2 Samuel 5:17-21.

18. (a) Ang’o momiyo wanyalo bedo mamor ni Jehova pok olokore? (b) Ang’o mabiro timore ka sigu miwuoye e Chakruok 3:15 ochopo e gikone?

18 Jehova pok olokore kendo pok oloko dwarone mar loso pinyni obed paradis. (Chakruok 1:27, 28) Nyasaye pod osin gi timbe maricho. Bende, pod ohero joge ahinya kendo machiegnini obiro kawo okang’ mondo okonygi. (Zaburi 11:7) E wi mago duto, sigu ma bug Chakruok 3:15 wuoyo kuome ibiro tiek e lweny moro mabiro timore machiegni. Mondo Nyasaye oket nyinge obed maler kendo orit joge, Nyasaye nochak obed “ng’at lweny.”—Zekaria 14:3; Fweny 16:14, 16.

19. (a) Chiw ane ranyisi manyiso ni bedo ni Nyasaye ketho joma richo ok onego omonwa sudo machiegni kode. (b) Bedo ni Nyasaye oikore kedonwa onego omi wawinj nade?

19 Par ane ranyisini: Wawach ni ondiek moro omonjo miyo moro gi nyithinde kendo chwore obiro resogi monego ondiegno. Be iparo ni miyono gi nyithinde biro neno marach gi wuon-gino nikech okang’ mokawono? Ooyo. Kar mano, gibiro mor ahinya gi kaka ochiworenegi. E yo ma kamano bende, ok onego wakaw Nyasaye marach  nikech oketho joma richo. Bedo ni oikore kedo mondo oritwa onego omi wamed here, kendo bedo ni en gi teko mogundho kamano onego omi wamed miye luor. Nikech mano, wanyalo ‘lame kaka owinjore ka wamiye duong’ kod luor.’—Jo Hibrania 12:28.

Sud Machiegni gi “Ng’at Lweny”

20. Kapo ni ok wane gimomiyo Nyasaye nokedo lwenje moko mwasomo e Muma, ang’o monego watim, to nikech ang’o?

20 En adier ni Muma ok ler weche duto motudore gi lwenje ma Jehova osekedo. To gima wanyalo bedogo gadier en ma: Jehova ok keth ji goyiem ka onge gimomiyo. Gima nyalo konyowa neno e yo makare lweny moro amora ma Jehova nokedo en nono weche ma Muma wacho e wi lwenyno kata nono weche mamoko motudore gi lwenyno. (Ngeche 18:13) Kata kapo ni ok wang’eyo weche duto, puonjruok matut e wi Jehova kendo paro matut e wi kidoge mabeyo nyalo konyowa tieko kiawa moro amora ma dibed ni wan-go e wi lweny ma Nyasaye nokedo. Ka watimo kamano, wabiro neno gimomiyo wanyalo geno Jehova Nyasachwa chuth.—Ayub 34:12.

21. Kata obedo ni kinde moko Jehova bedo “ng’at lweny,” kite sie to en mane?

21 Kata obedo ni kinde moko Jehova bedo “ng’at lweny” ka mano dwarore, mano ok nyis ni ohero lweny. E fweny moro ma ne Ezekiel oneno mar gach Jehova me polo, Jehova chalo gi ng’ama oikore dhi kedo gi wasike. Kata kamano, Ezekiel noneno ka ndanya kata lihudu olworo Jehova, to lihudu en gima ochung’ ne kuwe. (Chakruok 9:13; Ezekiel 1:28; Fweny 4:3) Nenore maler ni Jehova en ng’at modimbore kendo mohero kuwe. Jaote Johana ne ondiko ni “Nyasaye en hera.” (1 Johana 4:8) Jehova nyiso kido ma en go duto e okang’ mowinjore. Mano kaka en nyadhi makende ni wanyalo sudo machiegni gi Nyasaye ma jahera kata obedo ni tekone ogundho kamano!

^ par. 1 Kaluwore gi jasomo miluongo ni Josephus, Jo-Misri ne lawo Jo-Yahudi gi “geche lweny 600 kaachiel gi jolweny 50,000 ma ne oidho farese kod jolweny 200,000 ma ne wuotho gi tiendgi.”—Jewish Antiquities, II, 324 [xv, 3].

^ par. 12 Nenore ni oganda mar “Jo-Amor” oriwo ji duto ma ne odak e piny Kanaan.—Rapar mar Chik 1:6-8, 19-21, 27; Joshua 24:15, 18.