Kal idhi e weche manie iye

Kal idhi kama ochanie weche mantie

 SULA MAR 17

‘Yaye Mwandu mar Nyasaye gi Riekone Tut Manade!’

‘Yaye Mwandu mar Nyasaye gi Riekone Tut Manade!’

1, 2. Ang’o ma Jehova ne dwaro chopo e odiechieng’ mar abiriyo, to ere kaka riekone ne oket e tem e chak odiechiengno?

DHANO ma ne en chwech maberie moloyo ma ne Nyasaye ochweyo mogik e odiechieng’ mar auchiel, ne kare okethore. Noyudo Jehova osewacho ni “gik moko duto ma nosechweyo,” moriwo nyaka dhano, ‘ne ber ahinya.’ (Chakruok 1:31) Kata kamano, e chak odiechieng’ mar abiriyo, Adam gi Hawa noyiero riwo Satan lwedo e ng’anjo ne Nyasaye. Mano ne omiyo gidonjo e richo ma ne dhi kelonegi tho. Mano doko masira!

2 Ne nyalo nenore ka gima dwach Jehova ma ne odwaro chopo e odiechieng’ mar abiriyo ne osekethore chuth. Mana kaka odiechienge mamoko auchiel ma nokwongo, odiechieng’ mar abiriyono bende ne dhi kawo higni gana gi gana. Jehova ne owalo odiechiengno kaka odiechieng’ maler mondo ochopgo dwarone mar neno ni piny duto obedo paradis kendo ni dhano makare opong’o piny. (Chakruok 1:28; 2:3) Bang’ ng’anjo ma ne koro oduwo weche kamano, be Nyasaye ne nyalo chopo dwacheno? Nyasaye ne dhi timo ang’o? Wachno ne oketo rieko mar Jehova e tem—samoro wachno ema ne dhi miyo Nyasaye onyis riekone e rang’iny ma malo moloyo.

3, 4. (a) Ang’o momiyo okang’ ma Jehova nokawo kane ng’anjo otugore e puodho mar Eden nyiso riekone matamre gi nono? (b) Bolruok onego omi wapar wach mane sama wapuonjore e wi rieko mar Jehova?

3 Jehova nokawo okang’ kanyo gi kanyo. Ne okumo joma ne ong’anjogo, to bende ne onyiso gimoro maber nyowuoyo ma ne odhi timo mondo oriego weche ma koro ne osekethorego. (Chakruok 3:15) Jehova nochako chopo dwache ne pinyni e puodho mar Eden, kendo osedhi nyime kochopo dwacheno kuom higni gana gi gana ma dhano osedakgo e piny, kendo obiro dhi nyime chope kuom kinde malach mabiro. Gima Jehova  dhi timo mondo piny duto obed paradis oler e yo maber kendo ma winjore mayot. Kata kamano, oriwo weche mang’eny ma ng’at ma nono Muma nyalo tiyo gi ngimane duto kopuonjore wechego. E wi mano, dwaro mar Jehova nyaka chop e wang’e. Obiro tieko richo duto kod tho. Obiro duoko ne dhano ngima makare chuth maonge richo. Magi duto biro timore kapok odiechieng’ mar abiriyo orumo. Omiyo, kata obedo ni weche ne ochochore, Jehova pod biro chopo dwache ne pinyni kod ne dhano e wang’ sa kaka ne osechano a e chakruok!

4 Donge rieko ma kamano miyo wahum nono? Rieko ma Nyasaye nigo nokawo jaote Paulo gi wuoro mondiko niya: ‘Yaye mwandu mar Nyasaye gi riekone tut manade!’ (Jo Rumi 11:33) Sama koro wadwaro nono yore mopogore opogore ma Nyasaye nyisogo riekone, bolruok biro miyo wasik ka waketo e paro ni kata watem manade, wanyalo mana lidho alidha rieko matamre gi nono ma Jehova nigo. (Ayub 26:14) Mokwongo, we waler ane tiend kido maberni.

Rieko mar Nyasaye Tiende Ang’o?

5, 6. Nitie tudruok mane e kind rieko kod ng’eyo, to ng’eyo mar Jehova lach e okang’ mane?

5 Rieko opogore gi bedo gi ng’eyo e wi gimoro. Kompyuta nigi nyalo mar ting’o weche mang’eny, kata kamano, ng’ato ok nyal wacho ni kompyuta riek. Kata obedo ni en kamano, nitie tudruok e kind ng’eyo kod rieko. (Ngeche 10:14) Kuom ranyisi, kapo ni in gi tuwo moro ma chandi ma kore tek, be ibiro dhi ir ng’at maok olony e weche thieth? Mano ok nyalre! Omiyo, mano nyiso ni nyaka ng’ato ong’e wach moro maber mondo eka obed mariek.

6 Jehova ong’eyo weche mogundho. Nikech en e “Ruoth mochwere,” en kende ema osebedoe kuom kinde duto. (1 Timotheo 1:17) Kendo ong’eyo gik mosebedo ka timore kuom higni tara gi tarago. Muma wacho niya: ‘Onge gimoro mochwe ma nyalo pondo ne Nyasaye, to gik moko duto gin duk, kendo gibet e lela nyim wang’ Jalo man gi wach kodwa.’ (Jo Hibrania 4:13; Ngeche 15:3) Nikech Jehova e Jachwech, ong’eyo  chuth chwechne duto kendo osebedo koneno gik ma dhano timo a chakruok. Onono chuny ng’ato ka ng’ato kendo onge gima kale. (1 Weche mag Ndalo 28:9) Omor ahinya neno ka watiyo maber gi ratiro momiyowa mar timo yierowa wawegi. Bende, kaka Jal “ma winjo kwayo mar ji,” owinjo kwayo mag ji tara gi tara dichiel! (Zaburi 65:2) To e wi mano, wang’eyo ni wi Jehova ok wil ngang’ gi gimoro amora.

7, 8. Ere kaka Jehova nyiso ni en gi nyalo mar nono kaka weche otudore, ni ong’eyo pogo weche kare, kendo ni oriek?

7 Ok en mana ni Jehova ong’eyo weche mang’eny. Oneno bende kaka weche otudore kendo ong’eyo kaka weche mang’eny nyalo tudore ma kel chal moro. Onono kendo ong’ado bura kopogo gima ber gi gima rach, gima dwarore kod gima ok ochuno. E wi mano, ok ong’i mana ng’ato gi oko, to ong’iyo gima nie chuny ng’ato. (1 Samuel 16:7) Omiyo, moloyo ng’eyo ang’eya weche, Jehova ong’eyo kaka weche otudore, kendo ong’eyo pogo weche kare. Kata kamano, rieko pod oriwo weche mang’eny moloyo mago.

8 Rieko en loyo kata chopo wach moro kuom tiyo gi ng’eyo makare, nono kaka weche otudore, kendo pogo weche kare. Weche moko ma ne okwong tigo kindiko Muma ma ne olok ni “rieko,” tiendgi sie en “chopo tich kare” kata “rieko ma tiyo.” Omiyo, rieko ma Jehova nigo en rieko ma tiyo. Nikech Jehova tiyo gi ng’eyone malach kod nyalone mar ng’eyo kor wach, kinde duto ong’ado weche e yo maber chuth kendo ochopo dwarone e yo maberie moloyo. Mano e rieko madier! Jehova nyiso ni weche ma ne Yesu owachogi gin adier: “Rieko nyisore ni en kare kuom tichne.” (Mathayo 11:19) Tije Jehova duto e piny gi polo nyiso maler ni oriek.

Gik Manyiso Rieko mar Nyasaye

9, 10. (a) Jehova nigi rieko mar timo ang’o, to ere kaka osenyiso rieko ma kamano? (b) Ere kaka cell kata ng’injo nyiso rieko mar Jehova?

9 Be isegahum gi lony mar fundi mang’ula ma gik moloso beyo kendo tiyo maber? Mano en rieko makende. (Wuok 31:1-3) Jehova e soko mar rieko machalo kamano. Ruoth Daudi  nowacho niya e wi Jehova: ‘Anagoni erokamano; nimar ne ichweya malich mamiyo awuoro: Tije magi gin honni; kendo chunya ong’eyo ma maber ahinya.’ (Zaburi 139:14) Kuom adier, kaka wamedo puonjore kaka nochwe dhano, e kaka wamedo hum nono gi rieko mar Jehova.

10 Kuom ranyisi: Ngimani nochakore bang’ tong’ achiel mowuok kuom babau riwore gi tong’ achiel mar mamau kendo loso gimoro matin maok nyal ne gi wang’ dhano miluongo ni cell. E sulani, wabiro luongo cell ni ng’injo. Mapiyo nono, ng’injo achielno nochako barore kata pogore nyading’eny. Ng’injo ma romo trilion 100 ema loso ng’ato kaka in. Ng’injogo gin gik matindo nyowuoyo. Ng’injo madirom 10,000 inyalo kwor mana e wi koth kal achiel. Kata kamano, moro ka moro kuom ng’injogo en chwech ma kore tek ahinya kendo oting’o weche tandawuoya motamo pach dhano. Ng’injo ogajore moloyo masin moro amora molos gi lwet dhano kata faktori moro amora. Josayans moko wacho ni moro ka moro kuom ng’injogo chalo taon mochiel gi ohinga man gi kuonde mag donjo gi mag wuok, en gi chenro mong’ith mag ndeche, chenro mar wito yugi, chenro mar kowo weche. Kendo en gi dag stima, en gi faktoche, en gi kuonde milosoe gik mosetigo mondo otigo kendo, kendo en gi jorit ma rite. Bende, e dier nginjono nitie gima iluongo ni nyuklia, ma tayo gik moko duto ma timore e iye, kendo nyukliano tiyo mana kaka sirkal ma tayo weche mag piny. E wi mano, ng’injono nigi nyalo mar loso ng’injo machielo machal kode ndi mana bang’ seche manok!

11, 12. (a) Sama cell maloso nyathi barore ka pogore pogore, ang’o machiko gima moro ka moro kuomgi biro bedo, to ere kaka mano luwore gi weche manie Zaburi 139:16? (b) Obwongo dhano nyiso nade ni ‘ochwewa malich’?

11 En adier ni cell kata ng’injo duto ok chalre. En kamano nikech sama ng’injo maloso nyathi medo barore ka pogore pogore, e kaka tije mag ng’injogo be dhi ka pogore pogore. Kuom ranyisi, ng’injo moko bedo mag leche, mag choke, mag remo, kata mana mag wang’. Nitie gima iluongo ni DNA ma en kaka buk moting’o weche machiko tich ma moro ka moro kuom  ng’injo biro timo. Donge en gima morowa ndi ni roho mar Nyasaye notelo ne Daudi wacho ne Jehova niya: “Wang’i noneno chakruok mar denda, fuonde duto mag denda nondik e kitapi”!—Zaburi 139:16.

12 Fuonde moko mag del korgi tek ahinya. Kaw ane ranyisi mar obwongo dhano. Jomoko osewacho ni kuom gik moko duto, obwongo e chwech ma kore tek mapok odwar onwang’. Obwongo oting’o ng’injo madirom bilion 100—kwan marom mana gi mar sulwe mayudore e galaksi marwa. Moro ka moro kuomgi otudore gi ng’injo mamoko gana gi gana. Josayans wacho ni obwongo dhano nyalo ting’o weche mayudore e laibrari duto manie piny ngima kendo giwacho ni nyalo bedo ni dag obwongo mar kano weche ok nyal pong’. Kata obedo ni josayans osenono ‘chwech malichni’ kuom higni pieche, giwacho ni ok gipar ka gining’e chuth kaka obwongo tiyo.

13, 14. (a) Ere kaka ochunglo gi chwech mamoko nyiso ni “giriek ahinya,” to mano puonjowa ang’o e wi Jachwechgi? (b) Ang’o momiyo wanyalo wacho ni od mbui en achiel kuom gik mochwe gi “rieko”?

13 Kata kamano, dhano en mana ranyisi achiel kuom chwech manyiso rieko mar Jehova. Bug Zaburi 104:24 wacho niya: “A Jehova tije magi ng’eny ahinya! Isechweyogi duto gi rieko: Mwanduni opong’o piny.” Rieko mar Jehova nenore e chwech duto molworowa. Kuom ranyisi, ochunglo ‘riek ahinya.’ (Ngeche 30:24) Kuom adier, ochunglo ochanore ahinya kuonde ma gidakie. Moko kuom ochunglo opidho kute matindo tindo mana kaka ng’ato nyalo pidho jamni. Gikwayogi, gigedonegi, to gin to giyudo chiemo kuomgi. Ochunglo moko to opidho gik matindo tindo machalo obwolo mana kaka jopur. Mopogore gi ochunglo, nitie chwech mamoko mang’eny ma bende ochwe gi nyalo mar timo gik makende. Kuom ranyisi, lwang’ni nyalo wirore e kor yamo e yo ma ndege moro amora molos gi lwet dhano ok nyal timo. Winy ma dar kowuok kuonde maboyo nigi nyalo makende mar luwo sulwe, luwo kaka piny sudo, kendo moko kuomgi ichiko gi rieko moro ma ochwegigo manyisogi kama onego gidar gidhiye. Josayans kawo higni  mang’eny mondo e ka gipuonjre rieko ma kore tek mochwego gik ma kamago. Donge nyaka bed ni Jachwech mar gik ma kamago riek nyowuoyo!

14 Josayans osepuonjore gik mang’eny kuom chwech mag Jehova. Joma puonjore mondo obed injinia somo sabjekt moro miluongo ni biomimetics, ma en sabjekt ma puonjo kaka inyalo ti gi rieko mayudore kuom chwech e loso gik moko. Kuom ranyisi, nyalo bedo ni isegahum nono gi kaka od mbui ber. To mopogore kodi, injinia to neno rieko matamre gi nono sama ong’iyo od mbui. Usi ma nenore ni yom yomgo otegno moloyo chuma kendo gitegno moloyo law ma risasi ok nyal powo kata tucho. Tonde mbuigo otegno maromo nade? Ka dine tond mbuino nyalo romo gi gogo mar ywayo rech, od mbuino nyalo chungo ndege ma ringo e kor yamo! Ee, Jehova ochweyo gik ma kamago duto gi “rieko.”

Ng’a ma nomiyo chwech mag piny obedo ‘mariek ahinya’?

Rieko ma Nenore e Chwech mag Polo

15, 16. (a) Sulwe manie polo nyiso nade rieko mar Jehova? (b) Ere kaka bedo ni Jehova en Jatend Lweny e wi malaike tara gi tara nyiso ni en Jatelo man gi rieko mogundho?

15 Rieko mar Jehova nenore e chwechne duto manie piny gi polo. Sulwe mogundho ma ne wawuoyo kuomgi e yo matut e Sula mar 5 ok okere akeya e kor lwasi. Nikech ‘chik’ ma Jehova oketonegi e polo, gichanore e yo maber nyowuoyo. Mokwongo, ochan sulwe tara gi tara e grube madongo dongo miluongo ni galaksi. Kae to galaksigo bende ochak ochan e grube miluongo ni clusters. To clusters bende ochan e grube miluongo ni superclusters. (Ayub 38:33) E momiyo Jehova luongo chwech mag pologi ni ‘oganda’! (Isaiah 40:26) Kata kamano, nitie oganda machielo manyiso e yo maber moloyo rieko ma Jehova nigo.

16 Mana kaka ne waneno e Sula mar 4, iluongo Nyasaye ni ‘Jehova mar ogendni’ nikech en e Jatend Lweny mar malaike  tara gi tara. Mano nyiso teko mar Jehova. To ere kaka riekone otudore gi wachni? Onge sa moro amora ma Jehova gi Yesu obet abeta. (Johana 5:17) Omiyo, en gima kare paro ni malaike ma gin jotich Ng’a Mamalo Chutho bende odich kinde duto. Ng’e bende ni malaikegi gin chwech mamalo moloyo dhano kendo riekogi gi tekogi ogundho matamre gi nono. (Jo Hibrania 1:7; 2:7) Kata ka en kamano, Jehova omiyo malaikegi tich ma kelonegi mor kendo mamiyo gibedo modich kinde duto—kuom higni bilionde gi bilionde, malaikegi osebedo ka “timo kaka owacho” kendo ‘gima odwaro.’ (Zaburi 103:20, 21) Mano kaka Nyasaye motelonegi nigi rieko matut!

Jehova ‘Kende Ema Riek’

17, 18. Ang’o momiyo Muma wacho ni Jehova ‘kende ema riek,’ to ang’o momiyo riekone mako dhowa?

17 Kuom weche ma wasenenogo, donge waneno gimomiyo Muma wacho ni rieko mar Jehova ema nie rang’iny mamalo chutho? Kuom ranyisi, Muma wacho ni Jehova ‘kende ema riek.’ (Jo Rumi 16:27) Jehova kende ema riek chuth e yore duto. En e soko mar rieko duto madier. (Ngeche 2:6) Mano e momiyo kata obedo ni Yesu e chwech mariekie moloyo kuom chwech duto, ne ok ogeno riekone owuon to nowacho mana gima Wuon mare nochike mondo owachi.—Johana 12:48-50.

18 Ne ane kaka jaote Paulo nonyiso kaka rieko mar Jehova en rieko makende. Nowacho niya: “Yaye mwandu mar Nyasaye, gi riekone gi ng’eyo mare! Gitut manadi! Yaye buche! Gitamo dhano fwenyo. Yaye yorene! Gidhiero dhano ng’eyo!” (Jo Rumi 11:33) Kuom chako ndikono kowacho ni “Yaye,” Paulo ne nyiso kaka ne ohum nono nikech rieko mar Nyasaye. Wach ma ne otiyogo e dho-Grik ma wacho ni ‘tut’ otudore gi “bur matut” maonge giko. Nikech mano, wechene miyo wabedo gi picha maler e pachwa. Sama waparo e wi rieko mar Jehova, chalo ka gima wang’iyo bur moro matut maonge giko, bur malach maonge tong’ne kendo ma ng’eyo chal mare ohewo pach dhano. (Zaburi 92:5) Mano kaka rieko mar Nyasaye odhiero pach dhano! Donge mano miyo wawuoro ndi?

19, 20. (a) Ang’o momiyo ongo en ranyisi maber minyalo tigo kiwuoyo kuom rieko mar Nyasaye? (b) Ere kaka Jehova osenyiso ni en gi nyalo mar neno gik mabiro timore e kinde mabiro?

 19 Jehova ‘kende ema riek’ e yo machielo kendo: En kende ema onyalo ng’eyo gik mabiro timore e kinde mabiro. Kaka ne waseneno motelo, Jehova tiyo gi ongo, winyo ma neno mabor mondo ochung’ ne riekone. Kuom ranyisi, nitie kit ongo moro ma pekne nyalo romo kilo 5 to wengene dongo mohingo mag dhano. Wang’ ongono neno mabor ahinya ma kata ka en kilomita mang’eny e kor polo, onyalo neno gik matindo tindo ma wuotho e piny! Jehova owuon nowacho niya e wi ongo: ‘Wang’e neno gi kuma bor.’ (Ayub 39:29) E yo machalo kamano, Jehova bende nyalo neno gik man ‘mabor’ tiende ni gik madhi timore kinde mabiro!

20 Muma opong’ gi gik mang’eny manyiso ni mano en adier. Nyasaye nokoro weche mang’eny e Muma. Moko kuom gik ma ne Muma okoro oriwo: joma ne dhi loyo lwenje moko ma ne ogo, pinje ma ne dhi bedo gi loch e wi piny ngima kae to bang’e lwar, kod yore ma jolweny moko ne dhi tiyogo e loyo lwenje. Gimiwuoro en ni moko kuom wechegi nokor higni miche kapok gitimore.—Isaiah 44:25–45:4; Daniel 8:2-8, 20-22.

21, 22. (a) Ang’o momiyo ok onego wapar ni Jehova ong’eyo yiero duto ma wabiro timo e ngimawa? Chiw ane ranyisi. (b) Ang’o momiyo wan gadier ni hera ema tayo rieko ma Jehova nigo?

 21 Be koro mano nyiso ni Nyasaye oseng’eyo motelo yiero duto mibiro timo e ngimani? Jomoko ma puonjo ni Nyasaye chano ne ji gik moko duto mabiro timore e ngimagi, wacho ni en kamano. To mano ok en adier nikech wacho kamano nyiso ni rieko mar Jehova orem kendo ni Nyasaye ok nyal chiko nyalo mare mar ng’eyo gima dhi timore kinde mabiro. Kuom ranyisi: Wawach ni in gi dwol ma wer mamit. Be mano koro nyiso ni ibiro siko kiwer awera kinde duto nikech in gi nyalono? Mano ok nyalre! E yo ma kamano bende, Jehova nigi nyalo mar neno gik mabiro timore kinde mabiro, to ok oti gi nyalono kinde duto. Ka otimo kamano, onyalo donjore gi mich ma jaber ma ne omiyowa mar timo yiero wawegi, to wang’eyo ni mano en gima Jehova ok nyal timo.—Rapar mar Chik 30:19, 20.

22 To marachie moloyo wacho ni Jehova chano ne ji gik moko duto e ngimagi en puonj ma temo nyiso ni Jehova tiyo marach gi riekone; ni ok ohero dhano, ok odewgi, kendo chunye onge e konyogi. To mano ok en adier, nimar Muma puonjo ni rieko mar Jehova wuok e chunye kuom wacho ni Jehova nigi ‘rieko me chuny.’ (Ayub 9:4) Kinde mang’eny, sama Muma wuoyo e wi chuny, owuoyo e wi dhano maiye moriwo paro kata kido ma ng’atno nigo kaka hera ma chwale timo gimoro. Omiyo, gima tayo kaka Jehova tiyo gi riekone en hera, mana kaka hera bende ema tayo kido mamoko ma en go.—1 Johana 4:8.

23. Bedo ni Jehova nigi rieko mogundho, onego omi watim ang’o?

23 Nenore ayanga ni wanyalo geno chuth rieko mar Jehova. Nikech en gi rieko mamalo ahinya moloyo marwa, Muma jiwowa niya: “Gen Jehova gi chunyi duto, kendo kik iketri kuom lony gi weche mayoreyore ma ingo iwuon. Yie kuome e yoreni duto, mi nomi yoreni bedo mochikore tir.” (Ngeche 3:5, 6) We koro wanon ane matut rieko mar Jehova mondo wasud machiegni gi Nyasachwa mariek chuth.