Kal idhi e weche manie iye

Kal idhi kama ochanie weche mantie

 SULA MAR 7

Be Ikawo Ngima ka Gima Duong’ Kaka Nyasaye Kawe?

Be Ikawo Ngima ka Gima Duong’ Kaka Nyasaye Kawe?

“Nimar soko mar ngima ni kodi.”ZABURI 36:9.

1, 2. En mich mane maduong’ ma Nyasaye omiyowa, kendo oduong’ nikech ang’o?

WUONWA manie polo osemiyowa gima duong’ ahinya ma en mich mar ngima kaka dhano mariek manyalo nyiso kido kaka mar Nyasaye. (Chakruok 1:27) Nikech mich maber ahinyano, wanyalo ng’eyo kaka puonj manie Muma nyalo konyowa. Ka watiyo gi puonjgo, wabiro dongo kaka joma otegno e winjruok gi Nyasaye kendo mohero Jehova, “mosepuonjore pogo e kind gik mabeyo kod gik maricho.”Jo Hibrania 5:14.

2 Bedo gi nyalo mar paro kitiyo gi puonj manie Muma en gima dwarore ahinya e kindegi, nikech piny osebedo ma kore tek mamiyo ok nyalre bedo gi chike manyalo wuoyo kuom weche duto manyalo wuokie e ngima. Somo mar weche thieth nyiso wachni maler, to moloyo kuom gik mitiyogo e thieth kod yore mag thieth kitiyo gi remo. Ma en wach maduong’ ne jogo duto madwaro winjo Jehova. Kata kamano, ka wawinjo tiend puonj manie Muma madwarore, onego bed ni wanyalo ng’ado paro mariek mowinjore gi chunywa kendo ma ritowa e hera mar Nyasaye. (Ngeche 2:6-11) Par ane moko kuom puonjgi.

NGIMA GI REMO GIN GIK MALER

3, 4. Ndiko ne okwongo wuoyo kuom ler mar remo e kinde mane, kendo otenore kuom puonj mage?

3 Jehova ne okwongo nyiso tudruok mantie e kind ngima  gi remo kaachiel kod ler margi, kinde matin bang’ ka Kain osenego Habil. Nyasaye nowacho ni Kain kama: “Dwond remb owadu oyuakna a e lowo.” (Chakruok 4:10) E wang’ Jehova, remb Habil ne ochung’ne ngimane, ma ne ong’ad machiek e yor gero. Kuom mano, inyalo wach ni remb Habil ne oywak ne Nyasaye mondo ochul kuor.Jo Hibrania 12:24.

4 Bang’ Ataro mar pi e kinde mag Noa, Nyasaye ne oyiene dhano chamo ring le to ok remo. Nyasaye ne owacho kama: “To ring’o kod ngimane, en remo, kik ucham. Kendo adieri remb ngimau anadwar.” (Chakruok 9:4, 5) Chikni omako nyikwa Noa duto nyaka e kindewa. Wechegi jiwo kendo tiend gima Nyasaye ne owacho mokwongo ni Kain, ni remo ochung’ne ngima mar chwechne duto. Wachno bende nyiso ma onge kiawa ni Jehova, ma en e Soko mar ngima, biro kumo dhano duto ma ok nyis luor ne ngima kod remo.Zaburi 36:9.

5, 6. Ere kaka Chik Musa ne onyiso ni remo en gima ler kendo gima duong’? ( Ne bende sanduk manie ite mar 78.)

5 Adiera madongo ariyogi ne nenore e Chik Musa. Tim Jo-Lawi 17:10, 11 wacho kama: “Kendo ng’ato moro . . . ma nocham remb gimoro, wang’a nomon kod jalo mochamo remo; kendo nagole oko kuom jogi. Nikech ngima mar ringruok ni e remo: asemiyou remo e altar mondo olosgo winjruok kuom chunyu: nikech en remo moloso winjruok kuom chuny.” *—Ne sanduk mawacho ni “ Teko mar Timo Winjruok Manie Remo,” e ite mar 76.

6 Ka remo mar le moneg ok ne otigo e altar, ne dwarore ni oole piny. Kuom mano, ne idwoko ngima ne Wuon-go masie, e yor ranyisi. (Rapar mar Chik 12:16; Ezekiel 18:4) Kata kamano, ne ni ne ok ochuno ni nyaka Jo-Israel olwok  remo duto kuom ring le ma ne gidwaro chamo. Ka leno ne oyang’ e yo mowinjore kendo ool rembe piny, Ja-Israel ne nyalo chame gi chuny maler, nikech remo mool piny e yo ma kamano nyiso luor ni Jachiw-Ngima.

7. Ere kaka Daudi ne onyiso luor ne ler mar remo?

7 Daudi, ‘ng’at machunye ka mar’ Nyasaye, ne owinjo tiend puonj manie chik Nyasaye kuom wach remo. (Tich  Joote 13:22) Kinde moro kane Daudi nigi riyo ahinya, ji adek kuom joge ne omwomore modonjo e kambi jowasikgi, mi otuomo pi e soko, ma gikelone. Daudi ne oneno wachno nade? Ne openjo kama: “Danyal nade madho remb jogo ma nowuok ka giyie wito ngimagi?” E wang’ Daudi, modho pigno dine obedo kaka madho remb ngima mar jogego ma ne oyie wito ngimagi mondo giyud pigno. Omiyo, kata obedo ni ne en gi riyo “noologo oko ni Jehova.”2 Samuel 23:15-17.

8, 9. Be kaka Nyasaye neno ngima kod remo ne olokore kane ochak kanyakla mar Jokristo? Ler ane.

8 Higini ma dirom 2,400 bang’ gima ne owach ne Noa kuom wach remo kod higini ma dirom 1,500 bang’ timo Chik mar singruok, Jehova ne otiyo gi muche e konyo bura maduong’ ma Jokristo mokwongo mondo ondik kama: “Nikech ne ber ni Roho Maler kod wan, ni kik waketnu ting’ mapek mak mana magi mowinjore: ni uritru ni gik motimgo misango ni nyiseche manono, gi remo, gi gik mode, gi terruok.”Tich Joote 15:28, 29.

9 Nenre maler ni, bura maduong’ e kinde mokwongo ne oneno ni remo en gima ler kendo tiyo kode e yo marach en tim marach mana kaka lamo nyiseche manono kata terruok. Jokristo madier e kindegi oyie gi wachno. E wi mano, nikech giparo kuom puonj manie Muma, gimiyo Jehova mor e paro ma ging’ado kuom wach tiyo gi remo.

TIYO GI REMO E THIETH

Ere kaka anyalo lero ni laktar mathiedha yiero mara kuom wach tiyo gi gik mawuok kuom ng’injo maloso remo?

10, 11. (a) Joneno mag Jehova neno nade wach medo remo kod ng’injo maloso remo? (b) Gin weche mage kuom wach remo ma Jokristo nyalo bedo gi paro mopogore?

10 Joneno mag Jehova ong’eyo ni ‘ritruok ni remo’ tiende en ni ng’ato ok yie ni omede remo kata ni ogol rembe mondo omed ng’at machielo kata kano rembe mondo obi omede owuon. Nikech ginyiso luor ni chik Nyasaye, bende ok giyie thieth mitiyoe gi ng’injo ang’wen-go maloso remo:  ng’injo marokwere (red cells), ng’injo marochere (white cells), mamiyo remo poto (platelets), kod pi remo (plasma).

11 E kindegi, kitiyo gi yore mamoko, ng’injogi inyalo pogi kendo e gik minyalo tigo e yore mopogore opogore. Be Jakristo nyalo yie gi gik mawuok kuom ng’injo maloso remo? Be onenogi kaka “remo”? Ng’ato ka ng’ato nyaka tim yiero mare owuon kuom wachni. Mano oriwo bende yore mag thieth kaka lwoko remo (hemodialysis), miyo remo obed mochot (hemodilution), kod reso remo (cell salvage) mitiyoe gi remb ng’atno owuon, tek mana ni ok okane.—Ne Apendiks manie ite mag 215-218.

12. Onego wane kendo timo nade weche ma chuny ng’ato ema timoe yiero?

12 Be weche ma ng’ato timoe yiero mare owuon gin weche ma Jehova ok dew? Ok en kamano, nikech odewo ahinya  paro ma wan-go kod gik machikowa timo gik moko. (Ngeche 17:3; 21:2; 24:12) Kuom mano, bang’ kwayo Jehova kony e lamo kendo timo nonro matut kuom gik mitiyogo e thieth kata yor thieth moro, onego wawinj chunywa michiko gi Muma. (Jo Rumi 14:2, 22, 23) Adiera en ni, jomoko ok onego otimnwa yiero kata chunowa timo yiero kaka ma dine gitimo, kata ok onego wapenj ni, “Ang’o ma dine itimo ka wach ma oyudano ne nyalo yudi?” E weche kaka mago, Jakristo ka Jakristo onego “oting’ ting’ne owuon.” *Jo Galatia 6:5; Jo Rumi 14:12; ne sanduk mawacho ni “ Be Akawo Remo Ka Gima Ler?” e ite mar 81.

CHIKE MAG JEHOVA NYISO HERANE KAKA WUORO

13. Chike kod puonj mag Jehova nyiso ang’o kuome? Ler ane.

13 Chike kod puonj mayudore e Muma nyiso ni Jehova en Jachiw-Chik mariek kendo Wuoro ma jahera madewo ahinya ngima nyithinde. (Zaburi 19:7-11) Kata obedo ni chik mar ‘ritruok ni remo’ ne ok ochiw mondo ota weche thieth, ogeng’onwa chandruok manyalo bedoe nikech medo remo. (Tich Joote 15:20) Kuom adier, thoth joma tiyo kaka jothieth neno yeng’o ma ok tiye gi remo kaka “thieth maber ahinya” e thieth ma kindegi. Kuom Jokristo madier, weche kaka mago nyiso adiera mar rieko ma ok nyal pim ma Jehova nigo, kod herane kaka wuoro.Isaiah 55:9; Johana 14:21, 23.

14, 15. (a) Jehova ne onyiso hera ne ogandane kuom chike mage? (b) Ere kaka inyalo tiyo gi puonj ma ne omiyo oket chikegi?

14 Yo ma Nyasaye ne dewogo ngima mar ogandane e Israel machon ne nenore e thoth chikene. Kuom ranyisi, ne odwaro ni ute Jo-Israel obed gi rageng’ e wi tatgi mondo ogeng’ masira, nikech gik mathoth ne itimo e wi tado. (Rapar mar Chik 22:8; 1 Samuel 9:25, 26; Nehemia 8:16; Tich Joote 10:9)  Nyasaye bende ne oketo chik mar tweyo dhiang’ machwopo. (Wuok 21:28, 29) Weyo ma ok ng’ato odewo weche ma ne dwaroregi ne nyiso ni ng’atno ok omiyo ngima mar jomoko luor kendo ne nyalo kelone buch remo.

15 Ere kaka wanyalo tiyo gi puonj ma ne omiyo oket chikegi? Donge inyalo paro kaka mtoki kata ndiki chal, yo miriembogo, jambi, odi, kama itiye, kod yiero mitimo e wach yudo mor? E pinje moko, masira mar ndara ema nego rowere mang’eny, nikech gitimo gik maketo ngimagi kama rach. Kata kamano, rowere madwaro siko e hera mar Nyasaye kawo ngima e yo mapek kendo ok gimany mor kuom gik manyalo kelo masira. Ok gibed gi paro moro ni bedo rawera nyiso ni ng’ato ok nyal hinyore. Kar timo mano, giyudo mor mar bedo rowere kuom weyo timo gik manyalo hinyogi.Eklesiastes 11:9, 10.

16. En puonj mane mar Muma matiyo kuom wach golo ich? (Ne bende weche moler piny.)

16 Kata ngima nyathi ma pok onyuol en gima duong’ e wang’ Nyasaye. E Israel machon, ka ng’ato ne ohinyo dhako mapek mi dhakono kata nyathine otho nikech mano, Nyasaye ne neno ng’at mokethono kaka jal moneko kendo ne dwarore ni ochul “ngima kar ngima.” * (Wuok 21:22, 23) Kuom mano, par ane kaka Jehova winjo koneno kigolo ich mag nyithindo mang’eny ahinya ma pok onyuol, migolo nikech ng’ato dwaro mor mare owuon kod bedo thuolo e timo timbe anjawo.

17. Ere kaka inyalo hoyo ng’at ma ne ogolo ich ka pok opuonjore chike mag Nyasaye?

17 Kata kamano, ang’o minyalo wachi kuom dhako ma ne ogolo ich ka pok ong’eyo adiera mar Muma? Be mano nyiso  ni Nyasaye ok bi nyise ng’wono? Ooyo! Adiera en ni, ng’at moloko chunye gadier nyalo bedo gi geno kuom ng’wono mar Jehova nikech remb Yesu ma ne ochwer. (Zaburi 103:8-14; Jo Efeso 1:7) Kuom adier, Kristo owuon ne owacho  kama: “Ne ok abiro mondo aluong jo makare, to mana joricho mondo gilok chunygi.”Luka 5:32.

KIK IBED GI PARO MAG SIGU!

18. Muma nyiso nade gino mamiyo ichwero remo ahinya?

18 Moloyo mana weyo ma ok wahinyo jomoko, Jehova dwaro ni wagol e chunywa gino mamiyo ichwero remo ahinya, tiende ni sigu. Jaote Johana ne ondiko ni, “ng’a ma sin gi owadgi en janek.” (1 Johana 3:15) Ok en ni ng’at ma kamano ok ohero owadgino kende to ogombo ni owadgino otho bende. Sigu ma en-go kuom owadgino nyalo nenore kuom ketho nying owadgino kata donjo ne owadgino e gima ok otimo ma ka nyalo bedo adier, to nyalo kelo kum mar Jehova. (Tim Jo-Lawi 19:16; Rapar mar Chik 19:18-21; Mathayo 5:22) Mano kaka en gima dwarore ahinya kare, mondo watem golo sigu moro amora manyalo bedo e chunywa!Jakobo 1:14, 15; 4:1-3.

19. Ere kaka ng’at mitayo gi puonj manie Muma neno ndiko kaka Zaburi 11:5 kod Jo Filipi 4:8, 9?

19 Jogo ma kawo ngima ka gima duong’ kaka Jehova kawe, kendo madwaro ritre e hera mar Jehova ok donji e weche duto mag nyiso gero. Zaburi 11:5 wacho kama: ‘Jehova . . . chunye sin kod ng’a marach.’ Ndikono ok wuo mana kuom kit Nyasaye kende; en puonj monego ota ngimawa bende. Joma ohero Nyasaye ijiwo gi ndikono mondo okwed yo moro amora mar yudo mor manyalo miyo ng’ato oher tim gero. E yo machalo kamano, wach mawacho ni Jehova “Nyasach kuwe” miyo jotichne pong’o pachgi kod chunygi gi weche makare, weche malong’o, kod mang’won, ma gin weche makelo kuwe.Jo Filipi 4:8, 9.

WERI GI RIWRUOGE MA NIGI BUCH REMO

20-22. Jokristo ochung’ kon mane korka weche mag piny, kendo nikech ang’o?

20 E wang’ Nyasaye, piny duto motelne gi Satan nigi buch  remo. Riwruogene mag siasa, ma Ndiko wuoyo kuomgi kaka ondiegi mager, osenego tara mang’eny mag ji, moriwo nyaka thoth jotich Jehova. (Daniel 8:3, 4, 20-22; Fweny 13:1, 2, 7, 8) Ka gitiyo kanyachiel gi loje machalo ondiegi, ohala mag piny kod dongruok e wach sayans osetiyo kanyachiel e loso gik lweny maricho ahinya, mosemiyogi ohala maduong’. Mano kaka en adier ni “piny duto obedo e teko mar Ng’a Marachno”!1 Johana 5:19.

21 Nikech jolup Yesu ‘ok gin mag piny’ to gibedo ma ok giriw lwedo konchiel weche mag siasa kod lweny, gibedo ma onge buch remo kuomgi giwegi kod mayudo oganda. * (Johana 15:19; 17:16) Kendo e luwo ranyisi mar Kristo, ok gigol gero seche ma isandogi gi jomoko. Kar timo mano, ginyiso hera ni wasikgi, kendo lemo negi.Mathayo 5:44; Jo Rumi 12:17-21.

22 Moloyo duto, Jokristo madier weyo riwruok gi “Babulon maduong’,” ma ochung’ne dinde duto mag miriambo  e piny mangima kendo ma nigi buch remo moloyo. Wach Nyasaye wacho ni, ‘remb jonabi duto, gi jo maler, gi ji duto ma nonegi e piny, nonwang’ e iye.’ Kuom mano, isiemowa kama: “Auru kuome, un joga.”Fweny 17:6; 18:2, 4, 24.

23. A kuom Babulon Maduong’ tiende en ang’o?

23 Weyo Babulon Maduong’ ok en mana ni nying’ ng’ato ogol e fail mar din moro. Mano oriwo sin gi timbe maricho ma dinde mag miriambo oyiego kata riwo lwedo ayanga timbe kaka mag anjawo, donjo e weche mag siasa kod manyo mwandu. (Zaburi 97:10; Fweny 18:7, 9, 11-17) Mano kaka kinde mang’eny ichwero remo nikech timbe ma kamago!

24, 25. Ang’o momiyo Nyasaye nyalo nyiso ng’wono ne ng’at ma nigi buch remo moloko chunye, kendo mano ne onyis nade e kinde mag Muma?

24 Kane pok wachiwore mi obatiswa, ng’ato ka ng’ato kuomwa, e yo moro, ne oriwo lwedo piny ma Satan oteloeni momiyo obedo gi buch remo. Kata kamano, nikech ne waloko timbewa, wabedo gi yie kuom misango mar Kristo kaka rawar, kendo chiwo ngimawa ne Nyasaye, ne wayudo ng’wono mar Nyasaye kod ritruok kuom gik manyalo ketho winjruokwa gi Jehova. (Tich Joote 3:19) Ritruok ma kamano ne yudore e kinde mag Muma kuom mier mag ringoe.Kwan 35:11-15; Rapar mar Chik 21:1-9.

25 Chenrono ne otiyo e yo mane? Kapo ni Ja-Israel ne onego ng’ato kobothne, ne dwarore ni oring odhi e achiel kuom miergo. Bang’ ka jong’ad bura oseng’ado bura kuom wachno, ng’ato moneko kobothneno ne dwarore ni odag e dala mar ringoe nyaka chieng’ tho mar jadolo maduong’. Bang’e ne obedo thuolo mar dak kama chielo. Mano kaka en ranyisi maber mar ng’wono mar Nyasaye kod kaka okawo ngima dhano ka gima duong’! Mier mag ringoe machon-go e kindegi chalo gi chiwo mar Nyasaye,  motenore kuom misango mar Kristo kaka rawar, ma ritowa kuom tho nikech ketho chik Nyasaye kobothnwa, kuom ler mar ngima kod remo. Be ikawo chiwono ka gima duong’? Inyalo nyiso nade ni ikawogi kamano? Yo achiel en gwelo jomoko mondo oriwre kodi e dala mar ringoe mar ranyisi, to moloyo nikech “masira maduong’ ” mabiro mapiyo.Mathayo 24:21; 2 Jo Korintho 6:1, 2.

KAW NGIMA KA GIMA DUONG’ KUOM LANDO WACH PINYRUOTH

26-28. Ere kaka chal marwa kindegi bedo kaka mar janabi Ezekiel, kendo ere kaka wanyalo ritre e hera mar Nyasaye?

26 Chal mar oganda Nyasaye e kindewa paronwa Ezekiel janabi machon, ma ne Jehova oketo kaka jang’icho machiwo siem mag Nyasaye ne dhood Israel. Nyasaye ne owacho ni, “winj wach moa e dhoga, ikwergi gi nyinga.” Ezekiel dine we ma ok otimo tich ma ne omiye, dine obedo gi bura mar remb joma ne onegi chieng’ ma ne iketho Jerusalem. (Ezekiel 33:7-9) Kata kamano, Ezekiel ne owinjo wach kendo ne ok obedo gi buch remo.

27 E kindegi, wachomo giko mar piny motelne gi Satan. Kuom mano, Joneno mag Jehova neno lando ‘chieng’ ma Nyasaye chuloe kuor’ kaachiel gi lando ote mar Pinyruoth kaka gima dwarore kendo thuolo maber. (Isaiah 61:2; Mathayo 24:14) Be itimo tich maduong’ni? Jaote Paulo ne okawo tije mar lendo kaka gima pek ahinya. Kuom mano, ne onyalo wacho kama: “Aler kuom remb ji duto, nimar ne ok aluoro hulonu gik moko duto ma Nyasaye dwaro.” (Tich Joote 20:26, 27) Donge mano en ranyisi maber monego waluw?

28 En adier ni, mondo waritre e hera mar wuonwa Jehova, nitie gik moko monego watim moloyo mana neno ngima gi remo kaka Jehova nenogi. Onego wasik bende ka waler e wang’e, kaka wabiro neno e sula maluwo.

^ par. 5 Gaset moro miluongo ni Scientific American kawuoyo kuom weche Nyasaye ni, “ngima mar ringruok ni e remo,” wacho kama: “Kata obedo ni remo inyalo ne kaka ranyisi mochung’ ni ngima, wachno en adier: ng’injo ka ng’injo mar remo dwarore mondo omi ngima obedie.”

^ par. 12 Ne Amkeni! mar Agost 2006, ite mag 3-12 mogo gi Joneno mag Jehova.

^ par. 16 Josomo ma loso diksonari malero tiend weche mitiyogo e Muma nyiso ni weche mag dho-Hibrania mayudore e Wuok 21:23 “miyo ok nyal wachi ni wechego tiyo mana kuom hinyruok mitimo ne dhako kende.” Ne bende ni Muma ok nyis ni Jehova ng’ado bura kaluwore gi hik nyathi manie i min.

^ par. 70 Ne Apendiks e ite mag 215-216, mondo iyud weche mamoko.