Enda ku bidi'mo

Enda ku ntwelelo ya bubidi

Enda ku kifunka

Batumoni ba Yehova

Kiluba

Kiteba kya Mulami  |  Kweji 12 2014

Timgad—Kibundi Kifwe Kibasokola Bifibwe Byakyo

Timgad—Kibundi Kifwe Kibasokola Bifibwe Byakyo

MUSOKODI mutumbe watulumukile bininge. Amba atale, kipindi kya kifunda kilombola bushindañani kya bene Loma aki kimene mu ntanda mutuputupu mwa Aljeri kijīkwe na musenga! Kitatyi kyasokwele James Bruce mwine Ekose kino kifuko mu 1765, kadipo uyukile amba paimene’pa i pa kikulu kya kibundi kikatampe kya Kungala kwa Afrika kyadi kitalwa na Loma kekyaubakulwilwepo nansha dimo—kibundi kya kala kya Thamugadi, kitwa pano bu Timgad.

Kintu kya myaka katwa ne musubu pa kupita’po, ke mu 1881, bafundi ba bintu bya kishiyekulu bene Franse bashilula kukimba bityebitye bintu bisheleshele bya mu Timgad. Bafudile ku kumona amba nansha byokyadi kibundi kyampikwa bumeni ne kyumukyumu, ino bekadi badi bashikete mu būmi bwa katutu. Ino le i kika kyalengeje bene Loma bōbake ano mobo makatampe mu ntanda yobamunine? Le i ñeni’ka yotukokeja kuboila ku kino kibundi kya kala ne ku bekadi bakyo?

KITUNGO KIFYAME KYA KIPOLITIKE

Bene Loma pobātandabwile lupusa lwabo ne Kungala kwa Afrika mu myaka katwa kabajinji K.K.K., bātene balwana nabo bakomo ba mu bisaka bivilukaviluka. Le bene Loma bādi ba kwikala namani mu ndoe na bano benē ntanda? Dibajinji, basola ba mu Kisumpi kya Busatu kya Auguste bāūbakile makomponi makomo ne bifuko bya balami mu kipindi kikatampe kya ngulu kidi dyalelo kungala kwa Aljeri. Mwenda mafuku, bāubaka kibundi kya Timgad, bekyūbaka na kitungo kikwabo.

Bene Loma bāūbakile Timgad amba i mwa kwikala basola ba kala, nanshi kwako bādi basaka kuzozeja bisaka bya balwana benē ntanda. Manwa abo āendekele. Kepāijijepo, būmi buyampe bwa mu Timgad bwashilula kusangaja benē ntanda bādi bāya mu kino kibundi mwanda wa kupoteja bintu byabo. Mu kino kibundi mwādi mushikatwa’nka na bene Loma kete, ino benē ntanda bavule pa kusaka kwitabijibwa mu Timgad, bādi betabija kwilunga na Kisumpi kya basola bene Loma mu bula bwa myaka 25 amba bapebwe bu mwinē kibundi bwa Loma abo ne babo bana.

Pa kyaba kya kwimanina’nka pa kwikala na bu mwinē kibundi bwa Loma, bene Afrika bamo bādi bafula ne ku kwikala pa bitenta bikatampe mu Timgad nansha mu bibundi bikwabo bimuninwe bupika. Manwa mafyame a bene Loma a kutādila benē ntanda āendekele enka nenki kintu kya myaka 50 pa kupita’po tamba Timgad ushimikwa, kino kibundi kyasambakana na bene Afrika bavule ba Kungala.

LOMA WAONGOLA MITYIMA

Kifuko kya Nsoko kidi na bikomo biyampe ne bitala

Le i muswelo’ka wabwenye bukidibukidi bene Loma kongola mityima ya benē ntanda? Kintu kimo bidi, batūdile’ko mpangiko ya kupwanija bene kibundi mine yafundijibwe bininge na Cicero mwine Loma. Ntanda yādi myabanibwe na basola bene Loma ba kala ne na bene Afrika. Kino kibundi kyādi kyūbakwe senene, kyādi na mobo mobakwe na bingidilwa bikomo a bula bwa mametele 20 momu ne momu makalañanibwe na bipito. Buno bula bwa muswelo umo ne ndudi byādi bisangaja bininge bekadi.

Monka mwikadile bibundi bivule bya mu Loma, bekadi bādi babwanya kwitana pa bifuko bikatampe mu mafuku ādi ayula bantu mu nsoko mwanda wa kwivwana myanda mipya nansha kukaya makayo. Ne kutatana kwine mpika, bekadi ba kubwipi na ngulu ya kubulwa bumeni bādi babwanya kwimona mobanangila munshi mwa bikomo mu kitatyi kya dyuba dikomo nansha kwipwija mukose mu byumbu bya bantu bonso bya mema apulumuka bityebitye. Bādi babwanya kwimona mobashikatyidile ku byumbu bya mema atalala, besangaja na balunda. Bino byonso byādi bimweka bu kilotwa kobadi.

Byūbakwa bya pa madilo bilembelwe’po busatu busantu bwa baleza

Kikailo kya bantu bonso nakyo kyādi kikoka bantu. Kyādi na bishikatwa 3500 ne kupita, mwādi mwiya dintu dya bantu ba mu Timgad ne ba mu bibundi bya pabwipi. Pa kikailo, bakayi bādi beta bemvwaniki balonde makayo a bwine Loma a kwipwija mukose na bintu bilombola bulādi ne bukalabale.

Kipwilo kya Loma kyādi kitonona bantu. Panshi ne ku mumbu ya byumbu kwādi kufwatulwe tubifwatulo twilonde mu mulongo tulombola makayo a mfumo ya Bajentaila. Koya ku byumbu byokwadi kwa mvubu mu būmi bwabo bwa difuku ne difuku, bekadi bashilwile bityebitye kwibidila baleza ba bene Loma ne mutōtelo wabo. Babwenye kutweja bene Afrika mu bibidiji bya Loma enka nenki ne byubakwa bya pa madilo byādi byelwa’po busatu busantu bwa baleza ba mu kibundi ne ba bene Loma.

KIBUNDI KILUMBULUKE KIBAFU

Mbikavu Trajan pa kupwa kushimika kino kibundi mu 100 K.K., bene Loma basoñenye bantu balupule bidibwa bya miseke, māni a impafu, ne vinyu mu Afrika wa Kungala monso. Bukidi kala ntanda’ya yaikala ke kibīko kya Loma, kilupwila umbikalo bidibwa bya kamweno. Pamo bwa bibundi bikwabo byādi bimuninwe, Timgad wātundubukile mu umbikalo wa Loma. Mwenda mafuku, bantu bavula mu Timgad, kadi kibundi kyabaya kyapita ne pafudile nsakwa.

Bekadi ne benē ntanda bapetele kupityila ku busunga na Loma, inoko babidimye benē ntanda kebāmwenene’mopo bininge. Mu myaka katwa ka busatu K.K., buno bukondame mu bantu ne bitanshi bipite lupoto byalengeje babidimye bamo batomboke. Bamo badi mu Katolika bekupa ku kipwilo kya ba Donatiste—kisumpi kya bantu betela bu bene Kidishitu bapelele majika-kanwa a mu Kipwilo kya Katolika.—Tala kapango kanena’mba “ Badonatiste—Ke ‘Kipwilopo Kitōka.’

Pa kupwa kwa myaka mivule ya ñuma ya bipwilo, mavita a basivile ne butambañani bwa  babipolapola, bene Loma bajimije lupusa lobadi nalo pa Afrika wa Kungala. Mu myaka ya katwa ka busamba K.K., Timgad wasokelwe fututu na bisaka bya Balabu, mfulo mfulō akya kifwididila pano ke padi myaka 1000 ne kupita.

“KEBO BŪMI BUNO!”

Bilembwa bya Kilateni pa kifuko kya bantu bonso, bine bitangwa amba: “Kupoya banyema, kusumba, kukaya, kusepa—kebo būmi buno!”

Bafundi ba bintu bya kishiyekulu bakolele bisheleshele basepele pa kutana bilembwa bya Kilateni pa kikailo. Binena amba: “Kupoya banyema, kusumba, kukaya, kusepa—kebo būmi buno!” Mufundi umo wa mānga mwine Franse wanene amba, bino “bituvuluja padi filozofi ya kubulwa kukimba kintu, ino bibwanya kulengeja bamo beimone bu yo nsulo ya tunangu.”

Na bubine, kyaba kimo bene Loma balondanga būmi bwa uno muswelo. Mutumibwa Polo mwine Kidishitu wa mu myaka katwa kabajinji, wātelele bantu badi na ino milangwe ya mu būmi ya amba “Tudyei tutome, mwanda kesha tusa kufwa.” Nansha bene Loma byobadi mu mutōtelo, badi basenswe kwisangaja mu kitatyi kampanda, pampikwa kulangulukila senene pa mvubu ne kitungo kya būmi. Polo wādyumwine banababo bene Kidishitu belame ku bano bantu kitatyi kyaānenene amba: “Kemwakyongolwai. Kupwana na babi konanga bibidiji biyampe.”—1 Kodinda 15:32, 33.

Nansha bantu ba mu Timgad byobaikele’mo kintu kya myaka 1500, mumweno wabo wa būmi kewaikelepo’tu kushinta bininge. Bantu bavule dyalelo bamonanga’nka bya dyalelo. Kobadi nansha shi bikale namani, mumweno wa būmi wa bene Loma o mufwaninwe. Inoko Bible ulombola pampikwa kafinda mumweno wa bine panena amba: “Mwikadila wa ino ntanda ushintanga.” O mwanda witukankamika amba ‘tuleke kwingidija’yo ne pa mfulo.’—1 Kodinda 7:31.

Masala a Timgad aletanga bukamoni bwa amba būmi buyampe ne bwa nsangaji kebutambengapo mu kulonda bilembwa byādi bijīkwe mu musenga myaka na myaka Kungala kwa Afrika. Inoko, butambanga ku kino kivulujo kya Bible kya amba: “Ntanda ipitanga ne bya kusakasaka byayo bine, inoko yewa ulonga kiswa-mutyima kya Leza udi’ko nyeke.”—1 Yoano 2:17.