Enda ku bidi'mo

Enda ku kifunka

Batumoni ba Yehova

Tonga Ludimi Kiluba

 LUFUNGULO LWA BŪMI BWA NSANGAJI MU KISAKA

Shi obe Mwana I Mulemane

Shi obe Mwana I Mulemane

CARLO: * “Wetu mwana Angelo, udi na Bulema. Misongo yandi itukambakanyanga ku ngitu, mu ñeni ne mu malango. Langa’po bidi bukomo bofwaninwe kulonga pa kusaka obe mwana ekale mukomo, kadi bikulomba kulonga’bo misunsa mivule. Kyaba kimo tususukanga mu busongi bwetu.”

MIA: “Bilombanga kūminina ne kutūkija mutyima bininge pa kufundija Angelo bintu’tu bipēla. Kitatyi nkyokokanga bininge, ndobanga ne kubulwa kutūkijija Carlo wami mulume mutyima. Kyaba kimo tubulwanga kwiivwana mu myanda imo, ketwipotomeja.”

Le ubwanya kuvuluka difuku dyābutwilwe obe mwana? Na bubine wadi na mēlu a kusela mwana. Inoko, bambutwile bamo pamo bwa Carlo ne Mia, nsangaji yabo yalamukanga ke kuzumbija mutyima shi abebasapwila’mba wabo mwana wabela nansha amba walemana.

Le nobe udi na mwana mulemane? Nabya ubwanya padi kwiipangula shi ukokeja kunekenya. Shi bidi uno muswelo, kokatyumukwa mutyima. Bambutwile pamo bwa abe banekenye makambakano a uno muswelo. Tala bikoleja bisatu bivudile kumweka bibwanya kukutana ne muswelo ukokeja kukukwasha tunangu tutanwa mu Bible.

KIKOLEJA 1: UBAKOMENWA KWITABIJA MISONGO YOBAKWATA.

Bambutwile bavule basonsakanibwanga kitatyi kyobamona’mba wabo mwana wabela. Juliana, inabana wa mu Meksike unena’mba, “kitatyi kyāunsapwidile bañanga amba wetu mwana Santiago, udi na misongo ya bongolo, nkyāitabije’byopo. Nēivwene’nka na ami wafikilwa na ntanda.” Bantu bakwabo babwanya kwiivwana na mwēivwanine Villana inabana  mwine Itadi. Unena’mba, “natongele kubutula mwana nansha shi kudi byaka ku bana-bakaji ba yami myaka. Pano patenwe wami mwana na makambakano atwala ku bulema, netopekanga.”

Shi ulwanga na milangwe ya kutyumukwa mutyima nansha kwitopeka, yuka’mba kwitopeka kobe i kwendele’mo. Misongo keyādipo mu mpango ya Leza mibajinjibajinji. (Ngalwilo 1:27, 28) Leza kāpangilepo bambutwile na bukomo bwa kwitabija bukidibukidi bintu bya kubulwa kufwaninwa. Mu uno muswelo, ubwanya kwivwana “bulanda” pa kintu kyojimije—ke bukomo bwa ngitu bwa obe mwana kadi. Pa kunekenya ino milangwe ne kwibidila ngikadilo mipya yodi’mo bilomba kitatyi.

Le ukalonga namani shi witopeka pangala pa bulema bwa obe mwana? Vuluka’mba, i kutupu muntu nansha umo uyukile biyampe bintu bya kwipyana, kifuko, ne bintu bikwabo bidi na lupusa pa bukomo bwa ngitu bwa mwana. Pakwabo kadi, ubwanya padi kutopeka mwinē pobe. Komena ino milangwe. I biyampe kwingidila pamo na mwinē pobe ne kuta mutyima ku kukwatakanya wenu mwana.—Musapudi 4:9, 10.

MADINGI: Yuka ngikadilo idi’mo obe mwana. Bible unena amba: “Pa ñeni njibo ishimikwa; kadi pa kwivwanija ikomejibwa.”—Nkindi 24:3.

Ubwanya kwifunda bivule mu bitabo bya kiñanga ne mu mabuku akulupilwa. Ubwanya kudingakanya mwingilo wa kwifunda ngikadilo idi’mo obe mwana na kwifunda ludimi lweni. Dibajinji, bikekala bikomo, ino ubwanya kwiluyuka.

Ba Carlo ne Mia, batelelwe mu ntwelelo, bākakimbile bukwashi kudi wabo muñanga ne ku bulongolodi bupotolwele misongo ya wabo mwana. Banena’mba, “kino kekyētukweshepo tuyuke’nka makambakano adi etutengele, ino i ne bintu “biyampe” bibwanya kulonga mwana mulemane. Twāmwene amba, wetu mwana wadi ubwanya kwikala na būmi bufwaninwe mu bintu bimo. Bino byētusengele bininge.”

PIMA BIDI: Imanina pa byobya bibwanya kulonga obe mwana. Tūla’ko mpangiko ya kwingidila pamo mu kisaka. Shi obe mwana “wabwanya” kulonga’tu nansha kantu katyetye, pelakana kumufwija’ko ne kusangala nandi pamo.

KIKOLEJA 2: WIIVWANA BU MUPUNGILE KADI MWITOLWELE.

Ubwanya kulanga’mba kulela obe mwana ubela kubakupu bukomo bobe bonso. Jenney, inabana umo wa mu Nuvele Zelande unena’mba, “myaka mityetye pa kupwa kwa wami mwana kukwatwa misongo mikatampe itwa bu spina-bifida, nādi mpungila ne kudila kitatyi kyonso kyonadi ñingila mingilo mivule ya mwinjibo.”

Kikoleja kikwabo kibwanya kwikala kya kwiivwana bu udi bunka. Ben udi na mwana ubela misongo ya kutyepa kwa misunya ne mikwabo itwa bu syndrome d’Asperger. Ben unena’mba, “bantu bavule kebakevwanijapo na bubine mwine mwikadile bwetu būmi.” Ubwanya kwikala na mēlu a kusapwila muntu. Ino, balunda nobe bavule badi na bana badi na bukomo bwa ngitu. O mwanda ubwanya kwikaka kwibalombola milangwe yobe.

MANDINGI: Lomba bukwashi. Kadi shi abakupe’bo itabija’bo. Juliana, utelelwe kūlu unena’mba, “kyaba kimo ami ne wami mulume twadi twivwana bumvu bwa kulomba bukwashi.” Ino ubweja’ko amba: “Twajingulwile amba tusakilwa bukwashi bwa bakwetu. Kitatyi kitukwashanga bakwetu, ketwimonengapo bu tudi bunka bwetu.” Shi mulunda wa pa mutyima nansha muntu wa mu kisaka wakunena kushikata na obe mwana ku fetyi nansha ku kupwila kwa bwine Kidishitu, itabija na kufwija’ko. Lukindi lumo lwa mu Bible lunena amba: “Mulunda usanswanga mafuku onso nyeke, mukimonya-malwa wilombola bu-mwanabo.”Nkindi 17:17.

Ta mutyima ku bukomo bobe bwa ngitu. Monka mufwaninwe kwelelwa kitatyi kyonso mazutu mu motoka usela babela, abe nobe ufwaninwe kwaluja bukomo bobe na kudya biyampe, kwitamuna bidyoma, ne kukōkolokwa mwanda wa wendelele kuta obe mwana mutyima. Javier, udi na mwana usunkuta, unena’byo uno muswelo amba: “Wami mwana kabwanyangapo kwenda, o mwanda nemonanga bu mfwaninwe kulonga bukomo bwa kudya biyampe. kadi, i ami umwendejanga. Ami maulu ye ke wandi mukombo!”

Le i muswelo’ka okamona kitatyi kya kuta mutyima ku bukomo bobe bwa ngitu? Bambutwile bamo beshintanga pa kulama wabo mwana. Mu uno muswelo, mbutwile umo ubwanya kukōkolokwa nansha kuvuija bisakibwa byandi bikwabo. Ukasakilwa kukūla kitatyi kyojimijanga ku mingilo yampikwa mvubu, ino bibwanya kwikala bikomo kwikala nyeke na ndiñamano. Inoko, pamo bwa Mayuri, inabana umo wa mu India unena’mba, “ukebidila bityebitye.”

Sapwila mulunda nobe ukulupilwa. Nansha ke balunda kebadipo na bana babela babwanya kukusenga. Ubwanya kadi ne kulomba Yehova Leza.  Le milombelo ikakukwasha bine? Yazmin udi na bana babidi babela misongo ilengeja muntu akomenwe kwesa biyampe, kukambakanibwa mu mila ne na samba-bululu (Mucoviscidose) unena’mba, “kwadi bitatyi bimo byonadi ntyinibwa bininge, nkeneivwana’nka na ami wa kufwa.” Kadi ubweja’ko amba: “Nombanga Yehova busengi ne bukomo. Kupwa neivwana bu mbwanya kwendelela.”—Mitōto 145:18.

PIMA BIDI: Bandaula bintu byodya, kitatyi kyowitamuna bidyoma, ne bungi bwa mansá olalanga. Yuka muswelo obwanya kukūla kitatyi kyopityija mu mingilo ya mvubu mityetye mwanda wa ute mutyima ku bukomo bobe bwa ngitu. Jadika nyeke mpangiko yobe shi ilomba kujadikwa.

KIKOLEJA 3: UTELE MUTYIMA BININGE OBE MWANA UBELA KUPITA BANTU BAKWABO BA MU KISAKA.

Misongo ya mwana ibwanya kwikala na lupusa pa bidibwa bya kisaka, kwenda kisaka, ne pa buvule bwa kitatyi kipityija bambutwile na mwana ne mwana. Mfulo mfulō, bana bakwabo babwanya kwimona bu basūlwe. Pakwabo kadi, bambutwile babwanya kuta mutyima bininge ku wabo mwana ubela, ino busongi bwabo kebususuka. Lionel, shabana wa mu Liberia unena amba, “kyaba kimo wami mukaji unenanga’mba wingilanga mingilo mivule ne amba ami nkitelepo wetu mwana mutyima. Monanga’mba kandemēkelepo, kadi kyaba kimo nondololanga pakubulwa kanye.”

MADINGI: Pa kukulupija bobe bana bonso amba wibatele mutyima, teakanya’ko mingilo yobasangela. Jenney, utelelwe kūlu unena’mba, “kyaba kimo, tulongelanga wetu mwana mukulu kintu kya pa bula, nansha shi bilomba kukadya nandi bidibwa ku leshitola yasenswe.”

Show interest in all your children

Pa kukinga busongi bwenu, wisambe ne kulombela pamo na mwinē pobe. Aseem, shabana mwine India udi na mwana ubela kifwafwa unena’mba: “Nansha ami ne wami mukaji byotukōkanga kyaba kimo ne kujingwa mutyima, twitūdilanga’ko kitatyi kya kushikatyila pamo, kwisamba, ne kulombela pamo. Lubanga lonso kumeso kwa betu bana kubuka, tupityijanga kitatyi pamo, twisambila pa vese wa mu Bible.” Ba mulume ne mukaji bakwabo nabo besambanga kumeso kwa kulala. Misambo yenu ya bulunda ne milombelo yampikwa budimbidimbi, bikakomeja busongi bwenu mu bitatyi bya makambakano makatampe. (Nkindi 15:22) Enka munenena’kyo ba mulume ne mukaji bamo amba, “bitatyi bimo bya mu būmi bwetu byoketwilwapo mu ñeni, i bitatyi bya makambakano makatampe.”

PIMA BIDI: Fwijai’ko benu bana bakwabo pa kukwatakanya kobakwatakanya wenu mwana ubela. Lombola kitatyi ne kitatyi amba usenswe bana ne mwinē pobe.

IKALA NYEKE NA LUKULUPILO

Bible i mulaye amba panopano ponka Leza usa kutalula’ko misongo ne bulema bonso buponena bankasampe ne bakulumpe. (Kusokwelwa 21:3, 4) Mu dyodya difuku, “mwikadi kakanenapo’mba: Nabela.” *Isaya 33:24.

Pano’ko bidi, shi udi na mwana mulemane ubwanya kunekenya. Carlo ne Mia, batelelwe kūlu banena’mba, “kokatyumukwa mutyima kitatyi kimweka bu bintu byonso kebyendapo biyampe. Imanina pa bintu biyampe bilonga obe mwana, mwanda i bivule byalonga.”

^ mus. 3 Majina a mu kino kishinte i mashintwe.

^ mus. 29 Ubwanya kutanga myanda mivule itala mulao ulaile Bible utala pa bukomo bwa ngitu mu shapita 3 wa dibuku Lelo I Bika Bine Bifundija Bible? dilupwilwe na Batumoni ba Yehova.

WIIPANGULE AMBA . . .

  • Le i bika byombwanya kulonga pa kulama bukomo bwami bwa ku ngitu, bwa mu ñeni ne bwa ku mushipiditu?

  • Le i kitatyi’ka kyonafwijije’ko dya mfulo bami bana bakwabo pa mwanda wa bukwashi bwabo?