Enda ku bidi'mo

Enda ku kifunka

Batumoni ba Yehova

Tonga Ludimi Kiluba

 NSEKUNUNI YA MU BŪMI

Yehova I Mungesele Kutabuka ne Monadi Nangila

Yehova I Mungesele Kutabuka ne Monadi Nangila

‘NADI nsaka kwikala pania. Ino nadi neipangula’mba, le bine mbwanya kwikala na nsangaji mu mwingilo wa bupania?’ Nadi nsenswe kami kaji mu Alemanye, monadi ntuma byakudya mu bifuko bya kulampe bya mu Afrika, kimfwa mu Dar es-Salaam, Élisabethville, ne mu Asmara. Nkyadipo nanga’mba dyakadilwe kantu kengidilanga Yehova kitatyi kyonso mu bino bifuko ne mu bifuko bikwabo bivule bya mu Afrika!

Ponanekenye kutatana kwami, nashilula kwingila bu pania, kupwa kibelo kya kwikala na būmi bonkyadipo nangila kyashituka. (Ef. 3:20) Ino ubwanya padi kwiipangula mobyaikadile. Lekai bidi nshilule mobyaanjile.

Nabutwidilwe mu Berlin, mu Alemanye kupwa’tu kwa myeji mityetye na pashilwile Divita II dya Ntanda mu 1939. Divita podyadi kedikapu mu 1945, maamviyo adi ela mabombe mu Berlin. Bombe umo waponena mu wetu mukenza, ami ne kyetu kisaka twanyema, twakafyama. Pa kusaka kwipandija, mwenda mafuku twanyemena ku Erfurt, kwine kwabutwidilwe mama.

Na bambutwile bami ne mwanetu mwana-mukaji mu Alemanye mu 1950

Mama wadi ukimba bubine na kininga. Wadi utanga mabuku a bafilozofe ne kutwela mu bipwilo palapala, ino kusokola bubine mpika. Kubwipi na mwaka wa 1948, Batumoni ba Yehova babidi baiya ku yetu njibo. Mama webatweja, webepangula bipangujo bivule. Kitatyi kityetye pa kupita’po, wetusapwila na nkasami mwana-mukaji amba “nasokola bubine!” Kepejije, ami, mama, ne mwanetu mwana-mukaji twaanza kukapwila mu Erfurt.

Mu 1950 twakajokela mu Berlin, twaanza kupwila mu kipwilo kya Berlin-Kreuzberg. Kadi pa kuvilukila ku mutamba mukwabo mu Berlin, twaanza kukapwila mu kipwilo kya Berlin-Tempelhof. Kupwa mama wabatyijibwa, ino ami nadi nekaka. Mwanda waka?

KUNEKENYA BUMVU BWAMI NE KWIKAKA

Naendelele bityebitye mwanda nadi na bumvu bininge. Nansha byonadi ñenda mu busapudi, inoko nkyadipo nesamba’mo mu bula bwa myaka ibidi. Bintu byashintyile pa kwitana na batutu ne bakaka balombwele bukankamane ne kwipāna kudi Yehova. Bamo baūminine mu makomponi a masusu a Nazi nansha mu bifungo bya mu Alemanye wa Kutunduka. Bakwabo batūdile’nka ne bwanapabo bwabo mu kyaka, na kutweja mabuku mu bufyafya mu Alemanye wa  Kutunduka. Kimfwa kyabo kyaunkankamikile bininge. Nashilula kulanguluka’mba shi abo batūdile būmi ne bwanapabo bwabo mu kyaka pa mwanda wa Yehova ne mwanda wa banababo, nanshi nami mfwaninwe kulonga bukomo bwa kuleka kwikala na bumvu.

Bumvu bwashilwile kumpwa ponaingile mu kampanye ka pa bula ka busapudi mu 1955. Mu mukanda walupwilwe mu Informateur, * Tutu Nathan Knorr wanenene amba kano kampanye kateakenye’ko bulongolodi i kampanye kakatampe kekalongelwe kashā. Wanenene amba shi basapudi bonso balonge’ko, “nabya tusa kusapula bininge mu uno kweji mu muswelo kewasapwilwe kashā pano pa ntanda.” Bine, ye mobyaikadile! Ne kwija kwine mpika, nepāna kudi Yehova, nabatyijibwa mu 1956 pamo na tata ne mwanetu mwana-mukaji. Inoko nadi nakidi na butyibi bukwabo bwa mvubu bwa kukwata.

Mu bula bwa myaka, nadi ndyukile amba bupania i mwingilo muyampe omfwaninwe kwingila, ino nadi neutundulula. Dibajinji, nakwete butyibi bwa kwingila kaji ka kupota bintu mu Berlin nebituma mu matanda makwabo. Kupwa, nadi kensake bidi kwingila mu kitatyi kampanda mwanda wa kwikala na bwino buvule. O mwanda mu 1961, naitabije kaji mu Hamburg, nkula mikatampe ya mu Alemanye. Ami pa kwielela bininge mu kami kaji, po pene kentundulula’nka kutundulula mwingilo wa bupania. Le nalongele namani?

Mfwijanga’ko Yehova pa kwingidija banabetu ba buswe baunkweshe ntangidije bintu bya ku mushipiditu kumeso. Balunda nami bavule bashilwile mwingilo wa bupania ne kunshila kimfwa kiyampe. Kadi tutu Erich Mundt, mwine wapandile mu komponi ka masusu, waunkankamikile nkulupile mudi Yehova. Wanenene amba mu komponi ka masusu, banabetu badi bekulupile abo bene, bazozele mwenda mafuku. Inoko boba badi bakulupile bininge mudi Yehova, balamine kikōkeji kyabo, baikala ke bipanda mu kipwilo.

Ponashilwile bupania mu 1963

Kadi tutu Martin Poetzinger, mwine waingile mwenda mafuku mu Kitango Kyendeji, wadi ukankamika nyeke banabetu amba, “Bukankamane i kituntwa kya mvubu mpata kyomubwanya kwikala nakyo!” Pa kupwa kulangulukila pa bino binenwa, naleka kami kaji, nashilula kwingila bu pania mu Kweji 6, 1963. Buno bwadi butyibi buyampe bonakwete! Myeji ibidi pa kupita’po, ami nkyashilwile ne kukimba kaji kakwabo, baunena ñingile bu pania wa pa bula. Myaka mityetye pa kupita’po, Yehova wangesela kutabuka ne monadi nangila. Baungita kukafunda ku Ngileade mu kalasa ka 44.

BINTU BYA KAMWENO BYONEFUNDILE KU NGILEADE

Kintu kya mvubu mikatampe kyonefundile kudi batutu Nathan Knorr ne Lyman Swingle i kya amba, “kokaleka bukidibukidi mwingilo obe.” Betukankamikile mwa kubwaninya kwingila mwingilo wetu. Tutu Knorr wanenene amba: “Le mukata mutyima ku bika? Ku busala’ni, ku bīshi’ni nansha ku bulanda? Nansha le mukata mutyima ku mityi, ku maluba, ne ku mapala a nsangaji? Mwifundei kusanswa bantu!” Difuku dimo, padi pashintulula tutu Swingle kine kilekelanga banabetu bamo mwingilo bukidibukidi, waivwana kinku, impolo keimusūma. Waleka’byo bidi kwisamba kufika ne byaetūkije. Byauntengele bininge, nakwata butyibi bwa kuleka kufwija Kidishitu bumvu nansha ke banababo ba kikōkeji bene.​—Mat. 25:40.

Ami, Claude, ne Heinrich mu mwingilo wetu wa bumishonele mu Lubumbashi, mu Congo mu 1967

Pobetulombwele kwa kukengidila, batutu bamo ba ku Betele pa kusaka kuyuka, kebetwipangula kobetutumine. Badi besambila māya pa kwadi kwenda muntu ne muntu, kupwa nami nebalombola’mba: “Mu Congo (Kinshasa).” Bauba’po nyā, banena’tu amba: “Eh, mu Congo! Yehova ekale nobe!” Mu mene mafuku’a Congo (Kinshasa) wadi mutumbile mavita, butumbula, ne butapani. Ino nadi nangulukila pa bintu byonafundile.  Pa kupwa’tu kwitupa mapolome mu Kweji 9, 1967, ami, Heinrich Dehnbostel, ne Claude Lindsay, twaenda mu Kinshasa mwipata mwa Congo.

BINTU BIYAMPE BYONEFUNDILE MU MWINGILO WA BUMISHONELE

Potwafikile mu Kinshasa, twefundile Falanse mu myeji isatu. Kupwa twaenda ku Lubumbashi, pa kala Élisabethville, kubwipi na ku mukalo wa Zambia, kunshi bininge kwa Congo. Twakashikata mu vile mu njibo ya bamishonele.

Mu kine kitatyi’kya, mu Lubumbashi mwadi kemwasapwilwe bininge, twasangele bininge mwanda batwe ye bantu babajinji kusapwila’mo bantu bavule bubine. Ne kwija mpika, twaikala na bifundwa bya Bible bivule, tukomenwa kwendeja’ko ne bimo. Kadi twasapwidile ne ba lupusa bengila mu Leta ne bampulushi. Bantu bavule badi balēmekele bininge Kinenwa kya Leza ne mwingilo wetu wa busapudi. Bantu besambanga’ko Swahili, o mwanda ami ne Claude Lindsay twefundile luno ludimi. Na pano kala betutuma mu kipwilo kya Swahili.

Nansha byotwemwenine bintu bivule bisangaja, twatenwe ne na makambakano. Divule dine twadi tutambwa na basola bakolwe badi na mata nansha na bampulushi balobo, bene badi betulambika myanda ya bubela. Difuku dimo, betutamba’dyo kudi bampulushi na mata potwadi tupwidila mu njibo ya bamishonele, betuselela ku bilo ya bampulushi,  betushikatyija pa nshi kufika ne kubwipi na nsá ya 10:00 ya bufuku, ebiya betulekelela.

Mu 1969, bauntuma bu mwingidi wa kipindi. Mu kino kipindi, nadi ñenda kulampe mu mashinda a biyombo bilampe ne bitoto. Mu kakibundi kamo, nzolo wadi ulāla munshi mwa butanda na twandi twana. Nkikelwapo nansha dimo mwaadi unangwila na lunwa bufuku kebwakile. Mvulukanga kitatyi kyotwadi twisambila na banabetu pa bubine bwa mu Bible, koku tōta kadilo ka kyolwa.

Makambakano amo makatampe i a bantu badi betela bu banabetu abo koku bakwatakenye kisumpi kya Kitabala. * Bamo mu bukata mwabo batwelele mu bipwilo byetu, bapebwa ne mingilo. Bano bantu bavule badi pamo bwa “mabwe mafyame,” bebasokwedīle patōka kudi batutu ne bakaka ba bine. (Yude 12) Mwenda mafuku, Yehova watōkeja kipwilo, kadi kino kyalengeja kutanta kukatampe.

Mu 1971, bauntuma ku bilo ya musambo mu Kinshasa, kwine konaingile mingilo mishileshile, kimfwa kutala myanda ya mikanda, kulombwa kwa mabuku, ne myanda itala busapudi. Ku Betele, nefundile kuteakanya mingilo mu ntanda mikatampe kemwadipo bintu bimobimo. Kyaba kimokimo mikanda yadi ilonga myeji mivule pa kufika’yo ku bipwilo. Mikanda yadi itūkijibwa ku amviyo, yaselwa na byombo byadi bijama mayenga mavule. Inoko, twaingile mwingilo nansha byokwadi ano makambakano ne makwabo.

Natulumukile bininge pa kumona banabetu balonga bitango pa kubulwa lupeto luvule. Badi balonga lukala lutunduke, balonga kipaka na biyombo bilampe, bimo baala’byo ne pa kushikata. Badi bashimika kipaka na malonge, ebiya bapūta bipeba pangala nansha pa mameza. Kadi badi basongola misoma ya kwingidija bu misumadi. Nkyadipo mbwanya kwingila, ino nadi mandila bano batutu ne bakaka ba bwino ne kininga. Nebasenswe bininge. Bine, nadi nebalanga potweshile nabo twaenda kukengidila kungi!

KWINGIDILA MU KENYA

Mu 1974, bauntuma ku bilo ya musambo wa mu Nairobi, mu Kenya. Twadi na bivule bya kulonga, mwanda musambo wa Kenya wadi utala mwingilo wa busapudi wa mu matanda dikumi a kubwipi, kadi mu matanda amo badi bakankaje’mo mwingilo wetu. Divule badi bantuma kukapempula ano matanda, nakampata Efiopya, mwine mwadi mupangwapangwa banabetu ne kulwa na matompo makomo. Bavule badi basusulwa bibibibi nansha kukutwa, bakwabo nabo bepaibwa. Inoko badi bōminina na kikōkeji mwanda badi bapwane na Yehova bininge ne abo bene na bene.

Mu 1980, būmi bwami bwalumbuluka ponasongele Gail Matheson, mwine Kanada. Kadi ami ne Gail twadi mu kalasa kamo ku Ngileade. Twadi twilembela nyeke mikanda. Gail wadi wingila bu mishonele mu Bolivi. Myaka 12 pa kupita’po, twetana nandi monka mu New York. Kupwa, twesonga mu Kenya. Mfwijanga’ko Gail bininge pa mumweno wandi wa ku mushipiditu ne pa kimfwa kyandi kya kuloelelwa bintu byadi nabyo. Ukidi mwingidi nami unkwatakenye kadi onsenswe.

Mu 1986, ami ne Gail betutuma mu mwingilo wa kwendakana koku ñingila mu Komite wa Musambo. Mwingilo wa kwendakana wadi unomba kwenda mu matanda mavule adi atalwa na musambo wa Kenya.

Nena mwisambo ku kitango mu Asmara mu 1992

Mvulukanga na nsangaji kitatyi kyonadi neteakanya mwa kwendela ku kitango kya mu Asmara (mu Eritré) mu 1992, papo mwingilo wetu kewakankajibwe mu ino ntanda. Kya bulanda i kino, twatene’ko kibīko kyadi kimweka bu kyoneke bininge munda kupita panja. Mu difuku dya kitango natulumukile mwalongolwedile banabetu munda’mwa ke kifuko kiyampe kya kutōtela’po Yehova. Bisaka bivule  byaselele bisandi bya kuneñenya nabyo, bebipūta senene ponso kepadipo pamweka biyampe. Twalongele kitango kisangaja bininge, kwine kwatenwe bantu 1 279.

Mu mwingilo wa kwendakana twadi tushinta mobo kyaba ne kyaba. Kyaba kimo twashikete mu njibo miyampe idi kubwipi na dijiba; ino kyaba kikwabo twashikata mu kobo kapope malata kulu ne kunshi, musalani ku mametele 100. Inoko, konso kotwadi twingila, kintu kyotuvulukanga bininge i kusapula kotwadi tusapula bininge na bapania ne basapudi bapyasakane. Pobetutumine kukengila kukwabo, twashile balunda netu botusenswe bene botwadi tulanga bininge.

KWESELWA MADYESE MU EFIOPYA

Ku mfulo kwa myaka ya 1980 ne ku ngalwilo kwa myaka ya 1990, mwingilo wetu waitabijibwe mungya bijila mu matanda meshileshile adi atalwa na musambo wa Kenya. Mfulo mfulō, kwatūlwa musambo ne mabilo mu matanda makwabo. Mu 1993, betutuma kukengidila ku bilo ya mu Addis-Abeba, mu Efiopya, mwine mwadi mwingilwa mu bufyafya mu bula bwa myaka mivule, kupwa mwingilo wetu waitabijibwa mungya bijila.

Mu mwingilo wa kwendakana mu bibundi bya kunja mu Efiopya mu 1996

Yehova i mwesele mwingilo mu Efiopya. Batutu ne bakaka bavule bashilwile mwingilo wa bupania. Basapudi 20 ne musubu pa katwa bengilanga mwaka ne mwaka bu bapania ba lonso tamba mu mwaka wa 2012. Kadi, masomo a kiteokratike aletele bufundiji bwa kamweno, kwaūbakilwe ne Mobo a Bulopwe 120 ne musubu. Mu 2004 kisaka kya Betele kyavilukīle mu mobo mapya, kadi mu lupango lumo lonka mwaūbakilwe Njibo ya Bitango.

Mu myaka mivule, ami ne Gail twapwene bininge na batutu ne bakaka ba mu Efiopya. Twibasenswe bininge mwanda badi na buswe ne kanye. Pano twikondanga na misongo, mine yalengeje betutume ku musambo wa pa Bukata bwa Bulaya. Kuno, betulelele na buswe, inoko tulañanga bininge balunda netu ba mu Efiopya.

YEHOVA YE UTAMIJA’BYO

Twi bemwene muswelo utamije’byo Yehova. (1 Ko. 3:6, 9) Kimfwa, ponasapwidile dibajinji bantu ba mu Rwanda baendele kukakimba mikuba mu Congo, mu Rwanda mwadi kemwaikele musapudi. Ino pano kemudi batutu ne bakaka 30 000 ne musubu. Mu 1967, mu Congo (Kinshasa) mwadi kintu kya basapudi 6 000. Ino pano kemudi basapudi 230 000, kadi bantu mudiyo umo ne kupita batenwe ku Kivulukilo mu 2018. Mu matanda onso adi atalwa dibajinji na musambo wa Kenya, kemudi basapudi 100 000 ne kupita.

Pano kepadi myaka 50 ne kupita, Yehova waingidije banabetu beshileshile mwanda wa kunkwasha nshilule mwingilo wa kitatyi kyonso. Nansha byonakidi na bumvu, ne mwifunde kukulupila bininge mudi Yehova. Bintu byonemwenine mu Afrika i binkwashe ngikale na kitūkijetyima ne kuloelelwa byobya byondi nabyo. Ami ne Gail tutendelanga batutu ne bakaka baswe bene balombwele kizaji, kininga ne kikulupiji mudi Yehova. Mfwijanga’ko Yehova bininge pa kanye kandi ka ku buntu bitupu. Na bubine, Yehova i mungesele kutabuka ne monadi nangila.​—Ñim. 37:4.

^ mus. 11 Waityilwe mwenda mafuku bu Mwingilo Wetu wa Bulopwe, upingakanibwe pano na Kabuku ka ku Kupwila​—Būmi ne Mwingilo Wetu wa Bwine Kidishitu.

^ mus. 23 “Kitabala” i kishima kitambile ku Swahili kishintulula’mba “kutādila, kuludika, nansha kwendeja.” Kino kisumpi kyadi kiele mu myanda ya politike​—kisaka kupebwa bwanapabo na Belejike. Kisumpi kya Kitabala kyadi na mabuku a Batumoni ba Yehova, befunda’o, besambulwila’o ne kunyengakanya bufundiji bwa mu Bible mwanda wa kubingija mumweno wabo wa politike, bibidiji bya kabutyibutyi, ne busekese.