Enda ku bidi'mo

Enda ku kifunka

Batumoni ba Yehova

Tonga Ludimi Kiluba

 SHAPITA WA DIKUMI NE BUSAMBA

Wālongele Bintu na Tunangu, Bukankamane ne Kubulwa Kwisakila

Wālongele Bintu na Tunangu, Bukankamane ne Kubulwa Kwisakila

1-3. (a) Le Eseta wēivwene namani paāfwenene ku kipona kya wandi mulume? (b) Le mulopwe wālongele namani pāile kumupempula Eseta?

ESETA pa kufwena bityebitye ku kipona, mutyima wandi ubashilula kutwa. Langa’po bidi mutaladile mu kyumba kya ndaku ya mulopwe wa Peleshia mu Shushane, mutalala nyā, Eseta ubwanya kwivwana enka mishindo yandi ne kuvuma kwa bivwalwa byandi bya bulopwe. Kādipo ubwanya kupuwakanibwa na bukatampe bwa kipango kya mulopwe, bikomo bya njibo bilumbuluke, palafo ya mitondo misenejibwe ya ku Lebanona. Wātele mutyima wandi onso kudi yewa wādi ushikete pa kipona, muntu wādi ukwete būmi bwandi mu makasa andi.

2 Mulopwe watale sō pafwena Eseta, wamutambika kibango kya nsahabu. Kyādi kilongwa’tu kityetye, inoko kipandija būmi bwa Eseta, kyādi kishintulula amba mulopwe wamulekela kilubo kyaalonga—ke kya kutwela kwakubulwa kwitwa na mulopwe kadi. Eseta pa kufwena ku kipona, wafika kupwa waitabija kutenga ku nsongo ya kibango.Eseta 5:1, 2.

Eseta wāitabije na kwityepeja lusa lwāmufwidile mulopwe

3 Bintu byonso bya Mulopwe Ahaswelusa bilombola mubaile bupeta ne lupusa lwandi. Bivwalwa bya balopwe ba Peleshia ba mu kyokya kitatyi byādi biyukene bu bidi na lupoto lukande lwa tutwa na tutwa twa midiyo ya madolala a dyalelo. Inoko Eseta wādi ubwanya kumona mumusangedile wandi mulume; wādi uyukile amba wandi mulume umusenswe bininge. Wānene amba: “Lelo kyosaka a muntwabene Eseta i kika? kadi kyolomba i kika, a? kikakupebwa nansha kadi i ku kipindi kya bulopwe’bwa.”Eseta 5:3.

4. Le i makambakano’ka ādi atengele Eseta?

4 Eseta wādi kala ke mulombole lwitabijo ne kininga kya kutendelwa; paāile kudi mulopwe mwanda wa kupandija bantu bandi ku kitumba kyākutyilwe kya kwibakubija bonso. Wābwenye shandi kufika kudi mulopwe, ino kwādi kukimutengele makambakano makatampe kutabuka. Wādi ufwaninwe kunekenya uno mulopwe wa mitatulo amba, uno mudingidi wandi wakulupile wādi muntu mubi kadi wāmongwele mwanda wa epaije bantu ba Eseta. Le wādi wa kumunekenya namani, ne i ñeni’ka yotubwanya kuboila kudi Eseta?

 Wātongele na Tunangu “Kitatyi kya Kwisamba”

5, 6. (a) Le Eseta wāingidije namani musoñanya udi mu Musapudi 3:1, 7? (b) Le muswelo wāfwenene Eseta wandi mulume ulombola namani amba wādi na tunangu?

5 Le Eseta wādi wa kusapwila mulopwe myanda yonso mu kitango kya bantu? Kulonga uno muswelo kwādi kwa kumufwija bumvu, ne kupa mudingidi Hamane mukenga wa kumupatanya. Le penepa, Eseta wālongele namani? Myaka tutwa na tutwa kunyuma, Solomone Mulopwe wa tunangu wālembele ku bukomo bwa mushipiditu amba: “Bintu byonsololo’tu bidi ne mwaka wabyo, . . . kitatyi kya kwikala talala nyā, ne kitatyi kya kwisamba.” (Mus. 3:1, 7) Mobimwekela Modekai muntu moloke, shandya Eseta wa bulelwa wāfundije uno nsongwakaji ino misoñanya paātamine mu yandi njibo. Na bubine Eseta wājingulwile amba bidi na mvubu kutonga senene “kitatyi kya kwisamba.”

6 Eseta wānene amba: “Shi kinengelela kudi mulopwe nankyo mulopwe ne Hamane bāye dyalelo dino’di, kutoma byakutoma byo  namulongolwela.” (Eseta 5:4) Mulopwe nandi waitabija, waityija ne Hamane. Le kumwenepo mwānenene Eseta na tunangu? Wālēmekele wandi mulume ne kadi wātongele kitatyi kiyampe kya kumulombola yandi myanda.Tanga Nkindi 10:19.

7, 8. Le masobo mabajinji a Eseta ādi namani, ino mwanda waka wāijije pa kwisamba na mulopwe?

7 Ne kutatana kwine mpika, Eseta wāteakenye senene masobo, wasombela’mo tubintu tusenswe wandi mulume. Ku masobo kwādi ne vinyu milumbuluke ya kusangaja mutyima. (Mit. 104:15) Ahaswelusa wāsangele bikomo, ebiya wāipangula monka Eseta kine kyaādi usaka kulomba. Le ulanga’mba kino kyo kyādi kitatyi kya kwisamba?

8 Eseta wālangile amba ke akyopo. Ino, wāityile mulopwe ne Hamane baye ku masobo musunsa wa bubidi, dya kesha. (Eseta 5:7, 8) Mwanda waka wāijije nabya? Vuluka, bantu bonso ba Eseta bādi ba kufwa mwendele lubila lwa mulopwe. Eseta wādi ufwaninwe kutonga kitatyi kifwaninwe, shi bitupu bonso bādi ba kwipaibwa. O mwanda wāilaije, kwāmweka mukenga mukwabo wa kulombola wandi mulume mwaādi umulēmekēle.

9. Le kitūkijetyima kidi na kamweno’ka, ne i muswelo otukokeja kwiula kimfwa kya Eseta mu uno mwanda?

 9 Kitūkijetyima i kisakane inoko i ngikadilo miyampe. Eseta nansha byaādi na njia kadi usaka kwisamba byaādi ulanga, wāilaije na mutyima mutūke kufika ne pa kitatyi kifwaninwe. Tukokeja kwifunda bintu bivule ku kimfwa kyandi, mwanda batwe bonso tumonanga bintu bibi bifwaninwe padi kōlolwa. Shi tusaka kunekenya muntu wa lupusa olole mwanda kampanda, tufwaninwe kwiula Eseta ne kwikala na kitūkijetyima. Nkindi 25:15 unena amba: “Pa kwenda bityebitye kitatyi kilampe, mutyima wa muledi unekenibwa; kadi ludimi lunekena lutyumuna kikupa.” Shi twilaije na kitūkijetyima kitatyi kifwaninwe ne kunena na ludimi lunekena pamo mwālongele Eseta, tukokeja kutyumuna nansha ke kupangwapangwa kukomo pamo bwa kikupa. Le Leza wa Eseta, Yehova, wāesele kitūkijetyima ne tunangu twandi?

 Kitūkijetyima Kishitwilanga Boloke Dishinda

10, 11. Mwanda waka Hamane wājimije nsangaji paātambile ku masobo mabajinji, ne wandi mukaji ne balunda nandi bāmunene alonge bika?

10 Kitūkijetyima kya Eseta kyāshitwile dishinda mu myanda mivule. Hamane wātambile ku masobo mabajinji senene na “tusepo ne mutyima wa nsangaji” amba mulopwe ne mukajandi bamusenswe kutabuka. Ino Hamane pa kupityila dya pa kibelo kya mwipata, wamona Modekai, yewa Muyuda wādi upela kumwivukwila. Monka motwekimwenine mu shapita mushale kunyuma, kyādi kipelela Modekai, ke kubulwapo bulēme, aa, ino i pa mwanda wa mutyima wandi wa mundamunda ne kipwano kyandi na Yehova Leza. Ino, Hamane “wayula bukalabale.”Eseta 5:9.

11 Kitatyi kyāsapwidile Hamane wandi mukaji ne balunda nandi uno mwanda, bamunena ateakanye mutyi mulampe wa mametele 22, kupwa alombe mulopwe lupusa lwa kuyeyeka’ko Modekai. Hamane wasangela mulangwe wabo, ponka’po wekwata’ko na kwiulongeja.Eseta 5:12-14.

12. Mwanda waka mulopwe wātangije mukanda wa myanda ya Leta na diwi ditunduke, ne i bika byaājingulwile?

12 Palongeka byabyo, mulopwe nandi koku kalele biyampe. Bible witusapwila amba “mulopwe tulo twamunyema,” penepa watangija mukanda wa myanda ya Leta na diwi ditunduke. Mu ino myanda bātangile’mo ne myanda ya kitumba kyākutyilwe mwanda wa kwipaya Ahaswelusa. Penepa wāvuluka uno mwanda, boba bādi bakimba kumwipaya bākwetwe ne kwipaibwa. Ino le Modekai nandi—mwine wēbasokwele? Na mukitulumukila, mulopwe waipangula mpalo yāpadilwe Modekai. Uyukile byobāmulondolwele? Amba kekudipo kintu nansha kimo kyāmulongelwe.Tanga Eseta 6:1-3.

13, 14. (a) Le bintu byāshilwile kubipila Hamane namani? (b) Le mukaja Hamane ne balunda nandi bāmulombwele bika?

13 Ñeni pa kumuvutakana, mulopwe wāipangula i bantungu’ka bādi’po bakamukwasha apwije uno mwanda. Mu bantu bonso, Hamane ye wādi mu kipango kya mulopwe—lubanga futwi, bimweka amba, wādi usaka kulomba lupusa lwa kwipaija Modekai. Ino kumeso kwa Hamane kulomba lupusa, mulopwe wāmwipangula muswelo muyampe wādi wa kulēmeka muntu watōkelwa mutyima na mulopwe. Hamane wālangile amba i aye wanena. O mwanda Hamane wānene amba, ufwaninwe kulēmekwa bininge: Kuvwika muntu’wa bivwalwa bya bulopwe, kumusankija mu Shushane utentamine pa kabalwe ka mulopwe, koku bela lubila lwa kumutumbija mwanda wa bantu bonso bevwane. Langa’po bidi mwātulumukile Hamane, kitatyi kyaāyukile amba uno muntu wa kulēmekibwa wādi Modekai! Ino le i ani obāsoñenye kudi mulopwe kutumbija Modekai? I Hamane!Eseta 6:4-10.

14 Hamane mulume nabo wāvuija uno musoñanya na mutyima kanyonga, kupwa wājoka lubilo kwinjibo na njia. Wandi mukaji ne  balunda nandi banena amba kuno kushinta kwa myanda kulombola amba bintu bisa kupita bibi; usa kupona mu bulwi bwandi na Modekai Muyuda.Eseta 6:12, 13.

15. (a) Le kitūkijetyima kya Eseta kyāmuletele mpalo’ka? (b) Mwanda waka i kya tunangu twikale na mutyima wa ‘kukungila’?

15 Pa mwanda wa kitūkijetyima kya Eseta, kukungila difuku dikwabo dya kulombola mulopwe yandi myanda, kwāpele Hamane kitatyi kya kwiadila kyalwilo kyandi kya kufwijibwa bumvu. Le kādipo Yehova Leza wālengeje mulopwe akomenwe kulāla tulo? (Nk. 21:1) Ke kya kutulumukapo shi Kinenwa kya Leza kitukankamika twikale na mutyima wa ‘kukungila’! (Tanga Mika 7:7.) Shi tukungile Leza, tukajingulula amba muswelo wapwija myanda yetu i mupite kulampe kintu kyo-kyonso kyotwadi tubwanya kulonga.

Wēsambile na Bukankamane

16, 17. (a) I kyaba’ka kyabwene “kitatyi kya kwisamba” kya Eseta? (b) Le Eseta wādi mwishile namani na Vashiti, mukaja mulopwe mubajinji?

16 Eseta kādipo usaka nansha dimo kutompa kitūkijetyima kya mulopwe; ino wādi wa kumulombola byonso ku masobo a bubidi. Muswelo’ka? Mulopwe wāmupele mukenga, pa kumwipangula monka kintu kyasaka kulomba. (Eseta 7:2) Pano ebiya “kitatyi kya kwisamba” kya Eseta kibabwana.

17 Bimweka’mba Eseta wālombele mundamunda kumeso kwa kunena bino binenwa amba: “Shi namone biyampe mu meso obe a mulopwe kadi shi kinengeja mulopwe, būmi bwami bumpebwe bidi pa kusaka kwami, ne būmi bwa bantu bami pa kulomba kwami.” (Eseta 7:3) Yuka’mba Eseta wākulupije mulopwe amba, ulēmekele butyibi bwandi pa byobya byamona bu biyampe. Le kumwenepo amba Eseta wādi mwishile na Vashiti, mukaja mulopwe mubajinji  wāfwijije mulumyandi bumvu! (Eseta 1:10-12) Ne kadi, Eseta kāfutulwilepo wandi mulume mwanda’po’tu wādi ukulupile Hamane kikulupiji kyampikwa kwendela’mo. Ino, wēsāshile mulopwe amukinge ku kyaka.

18. Le Eseta wāsapwidile mulopwe mwanda’wa namani?

18 Byālombele Eseta’bya byātulumwine mulopwe bya binebine. Le i ani le wādi ukokeja kutūla būmi bwa mukaja mulopwe mu kyaka? Eseta wabweja’ko amba: “Twi bapanwe, ami ne bami bantu bene kumo, konakanibwa, kwipaibwa, ne kukubijībwa. Ino nanshi shi betupoteje bu-bapika bana-balume, ne bu-bapika bana-bakaji, longa nankyo natalalapo nyā; nanshi yewa kinkwa netu kakōkejapo kulubula byamalwa kulongwa kudi mulopwe.” (Eseta 7:4) Yuka’mba Eseta wānenene mwanda’wa pampikwa kafinda, ino wābwejeje’ko amba wādi wa kutalala shi bādi ba kupotejibwa’tu bu bapika. Inoko, nansha ke mulopwe mwine kādipo wa kūba talala pa kuno kwipaibwa.

19. I ñeni’ka yotubwanya kuboila kudi Eseta mu kwingidija bwino bwa kunekenya bantu?

19 Kimfwa kya Eseta kitufundija bivule pa mwanda utala bwino bwa kunekenya bantu. Shi ubamone amba ufwaninwe kulombola muntu osenswe nansha wa lupusa mwanda kampanda musumininwe, kitūkijetyima, bulēme, ne kunena patōka kukokeja kukwasha bininge.Nk. 16:21, 23.

20, 21. (a) Le Eseta wātebele Hamane namani, ne mulopwe nandi wālongele’po namani? (b) Le Hamane wālongele namani paāsokwelwe bu muntu wa moyo wākutyile kitumba?

20 Ahaswelusa wāipangwile amba: “Lelo i ani, le, kadi kwadi i kwepi le, a? yao ulanga mu mutyima wandi kulonga kine kino’ki kidi namino’u, a?” Fwatakanya’po Eseta umufunka munwe koku unena’mba: “Kinkwa netu ne walwana ke uno mubi Hamane kadi.”  Mwanda pano ubabipa. Hamane kazakala. Fwatakanya’po mwātyidile meso a mulopwe pa kujingulula amba mudingidi wandi mukulupilwe wāmongwele na kumushinija mukanda wa kwipaya wandi mukaji muswe! Mulopwe wanyemena lubilo mu budimi bwa maluba mwanda wa kujokeja ñeni.Eseta 7:5-7.

Eseta wālombwele patōka bubi bwa Hamane

21 Hamane pa kumweka bu muntu wa moyo mwine wakutyile kino kitumba, wāponena ku maulu a mukaja mulopwe. Mulopwe pa kujoka mu kyumba wamona Hamane pa kitanda kya Eseta umuzenza, penepo walambika Hamane na bulobo amba wādi usaka kulāla na mukaja mulopwe ku bukomo mu njibo yandi. Kino kilombola amba lufu lwa Hamane lubamweka. Bamukokela panja, bamupūte mu mpala. Umo wa mu bantungu ba mulopwe wāshilula kunena, kalombola mulopwe mutyi mulampe wālongeje Hamane mwanda wa kuyeyeka’ko Modekai. Ponka’po Ahaswelusa wasoñanya bayeyeke Hamane aye mwine ku mutyi’wa.Eseta 7:8-10.

22. Le kimfwa kya Eseta kitufundija namani tuleke kupungila, kujimija lukulupilo ne lwitabijo?

22 Mu ino ntanda mikondame ya dyalelo, i bipēla kulanga’mba boloke kebukalondwapo. Le nobe kodi mwiivwane uno muswelo? Eseta kāpungilepo, nansha kujimija lukulupilo ne lwitabijo nansha dimo. Kitatyi pokyābwene, wēsambile na bukankamane byobya byādi byoloke, kadi wādi ukulupile amba Yehova ukalonga bikwabo bishele’ko. Netu tulongei’nka namino! Yehova kashintyilepo tamba mu mafuku a Eseta. Ukibwanya ne pano pene kukwata bantu ba nshikani ne babi mu makinga a abo bene, monka mwaākwatyile’mo Hamane.Tanga Mitōto 7:11-16.

Wālongele Bintu Pakubulwa Kwisakila Mwanda wa Yehova ne Bantu Bandi

23. (a) Le mulopwe wāpadile Modekai ne Eseta namani? (b) Le bupolofeto bwānenene Yakoba pa kitanda kya lufu padi Benjemani bwāfikidile muswelo’ka? (Tala kapango “ Bupolofeto Bwāfikidile.”)

23 Ku mfulo, mulopwe wayuka’mba Modekai kādipo’tu enka muntu wāmukingile pobāsakile kumwipaya, ino kadi i shandya Eseta wa bulelwa. Ahaswelusa wāpele Modekai kifuko kya Hamane kya bu mpingakani wa mulopwe. Njibo ya Hamane—enka ne bupeta bwandi bukatampe—mulopwe wāpele’yo Eseta, aye nandi wātūla Modekai pangala payo.Eseta 8:1, 2.

24, 25. (a) Mwanda waka mutyima wa Eseta kewātūkilepo pa kupwa kusokola kitumba kya Hamane? (b) I muswelo’ka wātūdile monka Eseta būmi bwandi mu kyaka?

 24 Pano papanda ba Eseta ne Modekai, le mutyima wa mukaja mulopwe ubatūka? Poso shi wādi na mutyima wa kwisakila. Mu kino kitatyi, lubila lwa Hamane lwa kwipaya Bayuda bonso lwādi ke lutumwe kala ku mitamba yonso ya umbikalo. Hamane wāeleje kyeleko, nansha Pule—mobimwekela i muswelo wa majende—mwanda wa kuyuka kitatyi kine kyādi kifwaninwe kuvuija buno butapani bwa nshikani. (Eseta 9:24-26) Kwādi kukidi myeji, ino difuku dyadi difwena lubilo lonka. Le kino kyamalwa kyādi kibwanya kukankajibwa?

25 Eseta wātūdile monka būmi bwandi mu kyaka pakubulwa kwisakila, wāenda monka kwa mulopwe pampikwa kwitwa. Pano, wādidile bantu bandi, wazenza wandi mulume epaye luno lubila lubi. Ino bijila bitūlwe’po dijina dya mulopwe wa Peleshia kebyādipo bipaibwa. (Dan. 6:12, 15) Penepo mulopwe wapa ba Eseta ne Modekai lupusa lwa kulupula kijila kipya. Lubila lukwabo lwātuminwe lwa kusoñanya Bayuda belwile abo bene. Ba pa tubalwe bāsambakana mu umbikalo’wa, benda basapula uno mwanda muyampe ku Bayuda. Baikala monka na lukulupilo mu mityima yabo. (Eseta 8:3-16) Mobimwekela, Bayuda bāsalele mu umbikalo mukatampe’wa belumbila ne kwiteakanya mwa kulwila, kintu kyokēbadipo babwanya kulonga shi kino kijila kipya kekyāletelwepo. Ino kintu kya mvubu kutabuka, le Yehova “Leza wa mavita” wādi wa kwikala na bantu bandi?1 Sam. 17:45.

Ba Eseta ne Modekai bātumine musapu ku Bayuda ba mu Umbikalo wa Peleshia

26, 27. (a) Le Yehova wāpele bantu bandi bushindañani’ka bukatampe pa balwana nabo? (b) Le i bupolofeto’ka bwāfikidile pa konakanibwa kwa bana ba Hamane?

 26 Difuku ditungwe podyāfikile, bantu ba Leza bādi kala ke beteakanye. Nansha ke bantungu bavule ba mu Peleshia nabo bēkupile ku wabo mutamba, pāyukene myanda konsokonso amba Modekai Muyuda ke mpingakani wa mulopwe. Yehova wāpele bantu bandi bushindañani bukatampe. Padi wākingile bantu bandi kutyina’mba balwana bakebalamukila, na kwibanekenya ne pa mfulo. *Eseta 9:1-6.

27 Inoko, Modekai kādipo wa kubwanya nansha dimo kwikala biyampe pangala pa njibo ya Hamane muntu mubi koku bandi bana dikumi bakidi bōmi. Nabo bāipailwe. (Eseta 9:7-10) Nanshi bupolofeto bwa mu Bible bwāfikidile, mwanda Leza wālaile tamba kala konakanya lonso bene Amaleke, bāmwenwe bu balwana babi ba bantu bandi. (Kup. 25:17-19) Bana ba Hamane bādi padi babadilwa mu bantu ba mfulo ba uno muzo wātyibilwe mambo.

28, 29. (a) Mwanda waka Yehova wāsakile Eseta ne bantu bandi balwe bulwi? (b) Mwanda waka kimfwa kya Eseta i dyese kotudi dyalelo?

28 Eseta ne bwanuke bwandi, wādi ufwaninwe kusela biselwa bilēma pa mapuji andi—kimfwa kulupula bijila bya ntanda mubadilwa ne kulwa ne konakanya bantu. Uno kewādipo mwanda upēla. Ino Yehova wādi usaka bantu bandi bakingwe ku uno mukubo; ke-pantu muzo wa Isalela o wādi wa kulupula Meshiasa wālailwe, ke nsulo ya lukulupilo lwa muzo wa muntu kadi! (Ngal. 22:18) Bengidi ba Leza dyalelo basangalanga pa kuyuka amba Meshiasa, Yesu, paāile pano pa ntanda wāpeleje balondi bandi ba tamba kyandi kitatyi ne kwendelela baleke kwikuja mu bulwi bwa ku ngitu.Mat. 26:52.

29 Inoko, bene Kidishitu balwanga bulwi bwa ku mushipiditu; Satana i musumininwe konakanya lwitabijo lwetu mudi Yehova Leza. (Tanga 2 Kodinda 10:3, 4.) Bine i dyese’po kashā dya kwikala na Eseta bu kimfwa! Pamo bwa aye, netu tulombolei lwitabijo na kwingidija tunangu ne kitūkijetyima mu bwino bwetu bwa kunekenya bantu, na bukankamane, ne na kwikala na mutyima wa kubulwa kwisakila pa kwimanina bantu ba Leza.

^ mus. 26 Mulopwe wālekele Bayuda banekenye lonso balwana nabo ne mu difuku dilonda’ko. (Eseta 9:12-14) Ne didi kūlu dino, Bayuda bavulukanga buno bushindañani mwaka ne mwaka mu kweji wa Adala, wikalanga uponena ku mfulo Kweji 2 ne ku ngalwilo kwa Kweji 3. Masobo etwa bu Pudimi, āinikilwe mwendele kyeleko kyāelele Hamane paādi ukimba kukubija Isalela.