Enda ku bidi'mo

Enda ku kifunka

Batumoni ba Yehova

Tonga Ludimi Kiluba

Bilembwa bya ku Mfulo

Bilembwa bya ku Mfulo

1 YEHOVA

Yehova i dijina dya Leza, kadi i kivwanikwe bu dino dijina dishintulula’mba, “Wikadija Ke.” Yehova i Leza mwinē bukomo bonso, mwine wāpangile bintu byonso. Udi na bukomo bwa kulonga kintu kyo-kyonso kyasaka kulonga.

Dijina dya Leza dyādi dyandikwa mu Kihebelu na masomo aná. Ano masomo alembwanga mu Kiluba bu YHWH nansha bu YHVH. Dijina dya Leza ditanwa kubwipi kwa misunsa 7 000 mu Bible mu bilembwa bibajinjibajinji bya Kihebelu. Bantu ba ntanda yonso bengidijanga mutelelo mwishileshile wa dijina Yehova, na kwiditela kukwatañana na ludimi lwabo.

Shap. 1, mus. 15

2 BIBLE I MULEMBWE NA “MUSHIPIDITU WA LEZA”

Mwinē Bible i Leza, inoko wāingidije bantu pa kulemba’ye. Bidi pamo bwa nkambo wanena wandi munkana amulembele mukanda. Milangwe idi’mo i ya nkambo ke ya munkanapo. Leza nandi wāingidije mushipiditu wandi ujila uludike balembi ba Bible balembe milangwe yandi. Mushipiditu wa Leza wēbaludikile mu miswelo mishileshile, kyaba kimo na kumona bimonwa nansha na kulota bilotwa, kupwa bālemba’byo.

Shap. 2, mus. 5

3 MISOÑANYA

I bufundiji bwa mu Bible bushintulula bubine bwa kyalwilo. Kimfwa, musoñanya wa amba “kupwana na babi konanga bibidiji biyampe,” witufundija’mba twiulanga bintu biyampe nansha bibi bilonga bantu botupwana nabo. (1 Kodinda 15:33) Kadi musoñanya wa amba “kyokya kikuna muntu shi kika shi kika, e kyonka kyakangula” witufundija’mba ketukokejapo kwepuka bipa bilupuka ku bilongwa byetu.​—Ngalatea 6:7.

Shap. 2, mus. 12

  4 BUPOLOFETO

I musapu utamba kudi Leza. Ubwanya kwikala nshintulwilo ya kiswa-mutyima kya Leza, bufundiji bwa mu mwikadilo, mbila, nansha butyibi. Kadi bupolofeto bubwanya kwikala bu musapu wa kintu kampanda kikalongeka kumeso. Mu Bible mudi bupolofeto buvule bufikidile kala.

Shap. 2, mus. 13

5 BUPOLOFETO BUTALA PADI MESHIASA

Yesu ye ufikidije bupolofeto buvule butala padi Meshiasa. Tala kapango “ Bupolofeto Butala Padi Meshiasa.”

Shap. 2, mus. 17, kunshi kwa dyani.

6 MPANGO YA YEHOVA ITALA NTANDA

Yehova wāpangile ntanda ikale paladisa ya kwikala’mo bantu bamusenswe. Mpango yandi keishintyilepo. Panopano ponka Leza usa kutalula’ko bibi ne kupa bantu bandi būmi bwa nyeke.

Shap. 3, mus. 1

7 SATANA DYABOLA

Satana i mwikeulu wāshilwile kutombokela Leza. Witwanga bu Satana, ko kunena’mba “Kinkwa,” mwanda ulwanga na Yehova. Kadi witwanga ne bu Dyabola, ko kunena’mba “Vubavuba.” Dino dijina dyāmupelwe mwanda unenanga bya bubela padi Leza ne kongola bantu.

Shap. 3, mus. 4

  8 BAMWIKEULU

Yehova wāpangile bidi bamwikeulu kumeso kwa kupanga ntanda. Bāpangilwe mwanda wa kwikala mūlu. Kudi bamwikeulu midiyo tutwa na tutwa ne kupita. (Danyele 7:10) Badi na majina ne ngikadila mishileshile, kadi bamwikeulu ba kikōkeji bapelanga na kwityepeja kutōtwa na bantu. Badi na bitenta bishileshile ne mingilo palapala. Mu ino mingilo mudi mwingilo wa kwingila ku lupona lwa Yehova, kukapāna misapu yandi, kulama ne kwendeja bengidi bandi pano panshi, kufikidija butyibi bwandi ne kukwatakanya mwingilo wa busapudi. (Ñimbo ya Mitōto 34:7; Kusokwelwa 14:6; 22:8, 9) Kumeso’ku, abo pamo na Yesu basa kulwa divita dya Amakedona.​—Kusokwelwa 16:14, 16; 19:14, 15.

Shap. 3, mus. 5; Shap. 10, mus. 1

9 BUBI

Kintu kyonso kyotwivwana, kyotulanga, ne kyotulonga kekisangajapo Yehova ne kishile na kiswa-mutyima kyandi i bubi. Mwanda bubi bonanga kipwano kyetu na Leza, i mwitupe bijila ne misoñanya bya kwitukwasha twepuke milangwe ya bubi. Ku ngalwilo, kyonso kyāpangile Yehova kyādi kibwaninine, ino ba Adama ne Eva pa kutonga kutombokela Yehova, bālongele bubi, bāikala ke bampikwa kubwaninina. Bānunupile ne kufwa, kadi netu tununupanga ne kufwa pa mwanda wa bubi botupyene kudi Adama.

Shap. 3, mus. 7; Shap. 5, mus. 3

10 AMAKEDONA

I divita dya Leza dyakonakanya nadyo ntanda ya Satana ne bibi byonso.

Shap. 3, mus. 13; Shap. 8, mus. 18

 11 BULOPWE BWA LEZA

Bulopwe bwa Leza i umbikalo ushimikilwe na Yehova momwa mūlu. Yesu Kidishitu ye Mulopwe wa buno Bulopwe. Kumeso’ku, Yehova usa kwingidija buno Bulopwe mwanda wa kutalula’ko bibi byonso. Bulopwe bwa Leza bukaludika ntanda yonso.

Shap. 3, mus. 14

12 YESU KIDISHITU

Leza wāpangile Yesu kumeso kwa bintu bikwabo byonso. Yehova wātumine Yesu pano pa ntanda afwile bantu bonso. Yesu pa kupwa kwipaibwa, Yehova wāmusangwile. Pano Yesu uludikanga mūlu bu Mulopwe wa Bulopwe bwa Leza.

Shap. 4, mus. 2

13 BUPOLOFETO BWA MAYENGA 70

Bible wālaile mu bupolofeto kitatyi kyādi kya kumweka Meshiasa. Amba wādi wa kumweka ku mfulo kwa kitatyi kitelwa bu mayenga 69, kine kyāshilwile mu mwaka 455 Y.K. ne kufula mu mwaka 29 Y.M.

Le tubayuka namani amba kyāfudile mu 29 Y.M.? Mayenga 69 āshilwilemu 455 Y.K. kitatyi kyāfikile Nehemia mu Yelusalema ne kushilula kūbakulula kibundi. (Danyele 9:25; Nehemia 2:1, 5-8) Kitatyi kyotwivwana kishima “yenga,” tuvulukanga mafuku 7. Inoko mayenga a mu buno bupolofeto ke mayengapo a mafuku 7, i mayenga a myaka 7 mungya mubadilo wa bupolofeto wa “difuku dimo mwaka umo.” (Umbadilo 14:34; Ezekyele 4:6) Kino kishintulula’mba yenga umo i myaka 7, nanshi mayenga 69 aleta myaka 483 ko kunena’mba (69 x 7). Shi tubale myaka 483, tushilwile mu 455 Y.K., tusa kukafika mu mwaka 29 Y.M. Uno o mwaka mwine wābatyijibwe Yesu wāikala ke Meshiasa!​—Luka 3:1, 2, 21, 22.

 Buno bupolofeto bumo bonka bwālaile yenga mukwabo, ko kunena’mba i myaka 7 mikwabo. Mu uno yenga, mu mwaka wa 33 Y.M., Meshiasa wadi wa kwipaibwa, kadi kushilwila mu mwaka 36 Y.M., myanda miyampe ya Bulopwe yadi ya kusapulwa mu mizo yonso, ke’nkapo ku Bayuda kete.​—Danyele 9:24-27.

Shap. 4, mus. 7

 14 BUFUNDIJI BWA BUBELA BWA BALEZA BASATU MU LEZA UMO

Bible ufundija’mba Yehova Leza ye Umpangi ne amba wāpangile Yesu kumeso kwa kupanga bintu byonso. (Kolose 1:15, 16) Yesu ke Lezapo Mwinē Bukomo Bonso. Kētelelepo nansha dimo amba udi pamo bwa Leza. Ino aye wānenene amba: “Tata untabukile bukata.” (Yoano 14:28; 1 Kodinda 15:28) Ino bipwilo bimo bifundijanga amba Leza i bantu basatu mu umo, banena’mba kudi: Tata, Mwana, ne mushipiditu ujila. Mu Bible, i kutupu palembelwe amba “Kudi Baleza Basatu mu Leza Umo.” Buno i bufundiji bwa bubela.

Mushipiditu ujila i bukomo bwa Leza bwingila, bukomo bwandi bwampikwa kumweka bwaingidijanga pa kulonga kiswa-mutyima kyandi. Ke muntupo. Kimfwa, bene Kidishitu babajinji ‘bāyudilwe mushipiditu ujila,’ kadi Yehova wānenene amba: “Nkapungulwila mushipiditu wami umo pa ngitu ya miswelo yonso.”​—Bilongwa 2:1-4, 17.

Shap. 4, mus. 12; Shap. 15, mus. 17

15 MUSALABA

Bene Kidishitu ba bine kebengidijangapo musalaba pa kutōta Leza. Mwanda waka?

  1.  Musalaba wingidijibwanga mu bipwilo bya bubela tamba kala. Mu kitatyi kya kala musalaba wādi wingidijibwa mu butōtyi bwa kutōta bipangwa ne mu bisela bya buenda. Myaka 300 kupwa kwa Yesu kufwa, bene Kidishitu kebādipo bengidija musalaba mu butōtyi. Myaka pa kupita’po, Constantin, Mbikavu mwine Loma wātūla musalaba bu kiyukeno kya bwine Kidishitu. Bāingidije kino kiyukeno mwanda wa bwine Kidishitu bwitabijibwe na bantu bavule. Inoko Yesu Kidishitu kāpopelwepo ku musalaba. Kitabo kitwa bu New Catholic Encyclopedia kishintulula’mba: “Musalabu utanwa mu bibidiji bya bantu ba kumeso kwa bwine Kidishitu ne boba ke bene Kidishitupo.”

  2.    Yesu kāipailwepo ku musalaba. Bishima bya Kingidiki byobalamwine bu “musalaba,” bishintulula’tu “kipingo,” “kimutyi,” nansha “mutyi.” Bible umo (The Companion Bible) ushintulula’mba: “Kekudipo kintu nansha kimo mu Kingidiki kya mu [Kipwanino Kipya] kileta mulangwe wa mityi ibidi.” Yesu wāpopelwe ku mutyi moloke.

  3.  Yehova kasakangapo twingidije bankishi nansha byelekejo mu butōtyi botumutōta.—Divilu 20:4, 5; 1 Kodinda 10:14.

Shap. 5, mus. 12

16 KIVULUKILO

Yesu wāsoñenye bandi bana ba bwanga bavuluke lufu lwandi. Bavulukanga’lo mwaka ne mwaka mu mafuku 14 Nisane, i difuku dyādi disoba bene Isalela Pashika. Ku Kivulukilo, bapityijanga ku muntu ne muntu mukate ne vinyu, bine byelekeja umbidi ne mashi a Yesu. Boba bakaludika pamo na Yesu momwa mūlu badyanga uno mukate ne kutoma vinyu. Boba badi na lukulupilo lwa kukekala’ko nyeke pano pa ntanda batanwanga na bulēme ku Kivulukilo, inoko kebadīngapo uno mukate nansha kutoma vinyu.

Shap. 5, mus. 21

17 MUYA

Mu Bible wa Bwalamuni bwa Ntanda Mipya mu Kiluba, kishima “muya” i kingidijibwe pa kutela (1) muntu, (2) nyema, ne (3) būmi bwa muntu nansha bwa nyema. Tala bimfwa bimo:

  • Muntu. Bible unena’mba “mu difuku dya Noa, [mwāpandile] bantu batyetye ku mema, ko kunena’mba myuya mwānda.” (1 Petelo 3:20) Pano kishima “myuya” kifunkila pa bantu—Noa ne wandi mukaji, babo bana basatu, ne bakaji ba babo bana.

  • Nyema. “Ebiya Leza wānena’mba: ‘Mema alupule milwi ne milwi ya bipangwa byūmi [“myuya,” kunshi kwa dyani], kadi bipangwa bitumbuka nabyo bitumbuke peulu pa ntanda bipita mu lwelēle lwa mūlu.’ Ebiya Leza wānena’mba: ‘Ntanda ilupule bipangwa byūmi [“myuya,” kunshi kwa dyani],  mwendele miswelo yabyo, banyema ba nja ne bilandala ne banyema ba ntanda ba pano panshi mwendele miswelo yabo.’ Kadi byāikala enka nankyo.”​—Ngalwilo 1:20, 24.

  • Būmi bwa muntu nansha bwa nyema. Yehova wānenene Mosesa amba: “Bantu bonso badi bakimba kukwipaya [“bakimba muya obe,” kunshi kwa dyani] ke bafwe.” (Divilu 4:19) Yesu paādi pano pa ntanda wānenene amba: “Ami ne mukumbi mulumbuluke; mukumbi mulumbuluke upānanga būmi bwandi [“muya wandi,” kunshi kwa dyani] pa mwanda wa mikōko.”​—Yoano 10:11.

    Kadi shi muntu walonga kintu na “muya wandi onso,” ko kunena’mba walonga’kyo na mutyima tō kadi pafudile bukomo bwandi. (Mateo 22:37; Kupituluka 6:5) Kishima “muya” kibwanya ne kwingidijibwa pa kutela kyabila mutyima nansha ndyoko ya bipangwa byūmi. Muntu mufwe nansha umbidi mufwe ubwanya kutelwa bu muya mufwe.​—Umbadilo 6:6; Nkindi 23:2; Isaya 56:11; Hakai 2:13.

Shap. 6, mus. 5; Shap. 15, mus. 17

18 MUSHIPIDITU

Bishima bya Kihebelu ne bya Kingidiki byalamwinwe bu “mushipiditu” mu Bwalamuni bwa Ntanda Mipya mu Kiluba, bibwanya kufunkila pa bintu bivule. Inoko bifunkilanga nyeke pa kintu kekibwanyapo kumonwa na bantu, kimfwa luvula nansha umpuya wa bantu nansha wa banyema. Bino bishima bibwanya ne kufunkila pa mushipiditu wa bantu ne pa mushipiditu ujila, bukomo bwa Leza bwingila. Bible kafundijangapo amba shi muntu wafu kudi kipindi kampanda kya ku umbidi wandi kitambanga ke kyendelela na būmi.​—Divilu 35:21; Ñimbo ya Mitōto 104:29; Mateo 12:43; Luka 11:13.

Shap. 6, mus. 5; Shap. 15, mus. 17

19 NGEHENA

Ngehena i dijina dya musanza wa kubwipi na Yelusalema mwine mwādi mwelwa butyafu bwa konakanya nansha kusōka.  I kutupu bukamoni nansha bumo bulombola’mba mu kitatyi kya Yesu banyema nansha bantu bādi basusulwa ne kusōkwa mu uno musanza. Nanshi Ngehena keyelekejangapo kifuko kampanda kyampikwa kumweka mususulwanga bantu bafwe ne kusōkwa nyeke ne nyeke. Yesu pāesambīle pa boba belwa mu Ngehena, wādi wisambila pa konakanibwa kwa lonso.​—Mateo 5:22; 10:28.

Shap. 7, mus. 20

20 MILOMBELO YA MFUMWETU

I milombelo yālombele Yesu pa kufundija bandi bana ba bwanga muswelo wa kulombela. Ītwanga ne bu milombelo ya Tata Wetu nansha bu milombelo ya kulondela’po. Kimfwa, Yesu wētufundije kulombela’mba:

  • “Dijina dyobe dipandulwe”

    Tulombanga Yehova mwanda wa atōkeje dijina dyandi, nansha ntumbo yandi, ku bubela bonso. I mwanda wa bantu bonso mūlu ne pano panshi balēmeke dijina dya Leza.

  • “Bulopwe bobe bwiye”

    Tulombanga umbikalo wa Leza onakanye ino ntanda mibi ya Satana, uludike ntanda yonso, ne kwiyalamuna ke paladisa.

  • “Kiswa-mutyima kyobe kilongeke . . . pano pa ntanda”

    Tulombanga mpango ya Leza itala ino ntanda ifikidile amba bantu ba kikōkeji kadi babwaninine bekale’ko nyeke mu Paladisa, enka mwādi musakila Yehova paāpangile bantu.

Shap. 8, mus. 2

21 KINKŪLWA

Yehova wāletele kinkūlwa mwanda wa kupandija bantu ku bubi ne ku lufu. Kinkūlwa i mfutwa yadi isakibwa pa kunyongolola būmi bubwaninine bwa bantu bwājimije Adama, muntu mubajinji, ne mwanda wa kulongolola kipwano kya bantu na Yehova kyāonenwe. Leza wātumine Yesu pano pa ntanda mwanda wa afwile babipya-mambo bonso. Kupityila  ku lufu lwa Yesu, bantu bonso badi na mukenga wa kwikala na būmi bwa nyeke kadi bubwaninine.

Shap. 8, mus. 21; Shap. 9, mus. 13

22 MWANDA WAKA MWAKA WA 1914 I WA MVUBU?

Bupolofeto budi mu Danyele shapita 4 bwitufundija’mba Leza wadi wa kushimika Bulopwe bwandi mu 1914.

Bupolofeto: Yehova wāpele Mulopwe Nebukaneza kilotwa kya mutyi mukatampe wātētelwe. Mu kilotwa, lukano lwa kyuma ne lwa mukuba yākutyilwe ku kitako kya mutyi mwanda wa kileke kushipuka mu bula bwa “bitatyi bisamba-bibidi.” Kupwa papo, uno mutyi ukashipuka monka.​—Danyele 4:1, 10-16.

Nshintulwilo ya buno bupolofeto kotudi: Mutyi welekeja buludiki bwa Leza. Mu bula bwa myaka mivule, Yehova wādi utūla balopwe mu Yelusalema babikale pa muzo wa Isalela. (1 Bilongwa 29:23) Inoko bano balopwe bāikele bampikwa kikōkeji, ne buludiki bwabo bwāfula. Yelusalema wāonakanibwa mu mwaka wa 607 Y.K. Kino kyo kitatyi kyāshilwile “bitatyi bisamba-bibidi.” (2 Balopwe 25:1, 8-10; Ezekyele 21:25-27) Pānenene Yesu amba, “Yelusalema ukanyantwanyantwa na mizo enka ne bifikidila bitatyi bitungwe bya mizo,” wādi wisambila pa bino “bitatyi bisamba-bibidi.” (Luka 21:24) “Bitatyi bisamba-bibidi” kebyāfudilepo kitatyi kyāile Yesu pano pa ntanda. Yehova wālaile kutonga’ko Mulopwe ku mfulo kwa bino “bitatyi bisamba-bibidi.” Buludiki bwa uno Mulopwe mupya, ke Yesu kadi, bukaletela bantu ba Leza madyese mavule pano pa ntanda ponso nyeke ne nyeke.​—Luka 1:30-33.

Bula bwa “bitatyi bisamba-bibidi”: “Bitatyi bisamba-bibidi” byāijije myaka 2 520. Shi tubale myaka 2 520 na kushilwila mu 607 Y.K., tukafula mu mwaka wa 1914. Mu uno mwaka Yehova mo mwaātūdile Yesu, Meshiasa, bu Mulopwe wa Bulopwe bwa Leza momwa mūlu.

 Le tubatana namani kibalwa kya 2 520? Bible unena’mba bitatyi bisatu ne kipindi i mafuku 1 260. (Kusokwelwa 12:6, 14) Nanshi “bitatyi bisamba-bibidi” i kino kibalwa misunsa ibidi, nansha amba mafuku 2 520. Mafuku 2 520 i myaka 2 520 mwanda mungya bupolofeto i “difuku dimo mwaka umo.”​—Umbadilo 14:34; Ezekyele 4:6.

Shap. 8, mus. 23

23 MIKELE, MWIKEULU MUKATAMPE

Kishima “mwikeulu mukatampe” kishintulula’mba i “mukata wa bamwikeulu.” Bible i mutele mwikeulu mukatampe umo kete, dyandi i Mikele.​—Danyele 12:1; Yude 9.

Mikele i Mwendeji wa kibumbo kya bulwi kya Leza kya bamwikeulu ba kikōkeji. Kusokwelwa 12:7 unena’mba: “Mikele ne bamwikeulu bandi balwa na mpumina, . . . nandi ne bamwikeulu bandi.” Mukanda wa Kusokwelwa unena’mba Mwendeji wa kibumbo kya bulwi kya Leza i Yesu, nanshi Mikele i dijina dikwabo dya Yesu.​—Kusokwelwa 19:14-16.

Shap. 9, mus. 4

24 MAFUKU A MFULO

Bino bishima bifunkila pa kitatyi kyadi kya kulongeka binkumenkume bikatampe pano pa ntanda kumeso’tu kwa Bulopwe bwa Leza konakanya ntanda ya Satana. Mo mwikadile ne bishima pamo bwa “mvuyo ya ngikadilo ya bintu” ne “kwikala’po kwa Mwanā muntu,” i bingidijibwe mu bupolofeto bwa mu Bible mwanda wa kwisambila pa kino kitatyi kimo kyonka. (Mateo 24:3, 27, 37) “Mafuku a mfulo” ashilwile pashilwile Bulopwe bwa Leza kuludika momwa mūlu mu 1914 kadi akafula pakonakanibwa ntanda ya Satana pa Amakedona.​—2 Temote 3:1; 2 Petelo 3:3.

Shap. 9, mus. 5

 25 LUSANGUKILO

Shi Leza wajokeja ku būmi muntu wadi mufwe, kino kilongwa kitelwanga bu lusangukilo. Mu Bible i mutelwe bantu 9 bāsangwilwe. Ba Ediya, Edisha, Yesu, Petelo, ne Polo bāsangwile bantu. Bābwenye kulonga bino bingelengele na bukomo bwa Leza. Yehova i mulaye kusangula “boloke ne bakondame bene kumo” bekale na būmi pano pa ntanda. (Bilongwa 24:15) Kadi Bible utela ne lusangukilo lwa ba kwenda mūlu. Luno lusangukilo lulongekanga shi muntu utongelwe, nansha ushingilwe māni na Leza wasangulwa mwanda wa kukekala na Yesu mūlu.​—Yoano 5:28, 29; 11:25; Fidipai 3:11; Kusokwelwa 20:5, 6.

Shap. 9, mus. 13

26 BUNDEMONA (MAJENDE)

Bundemona nansha majende i kilongwa kibi kya kusaka kwisamba na mishipiditu abe mwine nansha kupityila ku muntu mukwabo, kimfwa ñanga, kilumbu, nansha mbuki. Bantu balonga bya majende, baloñanga’byo mwanda bakulupile bufundiji bwa bubela bwa amba shi muntu wafu mushipiditu wandi wendelelanga kwikala na būmi, ke kibanda. Bandemona nabo bongolanga bantu baleke kukōkela Leza. Lubuko lwa ñenyenye, lubuko, manga, bufwityi, mwāvi, maleñanya, ne bukinda nabyo bibadilwa mu bundemona. Bitabo bivule, majulunale, mitāmu, mafilime, bilembwa bya ku lubumbu, enka ne ñimbo bimwekejanga bandemona, manga, ne bukinda bu kebidipo na mwanda ne amba bisangaja. Bibidiji bivule bya pa madilo, kimfwa kulambula bafwile, fetyi ya pa madilo, fetyi ya kuvuluka difuku dya kufwa, bisela bya kusubila, ne bisela bikwabo bya kulāla-ntanda, nabyo bibadilwa mu kwisamba na bandemona. Divule bantu bengidijanga bintu bikolwañana pa kwingidija bukomo bwa bandemona.​—Ngalatea 5:20; Kusokwelwa 21:8.

Shap. 10, mus. 10; Shap. 16, mus. 4

 27 BUBIKADI BWA YEHOVA

Yehova i Leza Mwinē Bukomo Bonso, wāpangile diulu ne ntanda. (Kusokwelwa 15:3) O mwanda ye Mwinē bintu byonso kadi i Mubikadi, nansha amba udi na lupusa lonso lwa kuludika bipangwa byandi. (Ñimbo ya Mitōto 24:1; Isaya 40:21-23; Kusokwelwa 4:11) I mutūle bijila pa bipangwa byonso byapangile. Kadi Yehova udi na lupusa lwa kutonga bakwabo bu baludiki. Shi tusanswe Leza ne kumukōkela, nabya tubakwatakanya bubikadi bwandi.​—1 Bilongwa 29:11.

Shap. 11, mus. 10

28 KUPULUMUNA DĪMI

Kupulumuna dīmi kuloñwanga ku kusaka mwanda wa kwipaya mwana ukidi munda. Kuno kupulumuna dīmi ke kwiya’mopo kwa dīmi pa mwanda wa bikoleja bya munda. Kitatyi’tu kīmitanga muntu, mwana kekalangapo bu kipindi kya ku umbidi wa inandi. Ino mwana’wa wikalanga muntu pa bula.

Shap. 13, mus. 5

29 KWELWA MASHI

I bundapi bwa kuyata mashi matuntulu nansha kipindi kimo mu bipindi biná bikatampe bya mashi kyaelwa mu ngitu ya muntu mukwabo nansha mashi adi mabikwe pantu kampanda. Bipindi biná bikatampe bya mashi i, lwima, miseke ityila, miseke itōka ne miseke ikwatyija mashi.

Shap. 13, mus. 13

 30 BULEMUNUNI

Mu Bible, kishima “bulemununi” ke kishimapo’tu kikwabo kishintulula mfuto, mhm. Shi abetulemununa, ko kunena’mba tubapebwa bulombodi, tubafundijibwa kadi tubaololwa. Yehova kalemununangapo muntu bibi nansha na kalobolobo. (Nkindi 4:1, 2) Yehova i mulete kimfwa kiyampe ku bambutwile. Bulemununi bwapānanga bwikalanga bufike’po, bwalengeja muntu ebusanswe. (Nkindi 12:1) Yehova usenswe bantu bandi, kadi wibafundijanga. Wibapanga bulombodi bōlola milangwe minyengakane kadi bwibakwasha balange ne kulonga bintu mu muswelo umusangaja. Ku bambutwile, bulemununi i ne kukwasha babo bana bevwanije bubinga bwine bobafwaninwe kukōkelela. Kadi bushintulula kufundija bana basanswe Yehova, basanswe Kinenwa kyandi Bible, ne kwivwanija misoñanya idi’mo.

Shap. 14, mus. 13

31 BANDEMONA

I bipangwa bibi bya ku mushipiditu kebimwekapo, bya bukomo butabukile bwa bantu. Bandemona i bamwikeulu babi. Bāikele ke babi pobētūdile abo bene ke balwana na Leza na kuleka kumukōkela. (Ngalwilo 6:2; Yude 6) Bēlungile kudi Satana mu kutombokela Yehova.​—Kupituluka 32:17; Luka 8:30; Bilongwa 16:16; Yakoba 2:19.

Shap. 16, mus. 4