BIPANGUJO BYA BANKASAMPE
Le Mwekanga Namani ku Bantu?
Mwanda waka ufwaninwe kuta mutyima ku muvwadilo obe? I mwanda bisandi nabyo bilombolanga moikadīle. Le bantu pobatalanga byovwele bakumonanga bu muntu wa muswelo’ka?
Bilubo bisatu bikatampe bitala myondele ya bisandi ne mwa kwibyepukila
Kilubo #1: Kulonda bantu ba ku bisanji bakulombole muswelo wa abe kuvwala.
Nkasampe umo witwa bu Theresa unena’mba, “Kyaba kimo nkokwanga na mondele wa kisandi mwanda neumone bininge ku mapiblisité. Shi mu mutwe mubayula mafoto a bantu bavwele mondele kampanda wa bisandi, dityima kedikutwe’nka wibeule.”
Mapiblisité a bisandi keatalangapo enka bana-bakaji kete. Dibuku The Everything Guide to Raising Adolescent Boys dinena’mba, “Kulupulwanga myondele ya bisandi bya bana-balume. Bebatambijijanga ibakoka tamba bakidi’tu bankasampe.”
Butongi buyampe: Bible unena’mba: “Muntu mwendalale witabijanga binenwa byonso, ino mukosoke ulangulukilanga pa matabula onso.” (Nkindi 14:15) Mungya uno musoñanya, ikala na kibidiji kya kubandaula bidi bintu byomona ku mapiblisité. Kimfwa, shi ubamone banya kisandi mu piblisité amba “byo bisandi bivwala bakwenu pano,” ne amba “byo bikoka bana-balume nansha bana-bakaji,” wiipangule amba:
‘Shi mvwale bino bisandi, i ani usa kumwena’mo?’
‘Bantu basa kumona’mba ngifwene bantu ba muswelo’ka?’
‘Le uno mumwekelo i mumfwaninwe kadi ukwatañene na misoñanya yonondanga mu būmi?’
Madingi pa myondele ya bya kuvwala: Londa mu bula bwa yenga mapiblisité ne bisanji bitumbe bya myondele ya bisandi. Le batumbijanga būmi bwa muswelo’ka? Le akulengeja wiivwane amba nobe ufwaninwe kulonda muvwadilo utamba? Nkasampe umo wa myaka 18 witwa bu Karen unena’mba, “Bantu basenswe kuningilañana mwanda wa wikale na mumwekelo wa pa bula, uvwale mu muswelo wa pa bula, ne bikumwekeja moikadile muyampe. O mwanda boba balupula mapiblisité a myondele ya bisandi divule balongelanga’o bankasampe.”
Kilubo #2: Kuvwala muvwadilanga bantu bonso.
Nkasampe umo wa myaka 14 witwa bu Manuel unena’mba, “Shi mondele kampanda wa bisandi ubatumbe, kisengele bantu bonso bekalanga nao. Ino shi abe kuvwele’opo, bantu kebakunena.” Anna nkasampe wa myaka 19 unena’mba, “ Ye mobikadilanga, kadi kintu kitanga’ko bininge bantu mutyima ke bisandipo ino i kukumona nobe ulonga bintu namulongela bakwenu.”
Butongi buyampe: Bible unena’mba: “Lekai kwiula ino ngikadilo ya bintu.” (Bene Loma 12:2) Mungya ano madingi, bandaula mu byobe bisandi kupwa wiipangule amba:
‘Le i kintu’ka kibajinji kyontanga’ko mutyima kitatyi kyontonga bisandi bya kupota?’
‘Le kwikala na bisandi bya mumwekelo wa pa bula kudi na mvubu’ka kondi?’
‘Le bisandi byami bilombolanga’mba nsakanga bantu bamone?’
Madingi pa myondele ya bya kuvwala: Pa kyaba kya kuta mutyima ku myanda’tu ibidi, ko kunena’mba kuvwala myondele ya bisandi isenswe bantu bavule (mwanda wa bakwitabije), nansha kuvwala myondele ya bisandi imonwa bu ke ya kala (ne kuleka kwitabijibwa)—ino langulukila ne pa uno mwanda wa busatu: wikulupile abe mwine ne kwikala na mutyima-ntenke. Shi wi mwikulupile bidi abe mwine mu ludingo kampanda, kukabilapo bisandi mu kavutakanya.
Kilubo #3: Kulanga’mba ‘bisandi bikoka bantu byo biyampe mpata.’
Nsongwa-kaji umo wa myaka 18 witwa tu Jennifer unena’mba, “Shako kunena na bubine, bitufikilanga kitatyi kimo koabila kuvwala bisandi bikoka bininge, kimfwa bīpi nansha bikulamata.”
Butongi buyampe: Bible unena’mba: “Kwineñenya kwenu kekwakikala kwa panja . . . ino kwikale kwa muntu mufyame wa mutyima.” (1 Petelo 3:3, 4) Mungya kino kisonekwa, le ulanga kintu kikokanga bantu bininge i bisandi’ni i ngikadila ya muntu?
Madingi pa myondele ya bya kuvwala: ‘Kisandi kiyampe’ kyofwaninwe kuvwala i ngikadila ya butūkanye. Shako kunena na bubine, dyalelo bantu bavule kebakidipo na ino ngikadila. Ino wiipangule bidi kino kipangujo:
Le kashā kodi mwisambe na muntu wa luneno kadi uswele kunena’nka aye ne kwisambila’nka pa yandi myanda? Kya bulanda, muntu wa namino keyukangapo amba ngikadila yandi ikusonsololanga kwadi!
Pamo bwa muntu wa luneno usaka’nka aye wisamba, bisandi nabyo bibwanya kukumwekeja bwa abe wimunika amba ‘ntalei,’ kadi yuka amba i kutupu muntu ukasangela kukufwena
Muswelo umo onka, shi kuvwalapo bya butūkanye upalulanga bantu baleke kukufwena pamo bwa muntu wa luneno. Bisandi bya katūtu bikumwejanga bwa abe wimunika amba ‘ntalei,’ pa kino bamo babwanya kukumona amba kwikulupilepo, bakwabo nabo babwanya kulanga’mba wimwekejanga. Kadi bibwanya kukumwekeja amba ubwanya’nka ne kulonga bitu bibi pa mwanda’tu wa kwitabijibwa na bantu—nanshi abe papo udi’tu bingi.
Pa kyaba kya kulengeja bantu ke bakufwatakenya ne bingi, abe vwala’tu na butūkanye. Nkasampe umo wa myaka 18 witwa bu Monica unena’mba, “Kuvwala na butūkanye ke kunenapo amba kovwala na muvwadilanga nkambo obe. Ino i kuvwala mu muswelo ukulēmekeja kadi ulombola’mba udi na bulēme.”
Tala'po Bidi ne Bino:
WHAT YOUR PEERS SAY
Le Nkyozumbijija Mutyima pa Mumwekelo Wami wa Panja I Kika?
Wifunde muswelo obwanya kutādila mwiivwanino obe.
BINENA BAKWENU
Binena Bankasampe pa Mumwekelo wa Panja
Mwanda waka bibwanya kwikala bikomo ku bankasampe kwikala na bujalale pa muswelo obemona? Le i bika bibwanya kwibakwasha?
