Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye kwa litaba za mwahali

Sayansi ni Bibele—Kana Luli Za Itwanisa?

Sayansi ni Bibele—Kana Luli Za Itwanisa?

 Sayansi ni Bibele—Kana Luli Za Itwanisa?

KAÑI ye ne til’o ba mwahal’a Galileo ni Keleke ya Katolika ne i kalile lilimo-limo mane pili Copernicus ni Galileo ba si ka pepwa kale. Tuto ya kuli lifasi li fahal’a pupo kamukana ne i tomilwe ki Magerike ba kwaikale mi ne i hasanyizwe ki muituti wa za mihupulo ya batu Aristotle (384-322 B.C.E.) ni Ptolemy (wa mwa lilimo za ma-100 C.E.) ya n’a li munuhi wa linaleli ni caziba wa za mbyumbyulu. *

Tuto ya Aristotle ya za pupo ne i tomile fa muhupulo wa Pythagoras caziba wa lipalo ni filosofi wa Mugerike (wa mwa lilimo za ma-500 B.C.E.). Ka ku lumelelana ni muhupulo wa Pythagoras wa kuli sikwenda si kona ku kena mwa sikwenda se siñwi, Aristotle a lumela kuli mahalimu a swana sina likwenda ze lundatamani, sina nyanyisi. Ne ba lumela kuli sikwenda ni sikwenda ki sa kristale, mi lifasi li fahali. Kuti linaleli ne li zamaya mwa sikwenda, mi ne li zamaiswa ki m’ata a zwelela kwa sikwenda sa kwande, se si na ni m’ata a Mulimu. Aristotle hape n’a lumela kuli lizazi ni lika ze ñwi za kwahalimu li petehile; ha li koni ku cinca kamba ku ba ni litiba kamba katowati kafi kamba kafi.

Muhupulo wa Aristotle ne u tomile fa lituto za batu, isi fa sayansi. N’a sa lumeli kuli lifasi l’a zamaya. Hape n’a hanile taba ya kuli lifasi ha ku na fo li tomile kakuli n’a nga kuli fohe lifasi ha li nze li zamaya, ne li ka ngubana ni lika ze ñwi mi ne li ka yema kabakala kutokwa m’ata a li kasha. Bakeñisa kuli muhupulo wa Aristotle ne u utwahala luli mwa miteñi yeo  ku likana ni zibo ya batu ka nako yeo, ne u amuhezwi ka lilimo ze bat’o ba 2,000. Nihaiba kwa mafelelezo a ma-1500, muituti wa za mihupulo ya batu wa Mufura ya bizwa Jean Bodin n’a yemezi muhupulo o n’o tumile wo, a li: “Ha ku na mutu ya kondile, kamba ya ziba nihaiba fela ze nyinyani ka za sayansi, ya kona ku nahana kuli lifasi, le li bukiti hahulu cwalo . . . , la pikuluha . . . fa sibaka sa lona inze li potoloha lizazi; kakuli lifasi ha ne li ka nyanganya nihaiba fela hanyinyani, ne lu ka iponela mileneñi ni minzi ye tiile, litolopo ni malundu ha li welakela fafasi.”

Aristotle Wa Amuhelwa ki Keleke

Nto ye ñwi ye ne til’o tahisa kañi ya Galileo ni keleke ne i ezahezi mwa lilimo za ma-1200 mi ne i ama Mukatolika yo muhulu ya bizwa Thomas Aquinas (1225-74). Aquinas n’a kuteka hahulu Aristotle, mi n’a mu bizanga kuli ki Muituti yo Mutuna wa za mihupulo ya batu. Aquinas a mbindana ka lilimo ze ketalizoho kuli a swalisanise lituto za Aristotle ni lituto za keleke. Ha ku to fitwanga mwa miteñi ya Galileo, Wade Rowland mwa buka ya hae ye twi Galileo’s Mistake, u li: “Lituto za bulapeli za Aquinas ne se li zwakani ni za Aristotle mi ne se li lutiwa cwale mwa Keleke ya Roma.” Mu si libali hape kuli mwa miteñi yeo, ne ku si na bocaziba ba sayansi ba ne ba ikemezi ba nosi. Likolo ne li zamaiswa ki keleke. Keleke ne li yona fela ye ne zamaisa za bulapeli ni za sayansi.

Zeo ki zona ze ne tahisize kuli kañi i tumbuke mwahal’a keleke ni Galileo. Mane pili a si ka ituta kale ka za mbyumbyulu, Galileo n’a ñozi taba ye ñwi ya m’ata a zamaisa lika. Taba yeo ne i hanyelize lituto ze ñata za Aristotle ya n’a kutekiwa hahulu. Kono taba luli ye ne tahisize kuli Galileo a zekiswe ki Kuta Ye Lwanisa Bukeluhi ka 1633 ki tiisezo ya hae ya kuli lizazi li fahal’a pupo ni kuli tuto yeo i lumelelana ni Mañolo.

Ha n’a itwanela, Galileo n’a tiisize kuli n’a lumela luli kuli Bibele ki Linzwi la Mulimu le li tahile ka moya. Hape n’a bulezi kuli Mañolo n’a ñolezwi batu-tu fela ni kuli Bibele ha i bulela kuli lizazi la zamaya, ha i talusi kuli lizazi la zamayanga luli. Mihupulo ya hae ne i si ka isezwa pilu. Bakeñisa kuli Galileo n’a hanile mutalusezo wa Mañolo o tomile fa mihupulo ya Magerike, a atulelwa maswe! Keleke ya Katolika ne i si ka itumelela kuli ne i fosize ku atulela Galileo cwalo konji ka 1992.

Lituto Ze Lu Ituta

Lu kona ku itutañi kwa likezahalo zeo? Nto ye ñwi ye lu ituta kikuli Galileo n’a si ka lwanisa Bibele. Yena n’a lwanisize lituto za keleke. Muñoli yo muñwi wa litaba za bulapeli n’a ize: “Ku bonahala kuli tuto ye lu kona ku ituta ku Galileo haki ya kuli Keleke ne i kumalezi hahulu kwa niti ya Bibele; kono ki ya kuli ne i si ka kumalela hahulu ku yona.” Ka ku tuhelela lituto za Sigerike za batu ku kena mwa lituto za yona, keleke ne i amuhezi lizo ku fita ku latelela lituto za Bibele.

Lika zeo kaufela li lu hupulisa temuso ya mwa Bibele ye li: “Mu tokomele, mutu a si ke a mi swasa ka tuto ya butali, ni ka ku mi shemba ka ze si na tuso, a mi ise ka litaba ze ba fanana batu ka mulomo, ni ka lituto za lifasi za makalelo, isi ka Kreste.”—Makolose 2:8.

Nihaiba kacenu, ba bañata mwa Krestendomu ba zwelapili ku amuhela lituto ze lwanisana ni Bibele. Mutala o muñwi ki wa tuto ya Darwin ya kuli lika li tahile ka ku ipilaula, ili ye ba amuhezi ku fita ku amuhela taba ya mwa Genese ya kuli lika ne li bupilwe. Ka ku eza cwalo, likeleke ka nzila ye ñwi li fetuzi Darwin ku ba yena Aristotle wa cwale mi tuto ya ku ipilaula se li tumelo ye tuna ya bulapeli. *

 Sayansi Sakata Ya Lumelelana ni Bibele

Litaba ze bulezwi ze ha li swaneli ku lu palelwisa ku tabela sayansi. Niti kikuli Bibele i lu mema ku ituta pupo ya Mulimu ni ku lemuha tulemeno twa Mulimu to tu makaza mwa lika ze lu bona. (Isaya 40:26; Maroma 1:20) Kono Bibele ha i buleli kuli i luta sayansi. Yona i patulula likuka za Mulimu, ili lika ze ama butu bwa hae ze lu sa koni ku ituta fa pupo fela, mi hape i patulula mulelo wa hae ka za batu. (Samu 19:7-11; 2 Timotea 3:16) Niteñi, Bibele ha i ama kwa lika za ka taho, i bulelanga niti kamita. Galileo ka sibili n’a ize: “Sibeli sa zona, Mañolo a Kenile ni lika za ka taho, li simuluha ku Mulimu ya swana . . . Lika ze peli zeo ha li koni ku itwanisa.” Ha mu nyakisise mitala ye, ye bonisa cwalo.

Nto ya butokwa ku fita muzamaelo wa linaleli ni lipulaneti ki taba ya kuli lika kaufela ze bupilwe li zamaiswa ki milao ya zona, ye cwale ka mulao wa kuli sika kaufela se si ya mwahalimu si na ni ku wela fafasi. Mutu wa pili ya n’a bulezi ka za milao ye cwalo ku si na ku ama kwa Bibele ne li Pythagoras, ya n’a lumela kuli muzamaelo wa lika ze bupilwe wa kona ku taluswa ka lipalo. Hamulaho wa lilimo ze 2,000, bo Galileo, Kepler, ni Newton ne ba pakile taba ya kuli lika li zamaiswa ki milao ye utwisiseha.

Bibele yona ne i amile lwa pili kwa milao ye zamaisa pupo mwa buka ya Jobo. Ibat’o ba ka 1600 B.C.E., Mulimu n’a buzize Jobo kuli: ‘Kikuli u ziba milao ye tama lihalimu?’ (Jobo 38:33) Buka ya Jeremia ye n’e ñozwi mwa lilimo za ma-600 B.C.E. i bulela kuli Jehova ki yena Mutomi wa “milao ya kweli ni linaleli” ni Mutomi wa ‘milao ye tiisa lihalimu ni lifasi.’ (Jeremia 31:35, NW; 33:25) Kabakala manzwi a cwalo ao, mutalusi wa Bibele G. Rawlinson n’a bulezi kuli: “Bañoli ba mañolo a kenile, sina bocaziba ba sayansi ba cwale, ne ba tiisize taba ya kuli pupo i zamaiswa ki milao ye miñata.”

 Haiba lu kalela ku bala ku Pythagoras, buka ya Jobo ne i patuluzi kale taba yeo lilimo ze sikiti pili Pythagoras a si ka eza kale cwalo. Mu si libali kuli mulelo wa Bibele haki ku lu taluseza fela niti ka za lika ze li teñi kono sihulu ki ku lu kolwisa kuli Jehova ki yena Mubupi wa lika kaufela—ya kona ku toma milao ye zamaisa pupo.—Jobo 38:4, 12; 42:1, 2.

Mutala o muñwi o lu kona ku nyakisisa ki wa kuli mezi a mwa lifasi a zamayanga mwa mupotoloho o bizwa mupotoloho wa mezi. Ka bukuswani kikuli, mezi a mwa mawate a felelanga mwa moya, ku panga malu, ni ku nela sina pula fafasi, mi kihona hape a kutela mwa mawate. Taba ye li teñi ya kale ka ku fitisisa ye bulela za mupotoloho wo ki ya mwa ma-300 B.C.E. Kono Bibele yona ne i bulezi kale ka za teñi lilimo ze mianda-nda pili batu ba si ka ziba kale cwalo. Ka mutala, mwa lilimo za ma-1000 B.C.E., Mulena Salumoni wa Isilaele n’a ñozi kuli: “Linuka kaufela li bubiseza mezi mwa liwate, ibo liwate ha li tali; mi linuka li nze li isa mezi mo li se li a isize.”—Muekelesia 1:7.

Ka ku swana, ibat’o ba ka 800 B.C.E., mupolofita Amosi, ya n’a li mulisana ni mubeleki wa mwa masimu, n’a ñozi kuli Jehova “u biza mezi a liwate, mi u a sululela fahalimu a lifasi.” (Amosi 5:8) Ka ku sa itusisa manzwi a t’ata ku utwisisa, Salumoni ni Amosi ne ba talusize mupotoloho wa mezi ka ku nepahala, mañi ni mañi n’a u talusize ka nzila i sili.

Bibele hape i bulela kuli Mulimu ‘u pahekile lifasi fahalimu a nto ye siyo,’ kamba “u pahekile lifasi mwa sibaka sa mukungulu,” ka ku ya ka Bibele ye Kenile, hatiso ya 1984. (Jobo 26:7) Ha lu nahana zibo ya batu ba mwa ma-1600 B.C.E., ili f’o mwendi ne ku bulelezwi manzwi ao, ki mutu fela ya zwile mubano ya n’a kona ku lumela kuli nto ye tuna inge lifasi ya kona ku ba fela mwa mbyumbyulu ku si na fo i tomile. Sina mo se ku bulelezwi kale, Aristotle ka sibili n’a hanile taba yeo, mi n’a pilile lilimo ze 1,200 ku zwa fo ne ku bulelezwi manzwi ao!

Kana haki nto ye komokisa kuli Bibele i bulela ka ku nepahala ka za lika ze cwalo—nihaike kuli ka nako ye ne li bulezwi lika zeo batu ne ba sa lumeli cwalo kabakala kutokwa hande kutwisiso? Ha ba bona kuli Bibele i bulela lika ka ku nepahala, batu ba bañwi ba fitanga fa ku kolwa kuli Bibele i tahile ka moya wa Mulimu. Kacwalo, haike lu be ni butali, kuli lu si ke lwa lyanganiswa ki tuto kamba muhupulo o lwanisana ni Linzwi la Mulimu. Sina ze ezahezi mo li boniseza, lituto za batu, nihaiba za batu luli ba ba talifile hahulu, za sampukanga, kono “Linzwi la Mulena li ina ku ya ku ile.”—1 Pitrosi 1:25.

[Litaluso za kwatasi]

^ para. 2 Mwa lilimo za ma-200 B.C.E., Mugerike ya bizwa Aristarchus wa kwa Samos n’a akalelize kuli lizazi ki lona le li fahal’a pupo, kono muhupulo wa hae wa haniwa mi wa Aristotle wa amuhelwa.

^ para. 12 Mwa kona ku ipalela ze ñata ka za taba ye, mwa kauhanyo 15 ye li, “Why Do Many Accept Evolution?” mwa buka ya Life—How Did It Get Here? By Evolution or by Creation? ye hatisizwe ki Lipaki za Jehova.

[Mbokisi/Maswaniso a fa likepe 6]

Mubonelo Wa Maprotestanti

Baeteleli ba Maprotestanti ni bona ne ba lwanisize tuto ya kuli lizazi li fahal’a pupo. Ba bañwi ba baeteleli bao ne li bo Martin Luther (1483-1546), Philipp Melanchthon (1497-1560), ni John Calvin (1509-64). Ka ku ama ku Copernicus, Luther n’a ize: “Sitoto se, si bata ku fetula sayansi kaufela ya za mwa mbyumbyulu.”

Maprotestanti ne ba tomile mihupulo ya bona fa mañolo a cwale ka Joshua kauhanyo 10, ye bulela kuli lizazi ni kweli ‘ne li yemi,’ mi ne ba nga kuli lizazi ni kweli ne li yemi luli. * Maprotestanti ne ba lumelelañi cwalo? Buka ye twi Galileo’s Mistake i talusa kuli nihaike kuli Maprotestanti ne ba ikayutuzi ku papa, ne ba palezwi ku “ikayutula kwa lituto ze tuna” za Aristotle ni za Thomas Aquinas, ili ze ne “amuhelwa ki Makatolika hamoho ni Maprotestanti.”

[Litaluso za kwatasi]

^ para. 28 Ka ku ya ka sayansi, ku bulela kuli “lizazi li pazuzi” kamba “lizazi li likezi” ha ku si ka luka. Kono mwa ku ambola, zeo ki lipulelo luli ze itusiswa mi li lukile kakuli ki mona mo lu bonelanga lizazi ha lu li fa lifasi. Ka nzila ye swana, Joshua n’a sa buleli ka za sayansi ya za mbyumbyulu; n’a biha fela lika ka mwa n’a li bonezi.

[Siswaniso se si fa likepe 6]

Luther

Calvin

[Manzwi a bañi ba siswaniso]

Siswaniso si zwa mwa buka ye twi Servetus and Calvin, 1877

[Siswaniso se si fa likepe 4]

Aristotle

[Manzwi a bañi ba siswaniso]

Siswaniso si zwa mwa buka ye twi A General History for Colleges and High Schools, 1900

[Siswaniso se si fa likepe 5]

Thomas Aquinas

[Manzwi a bañi ba siswaniso]

Siswaniso si zwa mwa hatiso ya Encyclopedia of Religious Knowledge, 1855

[Siswaniso se si fa likepe 6]

Isaac Newton

[Siswaniso se si fa likepe 7]

Bibele ne i bulezi kale ka za mupotoloho wa mezi a lifasi lilimo ze fitelela 3,000 kwamulaho k’o