Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye kwa litaba za mwahali

Ka Tumelo, Baraki N’a Fenyize Maswe Mpi Ye Tuna

Ka Tumelo, Baraki N’a Fenyize Maswe Mpi Ye Tuna

 Ka Tumelo, Baraki N’a Fenyize Maswe Mpi Ye Tuna

MU NAHANE kuli mu libani ni likuta la masole ba ba t’o mi lwanisa. Ba na ni lilwaniso za cwanoñu, mi ba bata ku itusisa zona. Fapil’a bona, mina ni balikani ba mina mu swana fela inge limbimba.

Mwa nako ya baatuli ba Isilaele, Baraki, Debora, ni Maisilaele ba bañwi ba 10,000 ne ba ipumani mwa muinelo w’o. Limpi za lila ne li Makanana be ne ba etelezwi ki Sisera yena mulauli wa masole. Kwa lilwaniso za bona ne ku na ni likoloi za mawili a’ na ni lisipi ze cancaula. Ndwa ne i ka lwanelwa kwa Lilundu la Tabore ni Musindi wa Kishoni. Ze n’e ezahezi teñi k’o li bonisa kuli Baraki n’a na ni tumelo ye tiile ye swanelwa ku likanyiswa. Mu alakanye likezahalo ze n’e felile ka ndwa yeo.

Isilaele I Huweleza ku Jehova

Buka ya Baatuli i bulela za ku kuta-kutela kwa Maisilaele ku siya bulapeli bo bu kenile ni maziyezi a matuna a n’a ba tezi bakeñisa mikwa yeo. Fo ne ba ziyelehela kaufela, ne ba itilelela ku Mulimu kuli a ba hauhele, mi Mulimu n’a ketanga mulamuleli. Ne ba lamulelwa, kono hape ne ba kutela ku ipangula. Sina kamita, “Ehudi [muatuli ya n’a ba lamulezi kwa ku swenyiwa ki Mamoabi] h’a s’a tokwahalile, bana ba Isilaele ba kutela ba eza ze maswe mwa meto a [Muñ’a] Bupilo.” Mane “ne ba ipatezi milimu ye minca.” Kwa ba cwañi? “[Muñ’a] Bupilo a ba fa mwa mazoho a Jabini mulena wa Kanana, ya n’a busa mwa Hazori; muzamaisi wa limpi za hae ne li Sisera . . . Cwale bana ba Isilaele ba huweleza ku [Muñ’a] Bupilo, kakuli Sisera n’a na ni makoloi a sipi a 900. Bana ba Isilaele ba nyandiswa maswe ki yena, myaha ye 20.”—Baatuli 4:1-3; 5:8.

Ka za bupilo mwa Isilaele, Mañolo a li: “[Mwa mazazi ao] linzila ne li sa zamaiwi; ba ba mwa misipili ne ba ya ka tunzila to tu potoloha. [Bayahi ne ba tokwahala mwa libala, NW].” (Baatuli 5:6, 7) Batu ne ba li mwa luwewe kabakala bazamaisi ba likoloi ba linukwani. Caziba yo muñwi u li, “Bupilo bwa batu mwa Isilaele ne li bwa sabo, sicaba kaufela ne si bonahala ku ba mwa kazuma ka ka si na mwaalo.” Kacwalo, sina kamita, Maisilaele ba ba nyefile bao ba huweleza ku Jehova kuli a ba tuse.

Jehova U Keta Mueteleli

Ku swenyiwa ki Makanana ne ku tisize nyewanyewa mwa naha ya Isilaele. Mulimu n’a lumile mupolofita wa musali Debora ku fitisa likatulo ni litaelo za hae. Jehova n’a mu file cwalo tohonolo ya ku ba mahe Isilaele ka swanisezo.—Baatuli 4:4; 5:7.

Debora a luma liñusa ku Baraki mi a li ku yena: “Ha ni li, [Muñ’a] Bupilo Mulimu wa Isilaele u laezi taba ye, a li: Zamaya u [kambamele] fa lilundu la Tabore, u nge banna ba 10,000 kwa bana ba Nafetali ni kwa  bana ba Zebuloni; ni ka ku tiseza Sisera muzamaisi wa limpi za Jabini, ni makoloi a hae, ni batu ba hae, mwa mulapo wa Kishoni; ni ku fe bona mwa mazoho a hao.” (Baatuli 4:6, 7) Ka ku bulela kuli ‘ha ni li, Muñ’a Bupilo u laezi taba ye?’ Debora n’a bonisa hande-nde kuli n’a sa kotopi Baraki. N’a itusisizwe fela kwa ku fitisa taelo ya Mulimu. Baraki a liñi?

Baraki a li: “Ha u ka ya ni na, ni ka ya; kono ha u sa yi, fohe ha ni na ku ya.” (Baatuli 4:8) Baraki n’a zina-zineziñi ku amuhela buikalabelo bo bu zwa ku Mulimu? Kana n’a eza bupyeha? Kana n’a sa sepi lisepiso za Mulimu? Batili. Baraki n’a si ka hana musebezi w’o, kamba ku ezeza Jehova mahañi. Kalabo ya hae ne i bonisa fela kuli n’a ipona ku sa kona ku eza a nosi za n’a laezi Mulimu. N’a ikutwa kuli muyemeli wa Mulimu ha n’a ka ba teñi, yena ni lindwalume za hae ne ba ka etelelwa ki Mulimu ni ku tala bundume. Kacwalo, za n’a bulezi Baraki n’e si kabakala bupyeha, kono ne li bonisa kuli n’e li wa tumelo ye tiile.

Kalabo ya Baraki i kona ku bapanywa ni ya Mushe, Gidioni, ni Jeremia. Banna bao ni bona ne ba sa isepi kuli ne ba kona ka ili bona ku taleleza misebezi ya Mulimu. Kono f’o ne ba si ka ngiwa kuli ha ba sepahali hahulu. (Exoda 3:11–4:17; 33:12-17; Baatuli 6:11-22, 36-40; Jeremia 1:4-10) Mi lu ka liñi ka za moya wa Debora? Ku fita ku bata ku zamaisa lika, n’a tundamezi ku sebeleza Jehova ka buishuwo. N’a ize ku Baraki: “Ku ya, ni ka ya ni wena.” (Baatuli 4:9) N’a itatezi ku siya habo yena—ili ko ne ku na ni buiketo hahulu—kuli a y’o ba ni Baraki mwa ndwa ye n’e sindumuka. Debora ni yena n’a file mutala wa tumelo ni bundume.

Ba Latelela Baraki ka Tumelo

Makopanelo a limpi za Isilaele ne li lilundu le li tunumani le li bizwa Tabore. Sibaka seo ne si lukela luli. Ne li makopanelo a ka taho a masika a n’a li fakaufi, ona a Nafetali ni Zabuloni. Kacwalo, ka mwa n’a laelezi Mulimu, baitateli b’a 10,000—ni Debora—ba kambama lilundu leo mwamulaho wa Baraki.

Bote be ne ba ile ni Baraki ne ba tokwa tumelo. Jehova n’a sepisize Baraki kuli u ka tula Makanana, kono Maisilaele ne ba na ni lilwaniso mañi? Baatuli 5:8 i li: “Ki kakai fo ne ku bonwa tebe kamba lilumo, mwa banna ba Isilaele ba ba eza bolule ba ba mashumi a mane?” Ee, Maisilaele ne ba si na hande lilwaniso. Nihakubacwalo, malumo ni litebe ne li ka ba lilwaniso za lishea kwa likoloi za ndwa ze na ni lisipi ze cancaula. Sisera a sa utwa fela kuli Baraki n’a kambami Lilundu la Tabore, honaf’o a kubukanya likoloi ni limpi za hae kaufela ku ya kwa Musindi wa Kishoni. (Baatuli 4:12, 13) Sa n’a si ka hupula Sisera kikuli n’a ka yo lwanisa Mulimu ya m’ata ote.

Baraki U Fenya Maswe Mpi ya Sisera

Nako ya ndwa ha ne i fitile, Debora a li ku Baraki: “Zuha, kakuli kacenu ki lona lizazi l’a ka ku fa [Muñ’a] Bupilo, Sisera mwa mazoho a hao. Ha ni li, [Muñ’a] Bupilo u ku zamaile kwapili?” Baraki ni lindwalume za hae ne ba ka shetumuka fa Tabore ku zwa kwa njongonjongo ku ya mwa mabala a musindi, kono mwateñi likoloi za Sisera ne li ka kona ku ba bulaya ka bunolo. Ne mu kabe mu ikutwile cwañi kambe ne mu li mwa mpi ya Baraki? Kana ne mu ka be mu latelezi litaelo mu sa ñoñolehi, ka ku hupula kuli li zwa ku Jehova? Baraki ni lindwalume za hae ze 10,000 ne ba  latelezi litaelo. “[Muñ’a] Bupilo a fa Baraki ku tula Sisera ni makoloi a hae kaufela, ni ba mpi ya hae kaufela, ka buhali bwa lilumo.”—Baatuli 4:14, 15.

Ka tuso ya Jehova, Baraki n’a fenyize maswe mpi ya Sisera. Taba ya ndwa yeo ha i talusi lika kaufela ze n’e ezahezi. Nihakulicwalo, pina ya tulo ya Baraki ni Debora i li ‘lihalimu ne li suluzi mezi mi malu a nelisa pula.’ Ku bonahala kuli ñundupula ne i njombisize likoloi za Sisera mwa sileze, ili ku konisa Baraki ku tula. Silwaniso sa butokwa sa Makanana sa ba tatafaleza cwalo ndwa. Ka za litupu za lindwalume za Sisera, pina i li: “Nukana ya Kishoni ya ba kukisa.”—Baatuli 5:4, 21.

Kana taba yeo ya utwahala? Musindi wa Kishoni ki mulapo, ili lilaho la nukana m’o hañata ku bubanga mezi a manyinyani. Hamulaho wa mañungwa kamba pula ya milupi, mezi a kona ku tala kapili-pili mwa tunukana to tu cwalo ni ku buba ka lubilo lo lu sabisa. Ka nako ya Ndwa ya Lifasi ya I, kutwi pula ha ne i nelile mizuzu ye 15 fela mwa mubu o nunile hahulu wa sibaka seo, ne i tatafalisize ku lwana ka lipizi. Litaba ka za ndwa ya kwa Lilundu la Tabore mwahal’a Napoleon ni ba kwa Turkey la April 16, 1799, li biha kuli “buñata bwa [ba kwa Turkey] ne ba bulailwe ki mezi ha ne ba lika ku baleha ka ku sila kalulo ya libala le ne li bayuzwi ki Kishoni.”

Caziba wa litaba ze ezahezi, Mujuda wa libizo la Flavius Josephus, u buabua kuli limpi za Sisera ni za Baraki ha ne li bat’o kopana, “kwa lihalimu kwa zwa liñungwa le lituna, kwa ba ni ñundupula ni simbwewewe, mi moya wa fukiseza pula mwa lipata za Makanana, ili ku ba foufaza, kuli mane masho ni tufwililo twa bona twa tokwa ku ba tusa.”

Baatuli 5:20 i li: “Ze inzi kwahalimu za lwana ni zona, linaleli mwa linzila za zona, za lwanisa Sisera.” Linaleli ne li lwanisize cwañi Sisera? Ba bañwi ba li pulelo yeo i talusa kuli Mulimu n’a tusize mwa ndwa. Ba bañwi ba akaleza kuli i talusa tuso ya mangeloi, macwe a’ topotoka kwahalimu, kamba ku itinga kwa Sisera fa butali bwa ku nuha ka linaleli ko ne ku bushize. Bakeñisa kuli Bibele ha i talusi m’o linaleli zeo ne li lwanezi luli mwa ndwa yeo, ku bonahala ku ba ko ku likani ku nga kuli pulelo yeo i bonisa kuli ne ku bile ni tuso ye ñwi ye zwa ku Mulimu ya ku tusa mpi ya Isilaele. Mo ne ku bezi kaufela, Maisilaele ne ba itusisize muinelo w’o. “Baraki a matisa makoloi ni ba mpi, . . . mi ba mpi kaufela ya Sisera ba bulawa ka buhali bwa lilumo, ku si na mutu ya banda, niheba a li muñwi.” (Baatuli 4:16) Ne ku ezaheziñi ku Sisera muzamaisi wa mpi?

Munyandisi U Fiwa “mwa Mazoho a Musali”

Bibele i li: “Sisera [a banda mwa ndwa mi] a sabela ka mautu mwa tende ya Jaele, musali wa Hebere, wa mushobo wa Makeni; kakuli ne ku na ni kozo mwahali a Jabini mulena wa Hazori, ni lusika lwa Hebere wa Mukeni.” Jaele a memela Sisera ya topwezi mwa tende ya hae, a mu fa mabisi kuli a nwe, a mu apesa, mi Sisera a ya mwa buloko. Cwale Jaele “a nga mapo ya tende, a swala ni sikoma mwa lizoho la hae,” ili lika ze itusiswanga ki mutu ya pila mwa litende. “A nanalela ku Sisera ya  n’a lobezi hahulu, kakuli n’a katezi; mi a mu tabela fa katafuneno ka mapo, mane ya ba ya y’o zwela kwa buse, ku y’o toma mwa mubu. Sisera a shwa cwalo.”—Baatuli 4:17-21.

Jaele kiha zwela kwande ku patoka Baraki mi a li ku yena: “Taha ni ku bonise mutu y’o bata.” Taba i zwelapili kuli: “Baraki a kena ku yena, mi a bona Sisera a lapalalile fafasi a shwile, mapo i keni mwa katafuneno ka hae.” Nto yeo i lukela ku ba ye n’e tiisize hakakañi tumelo ya Baraki! Kwamulaho, mupolofita Debora n’a mu bulelezi kuli: “Ha u na ku bubekwa mwa nzila y’o zamaya ku yona; kakuli [Muñ’a] Bupilo u ka fa Sisera mwa mazoho a musali.”—Baatuli 4:9, 22.

Kana Jaele n’a si ka sepahala ka sa n’a ezize? Jehova n’a si ka nga lika cwalo. Pina ya tulo ya Baraki ni Debora n’e ize: “A fuyolwe ku fita basali kaufela ba ba pila mwa litende.” Pina yeo i lu tusa ku nga lifu la Sisera mo ku swaneleha. Mahe u bulelwa kuli u libelela hahulu Sisera ku kuta kwa ndwa. U buza kuli: “Kiñi koloi ya . . . hae ha i sa liyehile?” “Basali ba hae ba ba butali” ba lika ku mu wisa pilu ka ku akaleza kuli Sisera u sweli ku abakela banna ze hapilwe mwa ndwa—ili liapalo za bukabali ni likalibe. Basali bao ba li: “Ki kalibe, mane likalibe ze peli ku munna ni munna; ki tutu ya masila a mapataka ku Sisera; . . . ki masila a mapataka, a’ kabisizwe kafa ni kafa, a kwa milala ya bahapi.”—Baatuli 5:24, 28-30.

Lituto ku Luna

Taba ya Baraki i lu luta lituto za butokwa. Kaniti matata ni mapacaca a ka swenya mutu ni mutu ya libala Jehova mwa bupilo bwa hae. Ba ba baka ni ku kuta ku Mulimu ni ku bonahaza tumelo ku yena ki bona ba ba kona ku lukululwa kwa maswenyeho a mifuta-futa. Hape lu tokwa ku ba ni moya wa ku ipeya ku utwa. Z’a tokwa Mulimu niha li bonahala ku lwanisana ni mihupulo ya butu, lwa kona ku kolwa kuli litaelo za hae kamita ki ze tusa ku ya ku ile. (Isaya 48:17, 18) Baraki ha n’a konile ku ‘sabisa limpi za lila,’ ne li ka libaka fela la kuli n’a bile ni tumelo ku Jehova ni ku latelela litaelo za Hae.—Maheberu 11:32-34.

Pina ya Debora ni Baraki i fela ka manzwi a’ susumeza, a’ li: “A ku yunde cwalo lila za hao kaufela [Muñ’a] Bupilo! Kono ba ba ku lata kabe ba ka swana sina lizazi ha li pazula, inze li lila ka mata.” (Baatuli 5:31) Ku ka ba cwalo hakakañi Jehova h’a ka felisa lifasi le li maswe la Satani!

[Siswaniso se si fa likepe 29]

Jehova n’a laezi Baraki ka Debora

[Siswaniso se si fa likepe 31]

Nuka ya Kishoni ya bayula

[Manzwi a bañi ba siswaniso]

Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.

[Siswaniso se si fa likepe 31]

Lilundu la Tabore