Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye kwa litaba za mwahali

Kana Mwaziba?

Kana Mwaziba?

Kwandaa bupaki bobufumaneha mwa Bibele, ki bupaki bufi bobuñwi bobubonisa kuli Maisilaele nebali batanga mwa Egepita?

Bibele ibonisa kuli Mamidiani hase baisize Josefa kwa Egepita, Jakobo ndatahe ni lubasi lwahae nebatutile mwa Kanana kuya kwa Egepita. Hase bafitile kwa Egepita, bayo yaha mwa Gosheni, bukaufi ni foikopanela Nuka ya Nile ni Liwate la Mediteranea. (Gen. 47:1, 6) Maisilaele “bazwelapili kuekezeha ni kuba babamaata hahulu.” Kacwalo, Maegepita bakala kusaba Maisilaele mi babahapeleza kueza misebezi ya butanga.—Exo. 1:7-14.

Bahanyezi babañwi habalumeli taba ya mwa Bibele yeo mi balumela kuli ki matangu feela. Niteñi, kunani bupaki bobubonisa kuli Masema * nebapilile sina batanga mwa Egepita wa kwaikale.

Ka mutala, bapumbuli ba lika za kwaikale nebafumani matota fone bapilanga batu babañwi kwa mutulo wa Egepita. Caziba yomuñwi wa litaba za Bibele yabizwa John Bimson utalusa kuli kunani bupaki bobubonisa matota a libaka zecwalo ze 20 kamba kufitelela, kwa mutulo wa Egepita, mone apilanga masika anaasimuluha ku Sema. Kuzwa fo, mubatisisi yomuñwi wa litaba za kwaikale za Egepita yabizwa James K. Hoffmeier utalusa kuli: “Ibato ba kuzwa ka 1800 kuisa ka 1540 B.C, Masema bane bazwa kwa wiko wa Asia nebayanga hahulu kwa naha ya Egepita.” Uzwelapili kutalusa kuli: “Lilimo zeo ki zona lilimo zeswana zene bapilile bokululu ba Maisilaele mi ki yona nako ni miinelo yeswana yetalusizwe mwa buka ya Genese, ili mo bo Abrahama, Isaka, ni Jakobo nebaile kwa Egepita kuyo bata lico, mezi, ni mafulisezo amande a limunanu zabona.”

Kunani bupaki bobuñwi bobufumanehile kwa mboela wa Egepita. Muputo opangilwe fa kuma ibato ba mwahalaa lilimo za 2000 kuisa 1600 B.C.E, unani mabizo a batanga bane basebezanga mwa ndu ya mutu yanaapila kwa mboela wa Egepita. Fa muputo wo, kunani mabizo afitelela 40 a Masema. Batanga bao nebaezanga misebezi ya kuapeha, kuluka, ni kueza misebezi yemiñwi ya mazoho. Mubatisisi wa litaba za kwaikale za Egepita yo yabizwa Hoffmeier utalusa kuli: “Bakeñisa kuli fa muputo wo nekufumanehile mabizo a Masema babafitelela 40 bane basebelezanga mwa ndu yeñwi ya mwa Thebaid [kwa mboela wa Egepita], kulukela kuba kuli palo ya Masema bane baile kwa Egepita, sihulu bane baizo fitela bukaufi ni sibaka foikopanela Nuka ya Nile ni Liwate la Mediteranea, neli yetuna.”

Mupumbuli wa lika za kwaikale yabizwa David Rohl utalusa kuli mabizo amañwi a batanga bane bañozwi fa muputo wo, “aswana ni mabizo a batu bababulezwi mwa Bibele.” Ka mutala, fa kalulo ya muputo wo kufumaneha mabizo acwale ka Isakare, Asere, ni Shifira. (Exo. 1:3, 4, 15) Mupumbuli yo utalusa kuli: “Bo luli ki bupaki bobubonisa kuli Maisilaele nebali batanga mwa naha ya Egepita.”

Caziba wa litaba za mwa Bibele yabizwa John Bimson utalusa kuli: “Kunani bupaki bobukolwisa bobubonisa kuli taba yebulezwi mwa Bibele ya kuli Maisilaele nebali batanga mwa Egepita mi nebalukuluzwi mwa butanga bo ki ya niti.”

^ para. 4 Libizo la Masema lisimuluha fa libizo la Sema, yomuñwi wa bana ba Nuwe babalaalu babashimani. Kubonahala kuli masika anaasimuluha ku Sema naakopanyeleza Maelami, Maasiria, Makaladeya, Maheberu, Masiria, ni masika amañwi a Maarabe.