Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye kwa litaba za mwahali

Kana ni ngongwezwi ki lipangaliko za malaiti?

Kana ni ngongwezwi ki lipangaliko za malaiti?

 Ba Banca ba Buza Kuli

Kana ni ngongwezwi ki lipangaliko za malaiti?

Batu ba balalu ba, ba swana ka nzila ifi?

“Ni lata hahulu ku luma tushango! Ni ikutwa kuli ha ku na nto ye nde ye fita ku luma tushango. Mwendi ba bañwi ba kona ku bulela kuli mukwa wo se u zamaisa bupilo bwa ka.”—Alan. *

“Bo ma ha ne ba lekezi TV mwa musiyo wa ka, ne ni tabile hahulu! Kono mwa sibaka sa ku lobalanga, busihu ne ni tonanga lihola ze ñata inze ni buha TV. Ne ni buhanga TV mwa sibaka sa ku tandanga nako ni lubasi lwa ka ni balikani ba ka.”—Teresa.

“Ne ku fitile nako inze ni sa koni ku ya ko kuñwi kamba ku eza nto ye ñwi ni sa nahani ka za haiba ku na ni ya ni lumezi nto ye ñwi fa Intaneti. Haiba ni zuha fahalaa busihu, ne ni na ni ku itusisa Intaneti. Fo ne ni fumanelanga nako kaufela, ne ni beyanga lika ze ñwi fa kalulo ya ka ya fa Intaneti.”—Anna.

Kwa mikulwani ba balalu bao, ki mañi ye mu bona mina kuli u ngongwezwi ki sipangaliko sa malaiti?

Alan Teresa Anna

BASHEMI ba mina ha ne ba sa li mikulwani, mifuta ya lipangaliko za malaiti ze ne itusiswa hahulu ne li TV ni wayalesi. Mwa miteñi yeo, mawaile naa itusiswa feela kwa ku ambolisana, mi mwendi naa notezwi kwa limota. Kana mu ikutwa kuli lifasi la mwa miteñi yeo ne li siyalezi hahulu? Musizana ya bizwa Anna naa ka bulela cwalo. U talusa kuli: “Bashemi ba ka ne ba hula mwa miteñi ye ne ku si na hahulu lipangaliko za malaiti. Ka nako ya cwale ba sweli ku lika ku ituta mwa ku itusiseza lika ze ñwi fa luwaile lwa bona lwa ku fumbata!”

Kacenu mwa kona ku itusisa luwaile lwa mina lwa ku fumbata ku ambola ni mutu yo muñwi, ku teeleza kwa lipina, ku buha lika ze ñwi, ku bapala papali, ku lumela balikani ba mina lushango fa Intaneti, ku nga siswaniso, ni ku itusisa Intaneti. Bakeñisa kuli mu hulile ni likompyuta, mawaile a ku fumbata, TV, ni Intaneti, mwa kona ku palelwa ku bona se si fosahalile ka ku itusisa lika zeo ka nako kaufela. Kono bashemi ba mina ba kona ku ikutwa kuli mu ngongwezwi ki lika zeo. Haiba ba bilaela ka za teñi, mu si ke mwa keshebisa manzwi a bona ka ku nga kuli ba siyalezi. Mulena Salumoni ya butali naa bulezi kuli: “Ya alaba a si ka utwisisa pili, u iponisa bukuba.”—Liproverbia 18:13.

Kana se mu ipuzize libaka le li tahisa kuli bashemi ba mina ba kone ku bilaezwa ki taba yeo? Mu itatube ka ku ipuza lipuzo ze latelela kuli mu bone nji mu ngongwezwi ki lipangaliko ze ñwi za malaiti.

‘Kana ni ngongwezwi?’

Buka ye ñwi i bulela kuli linzwi la ku ngongwelwa li talusa “ku ba ni mukwa o muñwi o maswe ili wa palelwa ku tuhela mutu kamba wa sa lati ku tuhela, ku si na taba kuli mukwa wo wa kona ku mu tahiseza butata.” Ka ku ya ka taluso yeo ya linzwi la ku ngongwelwa, mikulwani ba balalu kaufela ba ba bulezwi kwa makalelo a taba ye ba ngongwezwi kamba ba kile ba  ngongwelwa ki lipangaliko za malaiti. Mina bo? Ha mu nyakisise likalulo za taluso yeo ya linzwi la ku ngongwelwa ze latelela. Mu bale manzwi a kwatasi a bulezwi ki mikulwani ba bañwi mi mu bone nji se mu kile mwa bulela kamba ku eza nto ye swana ni ze ba bulela. Kihona mu ka ñola likalabo za mina.

Ku ba ni mukwa o muñwi. “Ne ni tandanga lihola ze ñata inze ni bapala lipapali za fa lipangaliko za malaiti. Ne li ni tokwisanga buloko ni ku ni palelwisa ku ambola ni ba bañwi. Ne ni ikambusize kwa lubasi lwa ka mi ne ni iselize ngana ya ka kaufela kwa lipapali ze ne ni bapalanga.”—Andrew.

Ka ku ya ka mubonelo wa mina, mutu u swanela ku tanda nako ye kuma kai ka zazi inze a itusisa lipangaliko za malaiti?․․․․․

Bashemi ba mina ba ikutwa kuli ki nako ye kuma kai ye mu swanela ku tandanga inze mu itusisa lipangaliko za malaiti?․․․․․

Ki nako ye kuma kai ye mu tandanga zazi ni zazi inze mu luma tushango fa luwaile lwa mina lwa ku fumbata, ku buha TV, ku beya maswaniso fa Web site ye ñwi ni ku ñola manzwi a mina fateñi, ku bapala lipapali za fa lipangaliko za malaiti, ni ku eza lika ze ñwi cwalo?․․․․․

Ha se mu felize ku nyaka likalabo ze mu file fahalimu, kana mu bona kuli muitusisezo wa mina wa lipangaliko za malaiti u tulile tikanyo?

□ Eni □ Batili

Ku palelwa ku tuhela mukwa kamba ku sa lata ku u tuhela. “Bashemi ba ka ba ni bonanga inze ni luma tushango nako kaufela mi ba ni bulelelanga kuli ni fiteleza hahulu. Kono ha ni ibapanya kwa litaka za ka, ni bona kuli na ni mbubo. Se ni talusa kikuli, ha ni bapanyiwa kwa bashemi ba ka, ki niti kuli ni luma hahulu tushango ku ba fita. Kono ha ni tokwi ku bapanyiwa kwa bashemi ba ka—ha ni li, bona se ba li mwa lilimo za ma-40, na ni wa lilimo ze 15.”—Alan.

Kana bashemi ba mina kamba balikani ba mina se ba mi bulelezi kuli mu tandanga nako ye ñata hahulu inze mu itusisa lipangaliko ze ñwi za malaiti?

□ Eni □ Batili

Kana se mu ikutwile kuli ha mu tabeli kamba ha mu koni ku cinca muitusisezo wa mina wa lipangaliko zeo?

□ Eni □ Batili

Butata bo bu tahiswa ki mukwa wo. “Balikani ba ka ba lumanga tushango ka nako kaufela—mane niha ba matisa mota. Ku eza cwalo ku kona ku tahisa kozi ye tuna!”—Julie.

“Lwa pili ha ne ni bile ni luwaile lwa ku fumbata, nako kaufela ne ni lizezanga batu kamba ku ba ñolela tushango. Ki zona ze ne ni ezanga feela. Ku eza cwalo ne ku sinyize bulikani bwa ka ni ba mwa lubasi lwa ka, mane ne ku sinyize ni bulikani bwa ka ni balikani ba ka ba bañwi. Ka nako ya cwale ni lemuhile kuli ha ni inzi ni balikani ba ka inze lu ambola, ba pumelanga makande fahali fa ni fa ni ku bulela kuli: ‘Ha ku ni swalele hanyinyani. Ni bata ku alaba kashango.’ Leo ki le liñwi la mabaka a tahisa kuli ni si ke na utwana hande ni balikani ba ba cwalo.”—Shirley.

Kana mwa balanga mashango kamba ku luma mashango inze mu matisa mota kamba ha mu li mwa kilasi?

□ Eni □ Batili

Ha mu ambolisananga ni ba lubasi lwa mina kamba balikani ba mina, kana mwa pumelanga makande fahali fa ni fa kuli mu alabe mashango a fa Intaneti, luwaile, kamba tushango twa fa luwaile lwa ku fumbata?

□ Eni □ Batili

 Kana ku itusisa lipangaliko za malaiti ku mi celanga nako ye mu swanela ku lobala kamba kwa mi filikanyanga ha mu bala?

□ Eni □ Batili

Mwa ku Bela ni Buitikaneleli

Haiba mwa itusisanga lipangaliko ze ñwi za malaiti, ze cwale ka kompyuta, luwaile lwa ku fumbata, kamba sipangaliko se siñwi, mu ipuze lipuzo zee ne ze kwatasi. Ku sebelisa likelezo za mwa Bibele ni ku latelela likuka li sikai ze bonisa ze mu swanela ku eza ni ze mu sa swaneli ku eza ku ka mi bukeleza kwa butata ni ku mi konisa ku itusisa hande lipangaliko zeo.

1. Mu itusisanga lipangaliko za mina ku ezañi? “Mu hupule hahulu ze li ze nde, ni ze lukela ku lumbiwa: lika za niti, ze kutekeha, ze lukile, ze kenile, ze tabisa, ni ze tumile ka bunde bwa zona.”—Mafilipi 4:8, Bibele ye Kenile, Hatiso ya 1984.

Ze mu swanela ku eza. Mu ambolisanange ni balikani ba mina ni ba lubasi lwa mina, mi mu ambolange makande ni lika ze yahisa.—Liproverbia 25:25; Maefese 4:29.

Ze mu sa swaneli ku eza. Mu si ke mwa hasanya lusebo lo lu maswe, ku lumelananga mashango kamba maswaniso a za buhule, kamba ku buhanga mafilimu a kona ku mi tahiseza ku ba ni muzamao o maswe.—Makolose 3:5; 1 Pitrosi 4:15.

2. Ni itusisanga nako mañi sipangaliko sa ka? “Nto ni nto i na ni nako ya yona.”—Muekelesia 3:1.

Ze mu swanela ku eza. Mu itomele nako ye mu ka tandanga kwa ku lumela ni ku alaba mawaile ni mashango a fa luwaile, ku buha litukiso ze ñwi, kamba ku bapala lipapali za fa lipangaliko za mina za malaiti. Ka ku bonisa likute, mu timange lipangaliko za mina ha mu li kwa likezahalo za butokwa, ze cwale ka mikopano ya ku lapela Mulimu. Mwa kona ku alabanga mashango hasamulaho wa likezahalo ze cwalo.

Ze mu sa swaneli ku eza. Mu si ke mwa tuhelela lipangaliko za malaiti ku mi filikanya ka nako ye  mu bata ku ba ni balikani ba mina ni lubasi lwa mina, nako ye mu bata ku ituta, kamba ka nako ye mu bata ku eza lika za kwa moya.—Maefese 5:15-17; Mafilipi 2:4.

3. Ki batu ba ba cwañi be ni eza sango ni bona? “Mu si ke mwa ipuma: Litwaelano ze maswe li sinya mikwa ye minde.”—1 Makorinte 15:33.

Ze mu swanela ku eza. Mu itusise lipangaliko za malaiti ku tiisa bulikani bwa mina ni batu ba ba mi susueza ku ba ni mikwa ye minde.—Liproverbia 22:17.

Ze mu sa swaneli ku eza. Mu si ke mwa ipuma. Mu ka yambula mikwa, mubulelelo, ni minahanelo ya batu be mu keta ku eza sango ni bona ka ku itusisa mashango a fa Intaneti, tushango twa fa luwaile lwa ku fumbata, TV, mavidio, kamba Intaneti.—Liproverbia 13:20.

4. Ki nako ye kuma kai ye ni tandanga inze ni itusisa lipangaliko za malaiti? “Mu zibe ku lemuha linto ze nde ku fita.”—Mafilipi 1:10.

Ze mu swanela ku eza. Mu ñolange butelele bwa nako ye mu tandanga inze mu itusisa lipangaliko za malaiti.

Ze mu sa swaneli ku eza. Mu si ke mwa keshebisa manzwi a balikani ba mina kamba ketelelo ya bashemi ba mina haiba ba mi bulelela kuli mu tandanga nako ye ñata hahulu inze mu itusisa lipangaliko ze ñwi za malaiti.—Liproverbia 26:12.

Andrew, ya bulezwi kwa makalelo, ha bulela ka za ku itusisa lipangaliko za malaiti ka buitikaneleli, u talusa hande taba yeo ka ku bulela kuli: “Ku itusisa lipangaliko za malaiti kwa tabisa, kono ki ka nakonyana feela. Ni itutile ku sa lumeleza lipangaliko za malaiti ku ni kauhanya kwa lubasi lwa ka ni balikani ba ka.”

Mwa kona ku fumana litaba ze ñata ka za “Ba Banca ba Buza Kuli” fa Web site ya www.watchtower.org/ype

[Litaluso za kwatasi]

^ para. 4 Mwa taba ye, mabizo a mañwi a cincizwe.

[Mbokisi/Maswaniso a fa likepe 27]

ZE BA BULELA LITAKA ZA MINA

“Bashemi ba ka ne ba ni bulelelanga kuli, ‘Ona luwaile lwa hao lo, lo u swalelezi ku itusisa ka nako kaufela lu ka ku tamelela lona kwa mazoho a hao!’ Sapili ne ni nahananga kuli ba eza lishea, kono hasamulaho na lemuha kuli ba tiisize. Ka nako ya cwale, ha ni sa lumanga hahulu tushango, mi ni na ni tabo ye tuna!”

“Nako kaufela fo ne ni kona ku itusiseza Intaneti, ne ni ikutwanga kuli ni swanela ku bona nji ku na ni mashango e ni lumezwi. Ne ni sa isangi hahulu pilu kwa musebezi o ne ni fiwanga kwa sikolo kuli ni ezeze kwa ndu kamba kwa lituto ze ñwi. Ka nako ya cwale ha se ni tuhezi ku itusisanga hahulu Intaneti, ni ikutwa inge ni imuluzwi kwa mushimbo o bukiti. Ku ba ni buitikaneleli kwa tusa.”

[Siswaniso]

Jovarny

Mariah

[Mbokisi fa likepe 28]

“NE NI NGONGWEZI KWA LIANGO ZA FA INTANETI”

“Lilimonyana kwamulaho, lubasi lwa luna ne lu tutile. Ne ni bata ku zwelapili ku ikambotanga ni balikani ba ka, mi ne ba ni memile kuli lu lumelanange maswaniso ka ku itusisa Web site ye ñwi fa Intaneti. Wo no bonahala ku ba mukwa o munde o no ka ni tusa ku zwelapili ku swalisana ni balikani ba ka. Ha ni li, ne ni ka ambolanga feela ni batu be ni ziba isiñi be ni sa zibi, kacwalo ne ni ikutwa kuli ha ku na se ne si ka fosahala.

“Sapili, lika kaufela ne li zamaya hande. Ne ni itusisanga Intaneti hañwi ka sunda, ku buha maswaniso a balikani ba ka, ku ñola manzwinyana ka za maswaniso a bona, ni ku bala manzwi e ba ñozi ka za maswaniso a ka. Kono hañihañi na ipumana kuli nako kaufela ne ni nahana ka za teñi. Ha ni yo kumbuluka, na fumana kuli ne se ni itusisanga Web site yeo ka nako kaufela. Bakeñisa nako ye ñata ye ne ni tandanga fa Intaneti, batu ba ne ba li balikani ba balikani ba ka ba ni lemuha, mi ba ni mema ku ba mulikanaa bona. Mwa ziba mo ku inezi—mulikanaa mina ha mi bulelela kuli mutu yo wa tabisa, mwa lumela. Ha mu yo kumbuluka se mu na ni balikani ba 50 fa Intaneti.

“Hañihañi, na lemuha kuli ka nako kaufela ne ni nahananga za ku itusisa Intaneti. Mane nihaiba ka nako ye ne ni itusisanga Web site yeo, ne ni nahananga za kuli ni ka to itusisa yona lili hape ni kuli ni tokwa ku beya fateñi maswaniso a mañwi. Ne ku ezahalanga kuli, na bala manzwi a mulikani, na beya fateñi vidio, mi ha ni yo kumbulukanga, ki kale ku fita lihola ze ñata.

“Ne ni ezize cwalo ka nako ye ne i batilo ba silimo ni licika, kono mafelelezo na lemuha kuli mukwa wo ki kale u ni ngongwela. Kono ka nako ya cwale, ni tokomela hahulu mo ni itusiseza Intaneti mi ni iseza pilu kwa ku fumana balikani be ni kona ku bonana ni bona pata ka pata, ili batu be ni ziba kuli ba na ni muzamao o munde o swana ni wa ka. Nihaike kuli balikani ba ka ba bañwi ha ba utwisisi libaka ha ni ezize cinceho yeo, ha ni sa kutela mukwa wo.”—Ellen, wa lilimo ze 18.

[Mbokisi fa likepe 28]

MWA KONA KU BUZA BASHEMI BA MINA

Fokuñwi mu kana mwa komokiswa ki ze ba kona ku mi bulelela bashemi ba mina muta mu ambolisana ni bona ka za ku itabisa. Musizana ya bizwa Cheryl u li: “Bo ndate ha ne ba nahana kuli le liñwi la matapa a ka a lipina ne li na ni lipina ze maswe, ne ni ba kupile kuli lu ine fafasi ni ku teeleza kwa lipina kaufela ze ne li fa litapa leo. Ne ba lumezi ku eza cwalo. Mi hasamulaho ba ni bulelela kuli litapa leo ne li inzi feela hande!”

Mu ñole puzo kwatasi ye mu tabela ku buza bashemi ba mina ka za lipangaliko za malaiti.

[Mbokisi fa likepe 29]

KWA BASHEMI

Kana mwanaa mina ya li mukulwani u tandanga nako ye ñata hahulu fa Intaneti, kamba u lumanga ni ku amuhelanga hahulu tushango twa fa luwaile lwa ku fumbata, kamba kana u iyakatwa hahulu kawayalesi ka hae ka lipina ku fita mwa iyakatwela mina? Haiba ku cwalo, mu kona ku ezañi?

Ha mu lata mwa kona ku amuha feela mwanaa mina sipangaliko seo. Kono mu si ke mwa nga kuli lipangaliko kaufela za malaiti li maswe. Esi mane mwendi ni mina mu itusisanga lipangaliko ze ñwi za malaiti ze ne siyo mwa miteñi ya bashemi ba mina. Kacwalo, ku fita ku amuha feela mwanaa mina sipangaliko sa hae ku si na libaka le lituna la ku ezeza cwalo, ne i ka ba hande ku itusisa kolo yeo ku mu luta mwa ku itusiseza lipangaliko za malaiti ka mukwa o swanela ni ka buitikanelelo. Mu kona ku eza cwalo ka mukwa ufi?

Mu ine fafasi ni mwanaa mina ni ku buhisana ni yena taba yeo. Sapili, mu mu taluseze libaka ha mu bilaezwa ki muitusisezo wa hae wa lipangaliko za malaiti. Sa bubeli, mu teeleze ku za bulela. (Liproverbia 18:13) Sa bulalu, mu fumane linzila ze kona ku mu tusa hande. Mu si ke mwa saba ku mu tomela milao, kono mu be ni musa. (Mafilipi 4:5) Ellen, ya bulezwi kwa makalelo, u bulela kuli: “Ha ne ni na ni butata bwa ku lumanga hahulu tushango twa fa luwaile lwa ku fumbata, bashemi ba ka ne ba si ka ni amuha luwaile; ne ba ni taluselize feela mwa ku itusiseza lona. Tuso ye ne ba ni file bashemi ba ka i ni tusize ku lumanga tushango ka buitikaneleli niha ba siyo.”

Ku cwañi haiba mwanaa mina a ikwangela? Mu si ke mwa nga kuli ha si ka utwa kelezo ya mina. Kono mu be ni pilutelele mi mu fe mwanaa mina nako ya ku nahana ka za taba yeo. Ha ku lata mwendi wa lumelelana ni ze mu bulezi, mi u ka eza licinceho ze tokwahala. Mikulwani ba bañata ba swana ni mukulwani ya bizwa Hailey, ya bulela kuli: “Sapili ne ni nyemile bashemi ba ka ha ba ni bulelela kuli ne ni ngongwezwi ki kompyuta ya ka. Kono hasamulaho, na nahana hahulu ka za teñi, mi na lemuha kuli ne ba bulela niti.”

[Siswaniso se si fa likepe 29]

Kana mwa itusisa hande lipangaliko za malaiti, kamba mu li tuhelela ku mi zamaisa?