•  Kana luli nitokwa kukutisa kwa mubili?

•  Ki ifi nzila yende ya kukutisa ka yona mubili?

•  Zenilela kueza

•  Zebabulela litaka za mina

 Kana luli nitokwa kukutisa kwa mubili?

 Buñata bwa baba mwa lilimo za kunonoboka babulela kuli babata kukutisa kwa mubili. Nihakulicwalo . . .

•   Buñata bwabona baisa hahulu pilu kwa ponahalo kufita buiketo bwa bona. Baezanga lika zeñwi kuli bakutise kwa mubili wabona kapili, zecwale ka kusaca lico ni kunwa mulyani wa kukutisa kwa mubili. Miezezo yecwalo ibonahalanga kuli ki yeminde, kono ka linako zeñwi itahisanga butata.

   “Basizana babañwi baitimanga lico ilikuli bakutise kwa mubili ka bubebe. Taba yeo itahisanga butata mi kuunganga nako yetelele kuli mubili ukone kuba hande hape.”—Hailey.

•   Babañata babaisa pilu kwa kukutisa mubili habaswaneli kueza cwalo. Mubili wabona uketile, mwendi baikutwanga kuli banani mubili haba ibapanya kwa litaka zabona, kamba kubonahala sina moba bonahalelanga batu babañwi fa mawebusaiti.

   “Hane ninani lilimo ze 13, neniibapanyanga kwa balikani baka. Neni nahana kuli nebaka nitabela hahulu haiba niba sina bona ili kutalusa kuota hahulu sina lucwañi.”—Paola

 Kwa lineku leliñwi, babanca babañwi batokwa luli kukutisa kwa mubili. Ka kuya ka piho ya katengo kakatalima za buiketo bwa batu . . .

•   Mwa lifasi kaufela, babanca babato eza 340 milioni ili baba mwahalaa lilimo ze 5 ni 19, banani mibili yetulile tikanyo.

•   Ka silimo sa 1975, neili feela banana basikai baba mwa halaa lilimo ze 5 ni 19 bane banani mibili ye tulile tikanyo. Ka silimo sa 2016 palo nese iekezehile hahulu.

•   Mwa libaka zeñata za lifasi babañata ki baba nunile hahulu kufita babasina mubili.

•   Kununa hahulu kuatile ni mwa linaha zeshebile, nihaiba mwa mabasi mo basaci lico zeswanela.

 Ki ifi nzila yende ya kukutisa ka yona mubili?

 Ki muezezo mañi omuka keta kuitusisa?

1.   Kusa canga lico ka linako zeñwi.

2.   Kuezanga lipapali zetiisa mubili ni kuca lico zeswanela.

3.   Kunwa mulyani wo tusa kukutisa mubili.

 Kalabo yaswanela: Muezezo wa bubeli: Kuezanga lipapali zetiisa mubili ni kuca lico zeswanela.

 Kuitima lico kamba kuitulela kuca lico zeñwi kukona kukutisa mubili kapili. Kono miezezo yeo haikoni kutusa mutu kuba ni buikangulo bobunde, mi muka nuna hape hamuka kalisa kuca sina mone mucelanga sapili.

 Kwa neku leliñwi , haiba muitomela sikonkwani sa kuba ni buikangulo bobunde, muka bonahala hande ni kuikutwa hande luli. Mualafi ya bizwa Michael Bradley naañozi kuli, “muezezo omunde hahulu ni otusa kuba ni buiketo bobunde ki kucinca mupilelo wamina kulikana ni momu batela kuli mubili wamina ubonahale kanzila yeo mwa bupilo bwamina kaufela.” a Sisupo ki sifi? Haiba munahana za kukutisa kwa mubili, musike mwa nahana feela ka za momuswanela kucelanga, kono munahane ka za momu kona kucinceza mupilelo wa mina ni kuzwelapili ni mupilelo wo.

 Zemuswanela kueza

 Bibele ilubulelela kuli luswanela kuba “babaeza lika ka kusafiteleza” ili kukopanyeleza micelo. (1 Timotea 3:11) Mane ibulela ka kunonga kuli kuambuka kuca maswe. (Liproverbia 23:20; Luka 21:34) Hase muzibile likuka zeo, cwale mulike miezezo ye latelela kuli mutwaele mupilelo oka mitusa kuba ni buikangulo bobunde:

•   Muitute ze kuama kuca lico zeswanela.

   Hamutokwi kuitima lico luli, kono mutokwa kuziba mufuta wa lico zetusa mwa mubili, kueza cwalo kukatahisa kuli mucange lico zeswanela. Mi kuca lico zeswanela ki yona nzila yende ye kona kumitusa kusaekeza hahulu kwa mubili.

•   Muezange lipapali zetiisa mubili.

   Munahane ka za lika zemukona kueza zazi ni zazi kuli mube ni buikangulo bobunde. Ka mutala, kufita kuitusisa sikwepe, muitusise mapahamelo. Mwa sibaka sa kutanda hora inze mueza lipapali za fa kompyuta, muzamaye zamaye.

•   Kufita kucanga feela lico zebubebe muce lico zeswanela.

   “Mwanana ya mwa lilimo za kunonoboka ya bizwa Sophia ubulela kuli, “Ni likanga kubeya lico zetusa kuba ni buikangulo, zecwale ka miselo ni miloho bukaufi. “Kueza cwalo kunitusanga kuli nisike naaca feela lico zesatusi hahulu mwa mubili.”

•   Mucange ka bunya.

   Batu babañwi bacanga ka bubebe kuli mane habalemuhangi kuli ki kale ba kula! Kacwalo muce ka kusa mata-mata. Mufitisange nakonyana pili musika ca kale sico sesiñwi. Mukafumana kuli mwendi hamuutwi tala sina mone munahanela.

•   Muisange mamelelo kwa lico zemuca ni molisebeleza.

   Mubale litaelo ze fa lico kuli muzibe molikona tuseza mwa mubili. Mulemuhe kuli: Lino zemunati hahulu, lico zebubebe, ni lico zemunati ili zeciwanga hamulaho wa kuca sico sesiñwi zakona kutahisa kuli munune hahulu.

•   Mube ni buitikaneleli.

   Sara, ili yanani lilimo ze 16 ubulela kuli: “Kwamulaho neniisanga hahulu pilu kwa kubala litaelo zeñozwi fa sico senibata kuca kuli nizibe mosituseza mwa mubili waka, mi kueza cwalo nekutahisanga kuli ninahane hahulu ka za lika ze mwa sico seo!” Ka linako zeñwi mwa kona kuca lico zeutwahala hande nihaike kuli mwa lico zeo kunani zeñata.

 Akalezo: Mutaluseze mualafi momu ikutwela ka za mubili wa mina. Mualafi uka beya litaba ka za likalafo zamina mwa munahano mi uka mitusa kuziba zemuswanela kueza kuli mube ni buikangulo bobunde