Kukukuezwa kueza somano kutalusañi?

 Nihaike kuli taluso ya linzwi le yashutana ka kuya ka sibaka, linzwi le likona kutalusa “kukukueza mutu kueza somano”hape likona kuama kwa kueza somano ni mutu inze asatabeli, mi ka linako zeñwi likona kuama kutundanisa mutu. Kukona kuama lika zecwale ka kuitusisa maswe banana kamba banana baba mwa lilimo za kunonoboka, kuhapeleza kueza somano ni mutu yali wahabo, kuswala likalala, ni kuhapelezwa kueza somano ki batu babatusanga babañwi inge cwalo mualafi, muluti, kamba yomuhulu wa bulapeli. Batu babahapelezwanga kueza somano ibe ka manzwi kamba ka kuba tundanisa hañata babembiwanga kuli ba ka ezwa maswe haiba ba biha ze ezahezi.

 Ka kuya ka patisiso yeñwi yeneezizwe, mwa America feela, silimo ni silimo ibato ba licika la batu bababato eza 1 milioni babihanga kuli bakukuelizwe kueza somano. Mi licika la batu bao mwa lilimo ze 12 ni 18.

 Zemuswanela kuziba

•   Bibele inyaza mukwa wa kukukueza mutu kueza somano. Bibele ibulela za sikwata sa batu bene banani litakazo za somano zetulile tikanyo bane babatile kuswala baana likalala bane batile kuto pota mwa Sodoma lilimo ze 4,000 kwamulaho. Kezahalo yeo neibonisa libaka Jehova hanaasinyize muleneñi wo. (Genese 19:4-13) Kuzwa fo, Mulao one ufilwe ku Mushe lilimo ze 3,500 kwamulaho neuhanisa kueza somano mutu ni wahabo yena, ili kukopanyeleza kukukueza wahabo kueza ni yena somano.—Livitike 18:6.

•   Batu babakukuezanga babañwi kueza somano hañata ibanga babazibana ni bona. Buka yeli Talking Sex With Your Kids ibonisa kuli, “mwahalaa batu babalaalu bane baswelwi likalala, bababeli kubona baziba hande mutu yanaa basweli likalala. Hañata mutu yaswalanga mutu yomuñwi likalala haki mutu yasazibahali”

•   Baana kamba basali bakona kuswaliwa likalala. Mwa America, 10 pesenti ya batu baba swaliwanga likalala ki baana. Ka kuya ka katengo kakañwi kakabizwa Rape, Abuse & Incest National Network (RAINN), “baana babaswaliwanga likalala baikalelwanga kuli mwendi mutu yanaabasweli likalala ukatahisa kuli babe ba kalombe kamba kuli aikutwe kuli haki wa butokwa kufita baana babañwi”.

•   Hakukomokisi kuli mukwa wa kukukueza batu kueza somano uatile hahulu. Bibele neipolofitile kuli “mwa mazazi a mafelelezo,” batu babañata bakaba “babasina lilato la sipepo,”ni “bababuhali” ni “babasina buiswalo.” (2 Timotea 3:1-3) Mi mikwa yeo yaiponahalela hande kwa batu baba hapelezanga babañwi kueza somano ni bona

•   Batu babakukuezwanga kueza somano haki mulatu wa bona. Hakuna yatabela kukukuezwa kueza somano. Ya kukuezanga yomuñwi ki yena feela ya nani mulatu. Nihakulicwalo mwakona kuunga mihato yekatahisa kuli likezo zecwalo lifukuzehe.

 Zemukona kueza

•   Muitukiseze. Mulelele cimo zemuka eza haiba mutu yomuñwi nihaiba yemuli ni yena mwa libato kamba wahabo mina amikukueza kueza somano ni yena. Musizana wa libizo la Erin uakaleza cwana, kuli muitukiseze kukuezo ya mufuta ufi kamba ufi, mwakona kueza lipapali zebonisa likukuezo zemukona kukopana ni zona ni kubona muhato one mukaanga. Ubulela kuli, “kueza cwalo kukona kubonahala inge kuli hakuna tuso kono kuka mitusa kuisileleza kwa miinelo yeswana sina yeo.”

   Bibele ibulela kuli: “Mutokomele hahulu momuzamaela kuli hamuzamayi sina likuba kono sina batu bababutali,. . . kakuli mazazi amaswe.”—Maefese 5:15, 16.

   Muipuze kuli: ‘Ki lika mañi zene nikaeza haiba mutu yomuñwi aniswala kanzila yenisa tabeli?’

•   Muzibe mone mukapicukela muinelo wo. Bakatengo ka RAINN baakaleza kuli, “mube ni nombolo ya balikani mina kamba bahabo mina ili bemukona kulizeza ka bunolo musa lemuhiwi ki mutu yemuli ni yena hamuikutwa kuli muinelo omuli ku ona utahisa kuli muikutwe kasa lukuluha. Balikani kamba bahabo mina bakataha kuto mishimba kamba kuto taluseza mutu yemuli ni yena kuli mwatokwahala kwa sibaka sesiñwi kapili-pili.” Nto ya pili yemuswanela kueza kuli muisileleze, ki kuambuka miinelo yekona kumikenya mwa butata.

   Bibele ibulela kuli: “Yabutali ubona kozi mi waipata, kono babasina zibo bazwelapili cwalo mi hasamulaho bautwa butuku.”—Liproverbia 22:3.

   Muipuze kuli: ‘Ki buitukiso mañi boniezize ka za monikona kupicukela muinelo omuñwi?’

•   Muatule lika zemusike mwaeza—mi mukumalele ku zona. Ka mutala, haiba mu mwa libato, muikambote ni yemuli ni yena mwa libato ka za lika zemuunga kuli zaswanela kamba haliswaneli. Haiba mutu yemuli ni yena mwa libato unahana kuli hamutokwi kuba ni macinekelo mwa lika zeñwi, uzibe mukatokwa kuba mwa libato ni mutu usili ili ya kuteka zemulumela.

   Bibele ibulela kuli: “Lilato . . . haliezi zeswabisa, halibati zalona feela.”—1 Makorinte 13:4, 5.

   Muipuze kuli: ‘Ki lika mañi zenilumela? Ki mizamao yecwañi yeniinga kuli haiswaneli?’