Kulumelana mashango ka za somano kutalusañi?

 “Kulumelana mashango ka za somano kuama kulumelana mashango azusulusa takazo ya buhule, mavidio, ni maswaniso a somano fa mawaile. Muuna yomuñwi naabulezi kuli: “Batu kacenu baanga kuli kulukile kulumelana mashango a somano. Mwa mulumela lushango ni yena wamilumela mi hasamulaho mukala kulumelana maswaniso a maswe a mapunu.”

 Ki kabakalañi batu habaezanga cwalo? Caziba wa mulao yanaabulezwi mwa mutende wa The New York Times, naabulezi kuli, “babanca babañata nebanani mubonelo wa kuli kuba ni maswaniso a mapunu mwa luwaile neli yona nzila yende ya kuitibahaza ka yona.” Yomunca yomuñwi naabulezi kuli kulumelana mashango a somano ki nzila yemukona kueza ka yona somano kusina zemaswe zekona kuzwa mwateñi. Mi hape naabulezi kuli, “hamukoni kuitwala kamba kuyambula matuku a sihule.”

 Baba mwa lilimo za kunonoboka balumelananga mashango ka za somano ka mabaka amañwi alatelela:

•   Baezanga linyawe ni mutu yomuñwi ka kusepa kuli baka kena mwa libato ni yena.

•   Bakeñisa kuli mutu yomuñwi u balumezi siswaniso, ni bona babata kuli ‘balumele mutu yo siswaniso sesiswana ni sahae.’

 Ki lika mañi zezwanga mwa kulumelana mashango ka za somano?

 Hase mulumile siswaniso fa luwaile, hamuna kuba ni maata fahalaa sona mi batu bakona kuitusisa sona ka mobalatela mi muka sinyeha libizo. Caziba yomuñwi yabizwa Amanda Lenhart ili mubatisisi mwa liluko la Pew Research Center naafile piho yeñwi ka za kulumelelana mashango a somano kuli nesi nto yebunolo kwa batu kuluma mashango a somano kwamulaho.

 Mwa litaba zeñwi

•    Batu babañwi seba lumile maswaniso a mapunu kwa batu babañata ili ane baamuhezi kuzwelela ku mutu yomuñwi ka mulelo wa kutabisa balikani babona.

•    Bashimani babañwi ili bane babanga mwa libato lelifelisizwe, sebahasanyize maswaniso a mapunu a mutu yene babanga ni yena mwa libato ka mulelo wa kukutisa misuha.

 KANA MWAZIBA? Mwa miinelo yemiñata, kuluma maswaniso a mapunu ki nto yeswana ni kusilafaza mwanana kamba kuhasanya maswaniso a mwanana yali mapunu. Banana babañwi bane balumile mashango a somano bafilwe mulatu wa kuikenya mwa likezo za kulobalana kokuhanisizwe.

 Bibele ibulelañi fa taba yeo?

 Bibele ibulela hande ka za munyaka wa somano o mwahalaa batu babanyalani. (Liproverbia 5:18) Nihakulicwalo, ibulela ka kuutwahala ka za muzamao wa buhule mwahalaa batu babasika nyalana. Munyakisise litimana za mwa Bibele alatelela:

•   “Muzamao wa buhule ni mufuta kaufela wa masila kamba mukwañuli, nihaiba feela kubulelwa lisike zabulelwa mwahalaa mina, . . . nihaiba muzamao oswabisa kamba lipulelo za bukuba kamba lisheha la zeswabisa.”—Maefese 5:3, 4.

•   “Mubulaye lilama za mubili wamina ze mwa lifasi kwa neku la muzamao wa buhule, masila, litakazo za kulobala ni mutu zetulile tikanyo, litakazo zemaswe”—Maefese 5:3, 4.

 Mañolo alulemusi feela za “buhule” (somano yeezwa kwande a linyalo) kono hape ilulemusa za lika zecwale ka “masila” (ili linzwi leliama kwa mufuta kaufela wa nto yemasila) ni “litakazo za kulobala ni mutu zetulile tikanyo” (haiami kwa likezo za kubonisana lilato zeezwa mwa linyalo kono iama kwa takazo yekona kutahisa kuli batu babe ni muzamao omaswe).

 Muipuze Kuli:

•   Kulumelana maswaniso a mapunu ki “masila” ka mukwa ufi?

•   Ki nzila mañi yekona kutahisa kuli nibe ni “litakazo za kulobala ni mutu zetulile tikanyo”?

•   Ki kabakalañi kuba ni takazo ya kubuha kamba kulumela maswaniso a mapunu haili “nto yemaswe”?

 Litimana ze mwa Bibele zelatelela libonisa libaka haluswanela kutokolomoha kulumelana mashango ka za somano.

•   “Ueze moukonela kaufela kuli ube yalumelelwa ku Mulimu, uli mubeleki yasaswabeli sesiñwi.”—2 Timotea 2:15.

•    “Muitekule kuli mulukela kuba batu babacwañi mwa likezo zekenile za muzamao ni mwa likezo za busepahali ku Mulimu.”—2 Pitrosi 3:11.

 Litimana zeo libulela bunde bobu zwanga mwa kueza lika zelukile. Hamunani muzamao omunde ,hamuna kutokwa kuikalelwa kamba kuinyaza bakeñisa zemuezize.—Magalata 6:7.

 Muipuze kuli:

•    Ni mutu yacwañi?

•    Kana naaisa pilu kwa libubo lebanani lona batu babañwi?

•    Kana nibata kuitabisa ka lika zesa tabisi babañwi?

•    Kulumelana mashango a litaba za somano kukona kuama cwañi libubo laka?

•    Kulumelana mashango ka za litaba za somano kukona kutahisa cwañi kuli bashemi baka basike banisepa?

 TABA YEEZAHEZI LULI “Ninani mulikanaaka yanaanani ni nyazi wamushimani mi hakuna yanaaziba ka za teñi. Aluma siswaniso sahae sa mapunu ku mushimani yo, mi ni yena amulumela siswaniso sa mapunu. Nekusika fita nihaiba lihora za 48, bo ndatahe batatuba luwaile lwahae. Bafumana mashango mwateñi, mi nebanyemile hahulu. Ba mubuza ka za mashango ao, mi aitumelela lika kaufela. Naziba kuli naaikutwile bumaswe ka za lika zanaaezize, kono bashemi bahae nebakomokile ni kunyema hahulu! Bashemi bahae bakakanya ka za haiba bakona kumusepa hape.”

 Niti ka za Bupilo: Kulumelana mashango a litaba za somano kushwaulisa yaluma mashango ao ni yaamuhela. Musizana yomuñwi yali mwa lilimo za kunonoboka ili yanaa hapelezwanga ki nyazi yahae kuli amulumele mashango a litaba za somano utalusa kuli, “niikutwanga hahulu bumaswe mane ni kuswaba ka za taba yeo.”

 Bakeñisa kuli kulumelana mashango ka za litaba za somano kukona kutahisa lika zemaswe ku mina ni ku babañwi, kamba kuli mane mukona kufiwa mulatu kabakala kueza cwalo, neikaba hande kulatelela kelezo ya mwa Bibele:

•   “Usabe kwa litakazo za kwa bunca.”—2 Timotea 2:22.

•   “Ubiule meeto aka ku zesina tuso.”—Samu 119:37.

 Nemuka Eza Cwañi?

 Musebelise kelezo ya mwa Bibele hamukopana ni muinelo omuñwi mwa bupilo. Mubale manzwi anaabulezi kaizeli Janet, mi mukete litaba zemubona kuli zakona kumitusa.

 “Ka nako yeñwi, nenikopani ni mushimani yomuñwi mi anikupa nombolo yaka ni na nashimba yahae. Mwahalaa sunda iliñwi feela, akala kunikupa maswaniso aka abonisa inze nitinile feela za mwahali.”—Janet.

 Munahana kuli Janet naaswanela kuezañi? Ki lika mañi zene mukaeza?

•  KATULO YAPILI Mukana mwabulela kuli: ‘Hakuna sesifosahalile kueza cwalo. Esi mane hane lukaya kwa likamba, naaka nibona inze nitinile libyana za kutapa ni zona.’

•  KATULO YA BUBELI Mukana mwabulela kuli: ‘Hanizibi zabata luli. Kashe nimulumele feela siswaniso inze nitinile litino zesa beleli hahulu kuli nibone zakaeza.’

•  KATULO YA BULALU Mukana mwa bulela kuli: ‘Mushimani yo ubata fela kueza somano nina. Nika zwisa lushango lwahae mwa luwaile lwaka.’

 Katulo ya bulaalu ibonahala kuba yende hahulu ni kufita. Esi mane Bibele ibulela kuli: “Batu babanani ngana bakabona butata habu taha ni kubu ambuka kono babasina ngana bakazwelapili cwalo mi hasamulaho bakainyaza.”—Liproverbia 22:3, ka kuya ka Bibele ya Toloko ya Good News.

 Zelunyakisisize libonisa zetahisanga kuli batu bakale kulumelana mashango aama litaba za somano mane ni mizamao yemiñwi ye maswe: Kana mwaketanga hande balikani bamina? (Liproverbia 13:20) Musizana ya bizwa Sarah ubulela kuli; “Mueze siango ni batu bemuziba kuli ni bona habatabeli mikwa yemaswe.” Musizana wa libizo la Delia walumelelana ni taba yeo. Utalusa kuli: “Batu babañwi babaipapata kuli ki balikani, mulelo wabona haki kutusa mutu kuba ni mikwa yeminde kono ki wa kuli asike asepahala. Haiba muzamao wabona haulumelelani ni milao ya Mulimu, uzibe bamisusueza kueza lika zemuziba kuli halisika luka. Kana mwatabela kueza cwalo?”