Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye fa kalulo ya bubeli ya litaba ze li teñi

Mu ye kwa litaba za mwahali

Lipaki za Jehova

Silozi

Tawala ya Mulibeleli  |  May 2015

Kana Mwa Ziba?

Kana Mwa Ziba?

Kana litaba zepumbuzwi zakwaikale zalumelelana ni litaba ze mwa Bibele?

Mulena wa asirya sarigoni ii, ya bulezwi kwa liñolo la Isaya 20:1

Taba yeñozwi mwa magazini yeñwi (Biblical Archaeology Review) yakuli batu “baba fita fa 50” baba bulezwi mwa Mañolo A Siheberu nebakile babateñi, seingiwa kuba ya niti bakeñisa lika zefumanwi ki bapumbuli balitaba zakwaikale. Babañwi ba batu bao ki malena ba 14 ba Juda ni Isilaele, kukopanyeleza cwalo ni malena babazibahala hahulu babacwale ka Davida, Ezekiasi ni babañwi bane basa zibahali hahulu babacwale ka mulena Menahemu ni Peka. Mwahalaa batu bao hape, kunani bo Faro baketalizoho ni malena ba 19 ba Asirya, Babilona, Moabi, Peresia, ni Siria. Nihakulicwalo, malena haki bona feela bababulezwi mwa Bibele ni mwa litaba zenefumanwi ki bapumbuli ba litaba zakwaikale. Kono kunani batu babañwi bane basika tuma hahulu, babacwale ka baprisita babapahami, bañoli, ni makwambuyu babañwi cwalo.

Taba ya mwa magazini yeo izwelapili kutalusa kuli “kunani litaba zeñata zefumanwi ki babatisisi babañwi” ili zebonisa buniti bwa litaba zeo. Mañolo A Sigerike A Sikreste niona abulela za batu babañwi babañata bakwaikale, mi kunani litaba zeñwi zefumanwi ki bapumbuli ba litaba zakwaikale zelumelelana ni zeo, ze cwale ka taba ya Heroda, Ponse Pilato, Tibere, Kayafa, ni Sergiusi Paulusi.

Litau nelikalile lili kutondahala mwa libaka zebulezwi mwa Bibele?

Limota la mwa babilona wakwaikale fo kuswanisizwe Tau

Nihaike kuli hakuna litau mwa Palestine kacenu, Mañolo amañwi a mwa Bibele abato ba 150 abonisa kuli bañoli ba Bibele neba liziba hande. Mañolo amañata aitusisa feela linzwi leo sina swanisezo kono amañwi ona atalusa likezahalo luli zene bileteñi. Ka mutala Samisoni, Davida, ni Benaya, bazibahala ka bundume bwabona bwa kubulaya litau. (Baatuli 14:5, 6; 1 Samuele 17:34, 35; 2 Samuele 23:20) Batu babañwi nebabulailwe ki litau.—1 Malena 13:24; 2 Malena 17:25.

Mwa linako zakwaikale, tau yakwa Asia yebizwa (Panthera leo persica) neizamayanga kuzwa kwa Asia Minor ni kwa Greece kuya kwa Palestine, kwa Siria, kwa Mesopotamia, ni kwa mutulo-wiko wa India. Maswaniso a folofolo yeo naafumanehanga hahulu mwa miyaho yakwaikale ya mwa Near East bakeñisa kuli neisabiwa ni kukutekiwa. Mamota anaali kwa matuko mukwakwa oipitezi wa mwa Babilona wakwaikale one uitusiswanga ka nako ya mikiti, naakabisizwe ka maswaniso a litau.

Lipiho libonisa kuli, batu bane balwananga mwa lindwa zabulapeli nebazumanga litau mwa Palestine kwa mafelelezo a lilimo zama 1100 C.E. Kubonahala kuli litau nelikalile kutondahala mwa sibaka seo hamulaho feela wa lilimo zama 1300. Nihakulicwalo, lipiho libonisa kuli litau neli saliteñi kwa Mesopotamia ni kwa Siria kuisa mwa lilimo zama 1800 ni kuli neli saliteñi mwa Iran ni mwa Iraq kuisa kwa mafelelezo a lilimo zama 1800 ni kwamakalelo a lilimo zama 1900 C.E.