Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye kwa litaba za mwahali

Lipaki za Jehova

Mukete puo Silozi

 MASWANISO A ZA KWAMULAHO

Alhazen

Alhazen

MWENDI hamusika utwa kale za mutu yabizwa Abū ‘Alī al-Ḥasan ibn al-Haytham. Kwa Europe ni kwa America, uzibahala ka libizo la Alhazen, ili leliñozwi ka Silatini kuyemela libizo lapili la muuna yo, la al-Hasan. Kaufelaa luna lwakona kutusiwa ki musebezi wanaaezize Alhazen. Utalusizwe kuba “yomuñwi wa batu ba butokwa hahulu ili babatahisize licinceho mwa litaba za sayansi.”

Alhazen naapepilwe ibato ba ka 965 C.E. mwa Basra, ili yebizwa ka nako ya cwale kuli Iraq. Zeñwi za lika zanaatabela hahulu kuziba neli mbyumbyulu, sayansi, lipalo, milyani, lipina, lituto za meeto, ni litoko. Kono ki nto mañi luli yanaaezize muuna yo yeluswanela kuitumela ku yena?

KUEZA LISA KUZWELELA KWA NUKA YA NILE

Likande la Alhazen libile teñi ka nako yetelele. Liama mulelo wanaanani ona wa kuzamaisa moibubela Nuka ya Nile, mi ibato ba hamulaho wa lilimo ze 1,000, batu nebaezize musebezi wo kwa Aswân ili ka silimo sa 1902.

Likande leo hape libonisa kuli bakeñisa kuli mwa naha ya Egypt nekubanga ni miunda ni linanga, Alhazen naalelile kufukuza kwa butata bo ka kueza lisa kuzwelela kwa nuka ya Nile. Mulena yanaabusa Cairo ili Caliph al-Hakim hanaautwile ka za muhupulo wo, abiza Alhazen kuli atahe kwa Egypt kutoeza lisa kuzwelela kwa nuka ya Nile. Alhazen hanaatilo bona nuka yeo, alemuha kuli naasike akona kueza musebezi wo. Bakeñisa kuli naasaba kufiwa koto ki mubusi yamaswe yo, Alhazen aipumisa kupulumuka kuli asike abulaiwa kufitela nako yanaashwile mubusi yo ili hamulaho wa lilimo zebatoba 11, ka silimo sa 1021. Mwa nako yeo yanaaipulumukisa, Alhazen naanani nako yeñata ya kueza lika zanaatabela hanaali mwa sibaka sanaabeilwe bakeñisa muinelo wahae.

BUKA YEBULELA ZA MEETO

Ka nako yanaalukuluzwi, Alhazen naasa ñozi buka ya livolyumu ze 7 yebulela za meeto, mi buka yeo iingiwa kuba “yeñwi ya libuka za butokwa hahulu zebulela litaba za sayansi.” Mwa buka yeo, naañozi ka za lipatisiso zanaaezize ka za moliinezi liseli, ili zekopanyeleza molibonahalelanga mwa mibala yeshutana-shutana, molibonahalelanga halinata fa siiponi, ni molisikuluhelanga halizwa mwa sibaka sesiñwi kuya ku sesiñwi.  Hape naaitutile ka za mo liseli lituseza kwa kubona, mousebeleza mubili, ni mwasebeleza meeto.

Mwa lilimo za ma 1200, musebezi wa Alhazen neutolokilwe kuzwa mwa Siarabe kuisa mwa Silatini, mi mwahalaa lilimo zeñata kuzwa fo, licaziba ba kwa Europe nebasebelisanga litaba zeo. Litaba zanaañozi Alhazen ka za mwainezi mangilasi nelitusize hahulu batu ba mwa Europe bane bapanganga mangilasi a kwa meeto kupanga lihoho zeitusiswa kwa kubona lika ze kwahule ni lihoho zeitusiswa kwa kubona lika zenyinyani, mi nebaezanga cwalo ka kuswala mangilasi amabeli, yeñwi kwapilaa yeñwi.

SIHOHO SESIBIZWA OBSCURA

Alhazen naazibile lika zetusa kuli sihoho siinge maswaniso ka nako yanaaezize muzuzunyana okonwa kubulelwa kuli ki ona sihoho sapili sa obscura. Mwa muzuzunyana woo nekunani feela lififi mi nekunani kasubanyana kane katusa kuli nto yeiinzi fande ibonahale mwa muzuzu moo.

Alhazen naaezize muzuzunyana okonwa kubulelwa kuli ki ona sihoho sapili sa obscura

Mwa lilimo za ma 1700, nekuekelizwe likalulo zeñwi kwa sihoho sa obscura kuli sihoho seo sikone kuunganga maswaniso ni kuabuluka. Kueza cwalo nekubatusize cwañi? Nebakonile kuba ni sihoho sesisebeza hande. Lihoho zelunani zona kacenu hamoho cwalo ni meeto aluna kasibili, lisebeza sina sihoho sa obscura. *

MUEZEZO WA SAYANSI

Nto yeñwi yetabisa ka za musebezi wanaaezize Alhazen kikuli naanani bukwala mi naaezanga lipatisiso zahae ka tokomelo mwa lika zeama pupo. Naaezanga lika ka kushutana ni batu ba mwa linako zanaapila ku zona. Neli yomuñwi wa babatisisi bane baitusisanga litaba zeñozwi kwa kulika miezezo yeshutana-shutana mi naasasabangi kuhana litaba zene balumela batu haiba kuli nekusina hande bupaki bwa litaba zeo.

Taba yeñwi yeitusiswanga hahulu mwa litaba za sayansi kacenu ikona kubulelwa ka bukuswani kuli: “Uswanela kuba ni bupaki bwa zeulumela!” Batu babañwi baanga kuli Alhazen ki yena “caziba wapili mwa litaba za sayansi.” Bakeñisa taba yeo, luswanela kuitumela luli ku yena.

^ para. 13 Kuswana koku mwahalaa sihoho sa obscura ni meeto aluna nekusa utwisiswi hande kufitela mwa lilimo za ma 1600 ili foo Johannes Kepler naatalusize moliswanela lika zeo.