Mu ye kwa litaba za mwahali

Mu ye fa kalulo ya bubeli ya litaba ze li teñi

Mu ye kwa litaba za mwahali

Lipaki za Jehova

Silozi

Muzuhe!  |  February 2014

 MASWANISO A ZA KWAMULAHO

Constantine

Constantine

Constantine ne li yena mubusi wa pili wa Roma ku ipulela kuli ne li Mukreste. Ka ku eza cwalo, naa amile hahulu litaba za kwaikale za lifasi. Naa amuhezi bulapeli bo, bo ne ba nyandisezwanga batu kwamulaho ni ku tusa mwa ku kalisa bulapeli bo bu twi ki bwa Sikreste. Buka ye bizwa The Encyclopædia Britannica i bulela kuli, ka ku eza cwalo, bulapeli bo bu twi ki bwa Sikreste bwa ba “sikwata se si maata hahulu se si yemela litaba za batu ni lipolitiki” mwa lifasi.

KI KABAKALAÑI ha mu swanela ku iyakatwa za mubusi wa Muroma wa kwaikale? Haiba mwa tabela litaba za Bukreste, mu swanela ku ziba kuli ku ikenya kwa Constantine mwa litaba za lipolitiki ni za bulapeli ku amile hahulu litumelo ni lizo za likeleke ze ñata ku to fita ni mwa linako za cwale. Ha lu boneñi libaka ha ku bile cwalo.

LIKELEKE—KU LUMELEZWA KWA ZONA NI KU ITUSISWA MASWE KWA ZONA HAMULAHO

Ka 313 C.E., Constantine naa li mubusi wa Mubuso wa Maroma wa kwa Wiko, mi ka nako ye swana yeo, bo Licinius ni Maximinus bona ne li ba babusi ba mubuso wa kwa Upa. Constantine ni Licinius ne ba file tukuluho ya ku lapela kwa batu kaufela, hamohocwalo ni Bakreste. Constantine naa silelelize Bakreste, ka ku nahana kuli bulapeli bwa bona, ne bu ka tahisa swalisano mwa mubuso wa hae. *

Constantine naa komokile hahulu ku fumana kuli keleke ne i aluhani kabakala ku sa lumelelana. Kabakala ku bata ku tahisa kutwano mwa keleke, Constantine a toma tuto ye twi ki ye “lukile,” mi a hapeleza batu ku i amuhela. Kuli ba latiwe ki yena, mabishopu ba cinca lituto za bona kuli li lumelelane ni tuto yeo, mi ba ne ba lumezi tuto yeo ne ba tuhelisizwe ku lifanga mitelo mi ne ba fiwanga masheleñi a lituso. Caziba wa litaba za kwaikale ya bizwa Charles Freeman, naa bulezi kuli: “Ku amuhela tuto yeo, ye twi ki tuto ye ‘lukile’ ya Bakreste, ne  si feela taba ya bulapeli kono ne ku ama ku fumana masheleñi a mañata ni ku ba ni maata.” Kabakaleo, ba bahulu ba bulapeli ba ba ni maata a matuna hahulu mwa litaba za silifasi. Caziba wa litaba za kwaikale ya bizwa A.H.M. Jones u bulela kuli: “Keleke ne i fumani musilelezi, kono hape ne i ipumanezi mulenaa yona.”

“Keleke ne i fumani musilelezi, kono hape ne i ipumanezi mulenaa yona.”—A.H.M. Jones, caziba wa litaba za kwaikale

NE KU KALILE BUKRESTE BO BU CWAÑI?

Kabakala swalisano ya Constantine ni mabishopu, kwa ba ni bulapeli bo ne bu na ni lituto za Sikreste ni za sihedeni. Ne ku sa konahali kuli ku be mu sili, kabakala kuli mulelo wa mubusi yo, ne li wa kuli ku be ni swalisano mwahalaa bulapeli isiñi ku yemela niti ya mwa bulapeli. Esi mane ne li mubusi wa muhedeni. Caziba yo muñwi wa litaba za kwaikale naa bulezi ka za Constantine kuli, ka mulelo wa ku bata ku tabisa Bakreste ni bahedeni naa “iketezi ku ba fa sihali-hali mwa miezezo ya hae ni mwa litaba za muuso.”

Niha naa bulela kuli naa yemela Bukreste, Constantine naa zwelapili ku abana mwa litaba za sihedeni. Ka mutala, naa sa abana mwa bunuhi bwa linaleli ni bulauli ili likezo za tumelo ya mioya ye nyaziwa mwa Bibele. (Deuteronoma 18:10-12) Fa siswaniso sa hae se siñwi se si mwa Roma, Constantine u bonisizwe inze a ciseza matabelo milimu ya sihedeni. Naa zwezipili ku tompa mulimu wa lizazi ka ku beya siswaniso sa hae fa masheleñi a muwayawaya ni ku zwisezapili bulapeli bwa mulimu wa lizazi. Ha naa sa supezi, Constantine mane naa file tumelezo ya kuli mwa toloponyana ye bizwa Umbria, mwa naha ya Italy ku yahiwe tempele ya hae ni lubasi lwa hae mi ku ketiwe baprisita ba ne ba ka yo sebeleza kwa tempele yeo.

Constantine naa zina-zinile kunga muhato wa ku kolobezwa sina “Mukreste” ku fitela ha sa sutelezi bukaufi ni lifu la hae ka silimo sa 337 C.E. Baituti ba bañata ba bulela kuli, naa zina-zinile kunga muhato kabakala kuli naa sa bata ku yemelwa ki Bakreste ni mahedeni ba ne ba pila mwa mubuso wa hae. Kaniti, za naa ezize mwa bupilo bwa hae ni ze ne mu tahiselize kuli a liyehe ku kolobezwa li zusa lipuzo ze ñata ka za haiba naa na ni tumelo ya luli ku Kreste. Nihakulicwalo, taba ya niti kikuli: Keleke ya naa file tumelezo Constantine ne i bile kopano ye maata hahulu mwa litaba za bupolitiki ni bulapeli, mi ya fulalela Kreste ni ku amuhela lifasi. Jesu naa bulezi ka za balateleli ba hae kuli: “Hasi ba lifasi, sina na, ha ni si wa lifasi.” (Joani 17:14) Ku yona keleke ye, ye ne se i li ya lifasi, ne ku simuluhile likeleke ze ñata-ñata.

Lika ze kaufela li talusañi ku luna? Li talusa kuli ha lu swaneli ku amuhela feela lituto za keleke ifi kamba ifi, kono lu swanela ku li tatuba ka ku itusisa Bibele.—1 Joani 4:1.

^ par. 6 Buka ye ñwi i bulela kuli, Bukreste bwa Constantine ne bu kakanyiwa hahulu, mi libaka le ne li tahisa cwalo ki la kuli naa “lumeleza bulapeli bwa milimu mwa keleke, nihaiba kwa mafelelezo a puso ya hae.”

Muitute Zeñata

Bibele I Lutañi Luli?

Mu Tiye mwa Bulapeli bwa Niti