Bantu bakaka balendi banza ti, bamana bangula ntêlo buna bu batsonekena zo mu ntama, peleko ntêlo mu ntêlo, mbo wubakisa bitangi mu tomo bakula ntêlo zi basarila mu mazu ma batsonekena Bibila ku mbatukulu. Kâ, ntangu zakaka ka bubâka ko. Tataluzuleno mwa bifwani:

• Ka kwena mazu ko me na mitieno mimosi mu mpila ya zonzela na ya tsonekena. Samuel. R. Driver, profesere yimosi ya Ebre, watsoneka ti, “mazu ka maswaswanaka ko kwa mu mpila ya tsonekena, ya zonzela, na mu ntûkulu zawu, kâ mpe [. . .] mu mpila yi basarilaka mabanza mu fraze.” Buna mazu mamansoni ma swaswana mena mu mpila ya banzila. Profesere Driver vutulu tâ, “Dieka bo,” “mpila ya têla misamu mu muna zu ya swaswana yena.”

• Ka kwena zu ko lumbu ti, dilendi tomo delakana na mpila ya zonzela na ya tsonekena ya Ebre ya ntama, ya Arameye, na ya Greke yi batsonekena Bibila, buna mbangululu ya ntêlo mu ntêlo ya Bibila yilendi sa ti yabâ mpasi mu bakula peleko yilendi dukisa mabanza malembolo ma delakana.

• Nsasa ya ntêlo peleko ya musamu yilendi soba tintwari na musamu wu batâ zonzela.

Muntu wubangulaka lendi bâ na lenda dia bangula verse zakaka buna bu batsonekena zo mu mazu ma batsonekena Bibila, kâ fweti tomo sa keba bu kasila bo.

 Bifwani bita landa bisongele bwe mbangululu ya ntêlo mu ntêlo balendi kwizi ya bakula mu mpila ya mbi:

• Bibila ntêlo ya “seka” na ya “bwa tolo” disarilaka mu zonzela nkatika tolo na lufwa. (Matie 28:13; Bisalu 7:60) Bu basarilaka ntêlo zo mu zonzela lufwa, bantu babangulaka Bibila balendi sarila “seka mu lufwa,” mu bakisa bitangi bia lumbu ti mu lembo wubakana.—1 Bisi-Korente 7:39; 1 Bisi-Tesalonike 4:13; 2 Piere 3:4.

• Ntumwa Paulo wasarila ntêlo yi bamonaka mu Bisi-Efeze 4:14 yi balendi bangula ebu tala ti babanguri ntêlo mu ntêlo “mu nsaka za de za bantu.” Mpila yo ya zonzela ya ntama yimonekese nsalulu yeri sarilaka bantu mu leba bampwana’awu mu nsaka za de. Mu mazu mamingi, bu babangulaka tifwani tio mu mpila yo, bantu balendi bakula fioti. Kâ bamana bangula ntêlo yo ebu “bungungu bwa bantu” mpila yena yita hana nkatika nsasa.

• Mu Bisi-Rome 12:11, ntêlo ya Greke yi basarila yizololo tâ “bila mu mpeve.” Ntêlo yo ka yita tomo dukisa nsasa ko mu Lari, ntiangu babanguri yo ebu mu Bibila. Mbangululu ya nza ya môna, “Fulukeno mu luhemo mu nzila ya mpeve.”

• Mu Tinzonzi tiandi ha zulu Mongo, Yezu wasarila ntêlo yi bavulu bangulaka mu “Nsayi kwe bamputu mu mpeve.” (Matie 5:3, King James Version) Kâ mu mazu mamingi, bamana bangula ntiana bu basa mu Greke, bantu ka batomo’â bakula ko. Ntangu zakaka, bamana dinga mu tomo bangula ntiana bu babangula mu Greke, ntêlo ya “mputu mu mpeve” yilendi zolo tâ tiwulu, muntu wulembolo na ngolo, na wê na mabanza yeko-yeko. Kâ, mu verse yi Yezu bantu keri zolo longesaka ti nsayi’awu ka yifweti’â yasikamana mu nsatu zawu za tinsuni ko, kâ bu babakula ti nsatu lutwalusu lwa Nzambi ye nawu. (Like 6:20) Dieka bo, bamana tâ “bô bazebi ti nsatu ya timpeve ye nawu” peleko “bô bazebi ti nsatu Nzambi ye nawu,” mpila ya mbote yena mu tomo dukisa nsasa ya ntêlo yi basarila ku mbatukulu.—Matie 5:3; The New Testament in Modern English.

•   Mbala zazîngi yi basarila ntêlo ya “timbanda” mu Ebre, balendi ya bangula mu zonzela diki die na muntu mu ndiku yilembolo ya kwikama, peleko mu dienokena bima bia ngana. (Bingana 6:34; Izayi 11:13) Kâ ntêlo yo ya Ebre balendi ya sarila mpe mu zonzela musamu wa mbote. Mu tifwani, balendi ya sarila mu zonzela “luhemo,” peleko manzangu me na Yehova ma kengerela bisari biandi, peleko “ ndombolo yi kasaka kwe bisari biandi mu bâ ba kangama” kwe Yandi (Ndukulu 34:14; 2 Mitinu 19:31; Ezekiele 5:13; Zakari 8:2) Balendi mpe ya sarila mu zonzela luhemo lwe na bisari biandi bia kwikama kwe Yandi, na mu nsambululu’andi peleko ‘tifu tiawu tialembo tambula ti muntu kakolamana’ Nzambi.—Mikunga 69:9; 119:139; Lutangu 25:11.

• Ntêlo ya Ebre yi bavulu sarilaka mu zonzela koko kwa muntu, nsasa zazingi yena. Balendi ya bangula mu, “lutumu,” “lukabu,” peleko “ngolo.” (2 Samwele 8:3; 1 Mitinu 10:13; Bingana 18:21) Mu Lari, mu mpila zazingi babangula yo mu Bibila. Mbangululu ya nza ya môna.

Bifwani bio biabiansoni bitusongele ti bu babangulaka Bibila, ntangu zazansoni ka wufwanane’â ko kwa mu bangula ntêlo mu mazu ma batsonekena dio ku mbatukulu. Muntu wuta bangula fweti bâ na mabanza ma mbote mu sôla ntêlo mu zu diandi zitomo dukisa mabanza ma zu di batsonekena Bibila. Musamu wakaka, fweti zitisa mitieno mu mpila yi basarilaka ntêlo mu zu diandi ngatu ntangulu yalembo bâ mpasi.

Ku lweka lwakaka, muntu wubangulaka fweti sa keba mu hana nsasa ya ntêlo ntangu zazansoni. Muntu wubangulaka wê na timpwanza tia bangula Bibila buna bu kata bakurila mabanza ma nguri, lendi yayasa nsasa ya mabanza me mu kati. Bwe wulendi bêla? Muntu wubangulaka lendi bakula mabanza ma batsoneka ku mbatukulu mu mpila ya mbi mpe kotese mo mu mbangululu peleko lendi katula mabanza makaka ma mfunu. Buna, ni bu sa ti mbangululu ya mabanza ma nguri ma Bibila yilendi bâ ya peta mu tanga, ntangu zakaka yilendi kabakasa muntu wuta tanga mu bakula nsasa ya matieleka ya misamu mi batsoneka ku mbatukulu.

Muntu wubangulaka wulendi kotesa nkwikulu zandi mu mbangululu. Mu tifwani, Matie 7:13 ebu yitâka: “Nzila yinataka ku mfukulu ya sarila yena.” Bantu bakaka babangulaka basikamana mu nkwikulu zawu, mpe basarila ntêlo ya “benga dia tiya” kani basarila nkatika ntêlo ya Greke yizololo tâ “mfukulu.”

 Muntu wubangulaka Bibila fweti bambuka mpe ti bu batsoneka Bibila, mpila yi zonzaka bantu babansoni basarila, mpe mu bungu dia bantu ba mpila na mpila batsoneka dio, ntiana, bisari bia misitu, mivungu na bantu balobaka mbizi. (Nehemi 8:8, 12; Bisalu 4:13) Dieka bo, mbangululu ya mbote ya Bibila yifweti sa ti nsangu zê mô zalembo bâ mpasi mu bakula kwe bantu bazololo mu longoka Bibila ntono ntûkulu zawu. Buna mu mbangululu, bubote bwena mu sarila ntêlo zilembolo mpasi mu bakula, na zi sarilaka bantu babansoni, kani basarila ntêlo zi balembo sarilaka kwe bantu babîngi.

Bantu bakaka babangulaka Bibila babonga nzengolo bawu beni yilembolo ya delakana mu katula nkumbu ya Nzambi, Yehova, mu mbangululu za lumbu ti ni bu sa ti nkumbu yo mu matosonoko ma ntama ma Bibila yena. (Tala Appendice A4.) Mbangululu zazingi ziyingasaka nkumbu ya Nzambi mu nkumbu za buzitu ntiana “Mfumu,” mpe mbangululu zakaka mbo zisaka ti bantu babâ na ntembe tala ti Nzambi nkumbu ye nandi. Mu tifwani, mbangululu zakaka ebu zibangulaka, lusambulu lwa Yezu lwe mu Za 17:26: “Nakuzabikisi kwe bawu,” mpe mu Za 17:6, “Nakuzabikisi kwe bô ba wakungeni.” Kâ nkatika mbangululu ya lusambulu lwa Yezu ni eyi: “Nkumbu’aku ya nabazabikisi,” mpe “Natomono zabikisa nkumbu’aku kwe bantu ba wakungana.”

Ntiana kwa bwa tâ mabanza ma nkotolo ma mbangululu ya ntete mu Anglais ya Mbangululu ya nza ya môna: “Kani kabwe, ka tubangulaka mabanza ma nguri ma verse ko. Mu mbangululu’eto, ngolo tasariri mu bangula ntêlo buna bu basarila zo mu mazu ma ntete. Ni bo tasiri mu mbuka zena’eti mpila ya zonzela ya Anglais ya lumbu ti ni bo yena, peleko mu mbuka zena’eti nsasa ya mabanza ka yita soba ko.” Ntiangu, Komite ya Bibila dia Mbangululu ya nza ya môna yisarilaka ngolo mu sarila ntêlo na mabanza ma delakane na mazu ma batsonekena Bibila ku mbatukulu mu mpila ya delakana, kâ mpe keba yisaka mu lembo sarila ntêlo za kuba, peleko zibebesaka nsasa ya mabanza. Buna, ntangulu ya Bibila ka yibâ mpasi ko, mpe titangi mbo titomo bâ na lukwikulu ti nsangu zo zitûkiri kwe Nzambi mu mpila yifwanane babanguri zo.—1 Bisi-Tesalonike 2:13.