Tolokeleni

Tolokeleni muye pa filukusangwamo

 ILYASHI LYABO

Ku Bantu Bonse Nalibeele Ifintu Fyonse

Ku Bantu Bonse Nalibeele Ifintu Fyonse

“Kani ukabatishiwe, nkakusha!” Batata baalitiinishe bamayo na aya amashiwi mu mwaka wa 1941. Nangaba na fyefyo bamayo babatiinishe kuli batata, baalisalulwilepo ukulituula kuli baYawe ne kubatishiwa. Batata baalibashiile bamayo, ukwelelwa na fyefyo bababuulile. Pali yeyo impindi nali lukoso ne myaka 8.

NALITEMENWE bucine bwa mu Baibolo ili nali lukoso umwanice. Bamayo baalukupoka amabuuku aalabila pali Baibolo, kabili nalitemenwe ifyalimo, makosa makosa ifikope. Batata tabaalukufwayapo bamayo ukulukumbuulako ifi balukusambilila. Nangabe’fyo, nalukufwaisha ukusambilila kabili nalukwipusha makosa ifyakwipusha, popele bamayo baalukunsambisha kani batata bafumapo pa ng’anda. Pakuti pali fyefyo, na nebo nalisalulwilepo ukulituula kuli baYawe. Mu 1943 ili naali ne myaka 10, naalibatishiwe mu Blackpool, ku England.

NATATIKA UKUPYUNGILA BAYAWE

Ukufumo’lo, nebo na bamayo twalukupyungila pamo umulimo wa kutulisha. Pa kulabila ne bantu, twalukupyungisha ifilimba fya fonografu. Ifi ifilimba fyali fikulu kabili fyaalukulema 4.5 kg. Mungalakanya lukoso ifi ne mwanice nalukukatashiwa ukupinta ici icilimba!

Ili nali ne myaka 14, nalukufwaya ukutatika bupainiya. Bamayo baalilabiile ati cingawama kani natanga ukulabila ne mupyungishi wa luteta. Umupyungishi wa luteta aalilabiile ati cipale ningatatikilapo ukusambililako umulimo umo  uwali ne kungofwako mu mulimo wa bupainiya. Fyopele’fyo efi nacitile. Panuma ya kupyunga pa myaka ibili, nalyambawile ne mupyungishi wa luteta umbi pa lwa kutatika bupainiya. Alimbuulile ati, “Pali cabe bwino!”

Popele, mu April 1949, bamayo na nebo twalisalulwilepo ukushitisha ne kupeela ifipe twakwete mu ng’anda twalukwikala ne kutelela ku Middleton, apepi ne tauni lya Manchester. Kulya, fwense twalitatikile ukupyunga bupainiya. Panuma ya myenshi 4, nalisalulwile umukwabesu umo uwa kupyunga nakwe bupainiya. Iofeshi lya mutano lyalitubuulile ukuya kwi kelesha lya bukumo ilyabelele ku Irlam. Bamayo baalipitilishe ukupyunga bupainiya ne nkashi imo iyali mwi kelesha limbi.

Nangaba’ti nali lukoso ne myaka 17, nebo ne mukwabesu nalukupyunga nakwe baalitupeele umulimo wa kutangilila ukubungana ni pakuti mwi kelesha tamwalipo abalalume abengi abakupyunga imilimo. Panuma, baalimbuulile ukutelela kwi kelesha lya Buxton, ilyali lukoso ne bakutulisha abanini abaalukupengela ukofwewa. Na ino mpindi ndabona ati ilye’milimo nalukupyunga yalukunjanshikila ku milimo iikulu kuntangiile.

Tulukwita abantu ku lyashi lya ku bantu bonse mu Rochester, New York, mu 1953

Mu 1951, nalilombele ukuya kwi Sukuulu lya Gilyadi. Nangabe’fyo, mu December 1952, aba mu bwikalikishi baalimbuulile ukuya mu kutatika ubushilikani. Nalilombele ukubulo’kutatika ubushilikani pakuti nebo nalukupyunga umulimo wa baLesa, pano aba mwi solololo baalikene  ukusumina ati nalukupyunga umulimo wa baLesa, popele baalinkakile mu jele pa myenshi 6. Ili nali mulya, nalipokelele inkalata iyalukulangisha ati nditilwe ukuya mu kuba mwi kalashi lya kulenga 22 ilye sukuulu lya Gilyadi. Popele, mu July 1953, naliniinine ubwato baalukwita ati Georgic, ne kuya ku New York.

Ili nafikile lukoso, nalisangilwe kwi bungano lya New World Society Assembly ilyaliko mu 1953. Panuma ya fyefyo, naliile ne shitima ku South Lansing, New York, ukwabelele isukuulu. Pakuti eli nafumine lukoso mu jele, nalikwete indalama ishinini ukwakuti. Ili nafumine mwi shitima, nali ne kunina motoka pa kuya ku South Lansing. Nshakwetepo neli ni ndalama sha kulipila muli motoka naniinine, popele nalikongwele ku muntu umbi uwaniinine motoka nanininemo.

UMULIMO WA KUPYUNGILA KU CALO CIMBI

Ili twalukupyunga umulimo wa bumishonali, ifi twasambilile kwi Sukuulu lya Gilyadi fyalitofweleko ukukonsha amashiwi akweba’ti: “Ku bantu bonse ndibele fintu fyonse.” (1 Koli. 9:22) Nebo, Paul Bruun, na Raymond Leach baalitutumine ukuya mu kupyungila ku Philippines. Palipitile imyenshi iingi pakweba’ti tupoke ifipepala fya kwilapo ku calo cimbi. Pa nshiku 47 twaendele ukupyungisha ubwato twalipitile mu Rotterdam, pa cishiba ca Mediterranean, pa nika ya Suez, pa cishiba ca Indian, mu Malaysia, eli na mu kupelako mu Hong Kong. Twalifikile mwi tauni lya Manila pa 19 November, mu 1954.

Umukwabesu Raymond Leach na nebo twalyendele inshiku 47 mu bwato pa kuya ku Philippines

Twalitatikile ukwaluka ukwelelwa ne bantu twasangile, umupunda wa bukumo, eli ne mulaka wa bukumo. Pa kutanga, fwense baalitutumine kwi kelesha ilyabelele mwi tauni lya Quezon umu abantu abengi baalukulabila Icisungu. Penka, panuma ya myenshi 6, twalishiko lukoso amashiwi aanini mu mulaka wa Tagalog. Umulimo wakonkelepo woyo batupeele walitofweleko ukushilisha ubu ubukatasho.

Kambi kasuba mu May 1955 ili twafikile pa ng’anda ukufuma mu kutulisha, Umukwabesu Leach na nebo twalisangile inkalata mu cipinda twalukwikalamo. Twalishibile ati baalitupeele umulimo wa kuba abapyungishi ba nteeta. Nali lukoso ne myaka 22, pano uyu umulimo walingofweleko ‘ukuba ifintu fyonse ku bantu bonse.’

Ndukulabila ilyashi pe bungano lya luteta mu mulaka wa ciBicol

Ku cakubwenako, panuma ya kuba umupyungishi wa luteta nalilabiile ilyashi lya kutanga ilya ku bantu bonse ninshi ndimakene pantangiile ye shopu. Panuma nalishibile ati mu Philippines pali yeyo impindi ilyashi lya ku bantu bonse lyali mu cinenene lya ku bantu bonse! Ili nalukufakashisha amakelasha aalekenelekene mu luteta, nalukulabila amalyashi pa mipunda apa kutuushisha, pa mamaliketi, pa ntangiile ya fyakwibaka fya buteko, pa fibansa fya kuteyelamo basketball, mu mapaaka, kabili impindi ishingi na pa makona ya misebo. Impindi imo mwi tauni lya San Pablo, kwalishile imfula iyandengeshe ukubulo’kulabila ilyashi lya ku bantu bonse pa maliketi, popele nalipwishe abakwabesu kani ningalabilila mu Mulenda wa Bufumu. Panuma, aba abakwabesu balipwishe kani bangeta lilye’lyashi ati lyashi lya ku bantu bonse pakuti talyalabilwepo pa mupunda apasangwa abantu bonse!

Lyonse nalukulaala mu mang’anda abakwabesu. Nangaba’ti aya amang’anda aali anini, lyonse alukuboneka aabunjino. Impindi ishingi nalukulaala pa mpasa iibapashiile. Ukwakusambila takwalipo ukufiseme, popele nalisambilile ukusamba ne fyakufwala ku mubili. Pa kuya ku makelesha nalukuniina motoka ya kulipila, kabili shimbi impindi nalukuniina ubwato pa kuya ku nsumbu shimbi. Pa myaka yonse mpyungile, nshikwetepo motoka yanji.

Ukupyunga umulimo wa kutulisha ne kufakashisha amakelesha kwalingofweleko ukusambilila umulaka wa Tagalog. Nshailepo kwi sukuulu lya kusambilila uyu umulaka, pano nalisambilile ukupitila mu kukutika ku bakwabesu ili tulukutulisha na pa kubungana. Abakwabesu baalukufwaisha ukungofwako ukusambilila, kabili nalitootele pali fyefyo baali abatekenye kuli  nebo na pa kumbuulako umu nalukupengela ukuwamyako.

Mu kupita kwa mpindi, imilimo nalukupokelela yalindengeshe ukwaluka mu fintu na fimbi. Mu 1956, ili Umukwabesu Nathan Knorr aishile, nalipeelwe umulimo wa kuba umukulu mu Dipatimenti iyambaala ne batulisha ifyebo pe bungano lya fyalo ifingi. Nshaishibilepo ifya kupyungo’yu mulimo, popele bambi baalilitemenwe ukunsambisha. Ne mwaka umo tawakumenepo, ibungano lya fyalo ifingi na limbi lyalyanshikilwe kabili Umukwabesu Fredrick Franz alishile ukufuma ku maofeshi aakulu. Ili nali umupyungishi we bungano, nalisambilileko ku Mukwabesu Franz ukwaluka ukwelelwa ne bantu twasangana. Abakwabesu ba ku Philippines baalitemenwe ili babwene Umukwabesu Franz alifwite ifyakufwala ifi beta ati barong Tagalog, ili aalukulabila ilyashi lya ku bantu bonse.

Ili bampeele umulimo wa kuba umupyungishi we besa, kuli na fimbi ifi naelelwe ukwalukamo. Pali yeyo impindi, twalukutambisha filimu ya The Happiness of the New World Society, pa mipunda apalukusangwa abantu abengi. Shimbi impindi ifipempele fyalukutukatasha. Fyalukulonda ilaiti ilyali muli projekita ne kufwila mwenka mulya. Panuma twalukukwata umulimo uukulu uwa kufumya ifipempele muli projekita! Nangaba’ti tacalipo cipubile ukwanshika ukutambisha abantu iyi filimu, twalukuba abasangalele pa kubona ifi abantu baalukupokelela bucine panuma ya kwishiba ifi ukwanshika kwa baYawe ukwa mu calo conse kupyunga.

 Abapatili ba mu Katolika baalibuulile aba mu buteko ukuciicila amabungano esu. Shimbi impindi baalukwesha ukuciicila ukubungana kwesu pa kulukupanga icongo ne mabelu akucalici kwabo lyonse ili amalyashi alukulabilwa apepi ne macalici abo. Nangabe’fyo, twalipitilishe ukupyunga umulimo, kabili abengi muli yeyo imipunda balapempela baYawe.

IMILIMO IYANDENGESHE UKWALUKA MU FINTU NA FIMBI

Mu 1959, nalipokelele inkalata iyalukubuulishisha ati naliitilwe ukuya mu kupyungila pe ofeshi lya mutano. Ifi fyalindengeshe ukusambilila na fimbi. Mu kupita kwa mpindi, baalimpeele umulimo wa kufakashisha imitano mu fyalo fimbi. Ili nali pa lwendo lumo, nalishibene na Janet Dumond, mishonali uwalukupyungila mu Thailand. Twalishibene kabili panuma twalyupene. Tulilitemweshe ukupyungila baYawe pamo pa myaka 51.

Ndi na Janet pa nsumbu imo iya ku Philippines

Ndikwete ishuko lya kufakashisha abantu ba baYawe mu fyalo 33. Ndatoota kani naanuka ati imilimo natatikiilepo ukupyunga yalukunjanshikila ku fintu nali ne kupitamo pa kupyunga ne bantu abalekenelekene! Ukufakasha muli fifi ifyalo kulingofweleko ukulukubona ifintu mu nshila iyelelwe ne kulibwena ifi baYawe balangisha ubutemwe ku bantu aba mishobo yonse.​—⁠Ifyacitilwe 10:​34, 35.

Tulesha ne makosa ukupyungako lyonse umulimo wa kutulisha

NA INO MPINDI NCALUKA

Mama ifi nditemweshe ukupyungila pamo ne bakwabesu mu Philippines! Abakutulisha balifulileko makosa ukucila ifi baali ili natatikile lukoso ukupyungila kuno. Janet na nebo tulipitilishe ukupyungila pamo pa mutano wa ku Philippines mwi tauni lya Quezon. Na panuma ya kupyungila muli cicino icalo pa myaka 60, ndyelelwe ukulyanshikila kuli fyonse lukoso ifi baYawe bangambuula. Ukwaluka ukulukucitwa mu kwanshika kwa baYawe kulukwalula ati fwebo tulyelelwe ukulitemenwa ukwaluka mu kupyungila baYawe ne bakwabesu.

Ukubona ifi Bamboni balukufula kulatusangalasha

Lyonse tulalitemenwa ukucita ukufwaya kwa baYawe, kabili ifi filitulengeshe ukuba ne mekalilo aaweme makosa. Nakabili tulyeseshe ukulukwaluka mu fintu fimo pakweba’ti tupyungile bwino abakwabesu. Na cine, baYawe kani basuminisha, tulafwaisha ukupitilisha ukuba ‘ifintu fyonse ku bantu bonse.’

Tucipyungila pe ofeshi lya mutano mu Quezon