Tolokeleni

Tolokeleni muye pa fyebo fya bubili

Tolokeleni muye pa filukusangwamo

Bamboni sha BaYawe

IciLamba

Akatambo ka Wakulama (Akakusambililamo)  |  August 2016

 ILYASHI LYABO

Ifi Ukupeela Kundeteele Ukusangalala

Ifi Ukupeela Kundeteele Ukusangalala

ILI naali ne myaka 12, nalikutulukile ati nalikwete ifintu ifi ningapeelako bambi. Ili twali pe bungano lya luteta, umukwabesu umo alinjipwishe kani ningatemwa ukupyungako umulimo wa kutulisha. Nangaba’ti pali yiyi impindi ninshi nshingatulishapo, naalimwasukile ati, “Inya.” Twaliile mu mupunda wa kutulishamo, kabili alimpeeleko utubuuku utwalukulabila pa Bufumu bwa baLesa. Alimbuulile ati, “Webo utulishe ku bantu abali kuli kalya akabeya ka musebo, nebo nakupyungila kuli kaka akabeya.” Nangaba’ti naali ne mwenso, naalitatikile ukutulisha ku ng’anda ne ng’anda. Icakukankamika ca kweba’ti, nalishilile ukupeela abantu utubuuku tonse utu nakwete. Nalibwene ati abantu abengi baalukufwaisha ifi nalukubapeela.

Nalifyelwe mu 1923 mu Chatham, Kent, ku England. Ili nalukukula, abantu mu calo conse baali ababombomene. Inkondo ya Calo iya Kutanga tayaletelepo ici abantu baalukufwaisha makosa—ukuwamya icalo. Abafyashi banji tabatemenwepo ifi intangishi sha mwi calici lya Baptist shaalukucita, ni pakuti shali sha kulitemwa. Ili nali ne myaka 9, bamayo baalitatikile ukuya mu kubungana ku mulenda wa Basambile ba Baibolo, abetwa pali ino mpindi ati Bamboni sha BaYawe. Nkashi umo alukutufunda fwe bana ifya baLesa ukupyungisha Baibolo ne buuku lya The Harp of God. Nalitemenwe ifi nalukusambilila.

IFI NASAMBILILE KU BAKWABESU ABAKULU

Ili naali umusankwa naalukulitemwesha ukubuulako abantu pa bucetekelo bwa kuntangiile ubulembelwe mu Mashiwi abaLesa. Nangaba’ti impindi ishingi naalukuya nenka mu kutulisha ku ng’anda ne ng’anda, nalisambilileko na fimbi ukupitila mu kutulishako na bambi. Ku cakubwenako, kambi kasuba ili nalukupyunga ne mukwabesu umukulu, twalukuya ili tucofa incinga. Pano ili twabwene intangishi ya mapempelo, nalilabiile ati, “Boneni imbushi iyo iilukuya apo.” Umukwabesu nalukupyunga nakwe alimakanikile incinga ne kumbuula ati twikale nakwe pa mulando. Alimbuulile ati: “Ni bani abakupeele amakosa akusololola ati uyu ni mbushi? Fwebo tulyelelwe lukoso ukulukutulisha icebo iciweme ku bantu ne kushiila baYawe ukulukusololola.” Nalisambilile ifingi pa kusangalala ukuli mu kupeela.Mat. 25:31-33; Ifyacit. 20:35.

Umukwabesu na umbi umukulu alinsambishe ati pakweba’ti ukupeela kulukutuletela ukusangalala, tulyelelwe ukulukutekanya, ne kulukukoselela. Abakashi bakwe tabatemenwepo Bamboni sha BaYawe. Kambi kasuba alinjitile ku ng’anda kwakwe mu kutuusha. Abakashi bakwe baalikalipile pakuti aliile mu kutulisha ica kweba’ti baalitatikile ukupoosa utubokoshi twa masamba pali fwebo. Pa mupunda wa kubapaatila, mu kutekanya lukoso umukwabesu alukubuula utu utubokoshi  ne kutubwelesha umu twalukwikala. Panuma ya myaka iingi, mu kutekanya kwakwe mwalifumine ifiweme ni pakuti abakashi bakwe baalibatishiwe ne kuba Imboni ya baYawe.

Nalipitilishe ukufwaisha ukulukubuulako bambi pa bucetekelo bwa kuntangiile. Nebo na bamayo twalibatishiwe mu Dover mu March 1940. Mu September 1939, ili naali ne myaka 16, icalo ca Britain calitatikile ukulwe’nkondo ne calo ca Germany. Mu June 1940, naalukubona abashilikani balukupita mu musebo muli fimyotoka fya nkondo. Baalipulukile mu nkondo iyabelele mwi tauni lya Dunkirk. Baalukuboneka ati tabaakwetepo ubucetekelo ubuli bonse, kabili nalukufwaisha ukubabuulako pa Bufumu bwa baLesa. Muli wenka ulyo’mwaka, abashilikani ba ku Germany baalitatikile ukulisha amabomba mu Britain. Lyonse ubushiku, utudeke twa nkondo utu baalukubikamo amabomba utwalukufuma ku Germany twalukupita. Amabomba kani apona twalukuomfwa, kabili ici calukutuletelo’mwenso. Ulucelo kani twafuma mu ng’anda, twalukusanga amang’anda aakuti ubwingi alyonaikile. Nalukuya ili nkutuluka ati Bufumu bwa baLesa lukoso e bwali ne kuwamya ifintu kuntangiile.

NATATIKA UMULIMO WA KOFWAKO ABANTU

Mu 1941 nalitatikile mu cinenene ukupyunga umulimo uwalukunsangalasha makosa. Nalukupyungila pa mupunda apaalukufikila amato mu Chatham. Umulimo nalukupyunga wa kupanga ne kuwamya amato, umulimo woyo abantu abengi baalukufwaisha makosa. Ukufuma ne kale, abapyungishi baLesa baaliishi ati abaKlistu tabelelwepo ukulukulwako inkondo. Ili umwaka wa 1941 waalukufika, twalikutulukile ati tatwelelwepo ne kupyungako imilimo iili yonse iya kofwako abashilikani. (Yoa. 18:36) Pakuti apa nalukupyungila baalukupangilapo fimato ifyendela panshi pa cishiba pa kulwa inkondo, nalisalulwilepo ukuleka incito ne kutatika umulimo wa mpindi shonse. Nalitatikiilepo ukupyunga mu Cirencester, itauni iliweme ilyabelele mu mapili.

Ili nali ne myaka 18, baalinkakile mu jele pa myenshi 9 ni pakuti naalikene ukwingila ubushilikani. Ukubonako uku balukunjisalila iciibi ne kunsha nenka kwalindeteele umwenso. Tapapitilepo ne mpindi, bakalama na bakaili bambi balitatikile ukunjipusha umulandu nabelele mulya, kabili nalipyungishe ili ishuko ukubuulishisha ukucetekela kwanji.

Ili nafumine, balimbuulile ukuya mu kupyungila pamo na ba Leonard Smith * ukuya mu kutulisha mwi tauni twakuliilemo ilya Kent. Ukutatika mu 1944, utudeke utwakuti ubwingi utu bensha ukupyungisha kompyuta twalukuponena mwi tauni lya Kent. Muli tutu utudeke baalukubikamo amabomba. Twalukwikala pakati ka London ne ciputusha ca Yulopu icalukwikalikwa ne ba Nazi. Apa penka twalukwikalila epalukupita utudeke  twa nkondo. Utu utudeke balukutwita ati doodlebugs. Pali yiyi impindi twali ne mwenso, ni pakuti kani twaumfwa akadeke, twalukwishiba ati mu mpindi lukoso iinini akadeke kali ne kupona ne kulisha ibomba. Twalitatikile ukusambisha Baibolo icisoolo cimo umwali abantu 5. Shimbi impindi, twalukwikala munshi ye tebulu lya mfitwe ili bapangile ati elya kufisamamo kani ing’anda yaonaika. Mu kupelako icisoolo conse calibatishiwe.

UKUTULISHA ICEBO ICIWEME MU FYALO FIMBI

Tulukupyunga kampeni ya kwita abantu kwi bungano ninshi eli natatikile lukoso bupainiya ku Ireland

Panuma ya nkondo, nalipyungile bupainiya pa myaka ibili ku saufu ya calo ca Ireland. Tatwaishibilepo ati abantu ba mu Ireland baalipusene makosa ne bantu ba mu England. Twalukuya ku ng’anda ne ng’anda ili tulomba ukwa kwikala, twalukulabila ati ni fwe bamishonali, kabili twalukupeela amamakashini ku bantu twalukusanga mu misebo. Tatwaishibilepo ati tatwaelelwepo ukucite’fi mu calo umwafulile bakatolika! Ili umwalalume umo alukufwaya ukucita ulukansa kuli fwebo, naliile mu kulabila kuli kapokola, uyu kapokola alimbuulile ati, “Efi bangakucita fyopele’fyo.” Tatwaishibilepo ati intangishi sha mu macalici shaali ne makosa aengi mu calo. Shaalukutamfisha abantu incito kani basumina ukupoka amabuuku esu, kabili baalukututamfya na mu mang’anda twalukwikala.

Twalishile mu kwishiba ati kuli wuyu umupunda twakukiileko, cingawama ukuya mu kutulisha ukutali makosa ukwalukusangwa intangishi ya mapempelo imbi. Eli pano tungafakashisha abantu abaalukwikalako apepi. Mu Kilkenny, twalukusambilila Baibolo ne musankwa umo imiku itatu mu mulungu nangaba’ti bambi baalukufwaya ukutupama. Nalitemenwe makosa ukusambisha abantu bucine bwa mu Baibolo ica kweba’ti nalilombele ukuya kwi Sukuulu lya Gilyadi.

Mu bwato ubu twalukwita ati Sibia emo twalukwikala ukufuma mu 1948 ukufika mu 1953

Panuma ya kusambilila imyenshi 5 mu New York, balitutumine abali 4 ukuya mu kupyungila pa nsumbu ishili pa cishiba ca Caribbean. Mu November 1948, twalifuminemo mu New York ne kunina ubwato ubwatalimpile amamita 18 ubu twalukwita ati Sibia. Nalisangalele ni pakuti uyu e wali umuku wa kutanga ukuninapo ubwato. Umo pali fwebo, Gust Maki, aliishi bwino ifya kupyunga ne bwato kabili alitusambisheko na fwebo. Alitusambishe ifintu ifili koti kuponya ne kwimya amatenti bapyungisha pa kwensha ubwato, ifyakupyungisha kampasi, ne fya kwensha ubwato ukupusanako ne kulukuya kabesha. Gust alyenseshe ubwato pa nshiku 30 nangaba’ti pa cishiba pali amankapa, mpaka twafika ku Bahamas.

“MULITULISHE PA NSUMBU ISHA KUTALI”

Panuma ya kupyungila pa nsumbu sha ku Bahamas pa myenshi inini, twaliile ne bwato ku nsumbu sha Leeward ne sha Windward. Ishi insumbu shili pakati pa nsumbu sha Virgin na Trinidad, apali umushinso wa makilomita 800. Pa myaka 5, twalukutulisha pa nsumbu apa tapaalipo Bamboni. Shimbi impindi twalukuya pa milungu iingi ukwakubula ukutumapo neli ukupokelelapo inkalata ishili shonse. Pano twali abasangalele ili twalukutulisha pali baYawe pali shishi insumbu!—Jele. 31:10.

Bamishonali abalukupyungisha ubwato bwa Sibia (ukufuma ku cipiko ukuya ku lwine): Ba Ronald Parkin, ba Dick Ryde, ba Gust Maki, na ba Stanley Carter

Kani twafika ku mutunta, abantu ba mu mushi baalukumfwa bwino, kabili baalukubungana apepi ne pa twalukwimakanika ubwato pakweba’ti babone abaisa. Bambi baali tabangabonapo ubwato neli umusungu. Abantu abalukwikala pali shishi insumbu baalitemenwe ifya baLesa kabili baliishi bwino ifya mu Baibolo. Impindi ishingi, baalukutupeela isabi, kotapela, ne muninga. Mu bwato bwesu mwali umupunda uunini uwa kulalamo, ukwipikila, neli ukuwasha ifyakufwala, pano twalukukonsha fyenke’fi.

Twalukufuma mu bwato ne kuya mu kufakashisha abantu mu mushi akasuba konse. Twalukubabuula ati kwali ne kuba ilyashi lya Baibolo. Eli pano, icingulo twalukulisha belu. Twalukusangalala ili twabona aba  mu mushi babungana pamo. Inyale shabo shalukuboneka koti tubangabanga utulukufuma mu mapili. Shimbi impindi abantu ukucila pali 100 balukwisa, kabili balukufika ne bushiku ili bepusha lukoso ifyakwipusha. Baalukulitemwesha ukwimba, popele twalukukopolola inyimbo sha Bufumu ne kubapeela. Ili fwebo 4 twalukwesha ukwimba ukwelelwa na fyefyo inyimbo shilila, abantu baalukwimbila pamo na fwebo, amashiwi alukumfwanika bwino. Mame’fi twalukusangalala pali shishi impindi!

Panuma ya kutangilila isambililo lya Baibolo, bambi abasambile balukutushindikisha ili tulukuya mu kusambilila ne cisoolo cimbi kabili nabo balukusangwako kwi sambililo. Nangaba’ti panuma ya kwikala ku mupunda umo pa milungu iinini twalukufumako, twalukubuula abatemenwe ukusambilila ukulukusambishako ababyabo mpaka tukabwele. Calukumfwanika bwino ukubona ifi aba twalukushiila uyu umulimo balukubikako akalango.

Pali ino mpindi abantu abengi balaya pali shishi insumbu mu kutamba ubulengeshi, pano akale tapaalipo ababikileko akalango kuli yiyi imipunda iyali lukoso ne nika ishiweme, imisenga iingi ku mpelo ya fishiba, ne tumbili. Impindi ishingi twalukufuma pali shishi insumbu ne kuya pali imbi mu mpindi ya bushiku. Ifisabi ifi beta ati ama Dolphin fyalukwangalila lukoso apepi ne bwato bwesu, kabili ici twalukumfwa lukoso ni fyefyo ubwato bwalukupama mu menda. Umwenshi kani wasanika pa cishiba palukuboneka koti pali inshila iitubile.

Panuma ya kutulisha pali shishi insumbu pa myaka 5, twaliile ne bwato bwesu ku Puerto Rico pakweba’ti tuye tupinte ubwato ubwakwete injini. Ili twafikile, nalibwene umwanakashi uwa bulombe woyo natemenwe. Ishina lyakwe ali ni Maxine Boyd, pali yiyi impindi ninshi ni mishonali. Ukufuma lukoso ku bwanice, Maxine alitemenwe ukutulisha icebo iciweme. Panuma, alipyungile bumishonali mu calo ca Dominican Republic mpaka ili bamutamfishemo kuli ba Katolika mu 1950. Pakuti nali pa balukwensha ubwato, nalisuminishiwe ukwikala mu Puerto Rico pa mwenshi umo lukoso. Mu mpindi lukoso inini, nali ne kufuma muli cici icalo ne kubwelela pa nsumbu, eli paali ne kupita imyaka pakweba’ti nkabwele. Popele kandilabisha ati, “Ronald, kani ulukufwaya uyu umwanakashi, ulyelelwe ukucitapo fimo lwenka luno.” Panuma ya milungu itatu nalimwipushe kani angatemwa twaupana, kabili panuma ya milungu 6 twalyupene. Maxine na nebo balitubuulile ukupyunga bumishonali mu Puerto Rico, popele nebo nshanininemo mu bwato bwa bukumo.

Mu 1956, twalitatikile ukufakashisha amakelesha mu mulimo wa kwenda. Abakwabesu abengi baali bapengele, pano twalitemenwe ukubafakashisha. Ku cakubwenako, mu mushi wa Potala Pastillo, mwali ifisoolo fya Bamboni fibili ifyakwete abana abengi, kabili nalukubalishishako umuloli. Nalipwishe umwana umwanakashi umo, Hilda, kani angatemwa ukulukuya na fwebo mu mulimo wa kutulisha. Alingasukile ati: “Ningatemwa, pano tekuti nkonshepo. Nshikwetepo insapato.” Twalimushitiile insapato, kabili alitatikile ukuya na fwebo mu kutulisha. Panuma ya myaka iingi, mu 1972, ili nebo na Maxine twalukufakashisha Beteli ya ku Brooklyn, nkashi uwashilile lukoso Isukuulu lya Gilyadi aliishile mu kutusekela. Ali apepi ne kuya ku Ecuador uku bamutumine, kabili alitwipwishe ati: “Kani mwanganuka? Ni nebo ulya umwanice wa ku Pastillo uutakwetepo insapato.” Aali ni Hilda! Twalisangalele ica kweba’ti twalililile ne kulila!

Mu 1960 balitubuulile ukupyungila pa mutano wa ku Puerto Rico, uyu umutano wali mu cakwibaka icinini icabelele mu Santurce, ku San Juan. Pa kutanga, ba Lennart Johnson na nebo twalukupyunga imilimo iingi. Ba Johnson ne bakashi babo e baali Bamboni sha BaYawe aba kutanga mu Dominican Republic, kabili balifikile mu Puerto Rico mu 1957. Panuma, Maxine e watatikile ukwabanya amamakashini ao abantu baalukuoda. Umulungu ne mulungu alukwabanya amamakashini ukucila pali 1000. Alukulitemwesha ukupyunga uyu umulimo ni pakuti alukwalakanya pa bantu abalukupokolela ifyakulya fya ku mupashi.

Ndalitemwesha ukupyungila pa Beteli, pakuti mulimo uundengesha ukulukupeela makosa. Pano talipo ni fyonse ifyenda bwino muli wuyu umulimo. Ku cakubwenako, mu 1967 mu Puerto Rico mwali ibungano lya bafuma mu fyalo ifingi. Ili e lyali lya kutanga, kabili imilimo nakwete pali lili ibungano yalifulile ukwakuti. Ba Nathan Knorr, abalukutangilila mu kwanshika pali ilye’mpindi, baalishile ku Puerto Rico. Ukwakubulo’kwishiba balilabiile ati nshabikileko akalango kuli fyefyo bamishonali baali ne kwenda, nangaba’ti mu cinenene nalibikileko akalango kuli wuyu umulimo. Panuma, baalimpeele ukufunda ukukosele ne kumbuula ati tabatemenwepo ifi nacitile. Nshalukufwayapo ukutatika ukupikishanya nabo, pano nalibwene ati bambepesha kabili nalikalipile pa mpindi imo. Nangabe’fyo, umuku wakonkelepo ili nebo na Maxine twabonene ne  Mukwabesu Knorr, alitubuulile ukuya nakwe mu cipinda cakwe ne kuliila pamo ifyakulya.

Ukufuma ku Puerto Rico, twaliile mu kufakashisha icisoolo canji mu England. Ili nebo na bamayo twalukubatishiwa, batata tabatemenwepo bucine. Pano ili abakulabila amalyashi abalukufuma ku Beteli balukwisa, bamayo baalukubapokelela pa ng’anda pesu. Batata baalukubona ifi aba abakwabesu baali abalicefeshe ukupusanako ne ntangishi sha mapempelo ishalukubatumpaika pa myaka iingi. Mu kupelako, mu 1962 baalibatishiwe ne kuba Imboni ya BaYawe.

Ndi na Maxine ku Puerto Rico ili twaupene lukoso eli na mu 2003 ili twakumenye imyaka 50 mu cupo

Mu 2011, umukashi wanji Maxine alifwile. Ndapembelela impindi ili akabuushiwa ne kumubona nakabili. Ukwanuke’fi kulankosha ukwakuti! Pa myaka yonse 58 yeyo twaikele pamo, Maxine na nebo twalibweneko uku abantu ba baYawe mu Puerto Rico baalukufula ukufuma kuli Bamboni 650 ukufika kuli 26,000! Eli mu 2013, umutano wa ku Puerto Rico walibikilwe pamo ne mutano wa ku United States, kabili balimbuulile ukuya mu kupyungila ku Wallkill, mu New York. Panuma ya kwikala imyaka 60 pali yiyi insumbu, naalitatikile ukumfwa koti ndi njikale ya mu Puerto Rico iya cinenene. Pano impindi ya kutelela kumbi yalifikile.

“BALESA BALATEMWA UMUNTU UPELA NE MUTIMA WAKWE WONSE”

Na ino mpindi ndalitemwesha ukupyungila baLesa pa Beteli. Pano ndicilile imyaka 90, kabili umulimo wanji wa kukoselesha aba mu cisoolo ca pa Beteli pakuti ndi mwembeshi. Abantu balalabila ati ukufuma apo njishiile ku Wallkill ndifakashishe abantu ukucila pali 600. Bambi abesa balafwaya ukwambaala na nebo pa fintu fya pa lwabo neli pa makatasho amu cisoolo. Bambi balanjipusha ifi bangapyunga bwino umulimo wa pa Beteli. Eli na babo abaupene bukumo baciisa kuli nebo mu kubabuulako ifi bangaba abasangalele mu cupo cabo. Bambi balibabuulile ukufuma pa Beteli pakweba’ti balukutulishako makosa. Ndakutika kuli bonse lukoso abesa mu kulabila kuli nebo, kabili ili caelelwa, ndababuula ati: “‘BaLesa balatemwa umuntu upela ne mutima wakwe wonse.’ Popele mulukusangalala ili mulukupyunga. Ni baYawe mupyungila.”—2 Koli. 9:7.

Pakweba’ti umuntu abe umusangalele ili ali pa Beteli alyelelwe ukupyungisha fyenka filya angapyungisha ili ali kumbi. Icingamofwako ni cici: Alyelelwe ukwishiba umulandu umulimo alukupyunga ucindamine. Umulimo onse uuli pa Beteli uswetelele. Ulofwako ‘umupyungishi uucetekelwe kabili uwa mano’ ukupeela ifyakulya fya ku mupashi ku bakwabesu ba mu calo conse. (Mat. 24:45) Lyonse ili tulukupyungila baYawe, tulakwata ishuko lya kubalemya. Nga tulukulitemwesha ukucita fyonse lukoso ifi batubuula, ni pakuti “baLesa balatemwa umuntu upela ne mutima wakwe wonse.”

^ par. 13 Ilyashi lya ba Leonard Smith lyalilembelwe mu Akatambo ka Wakulama aka April 15, 2012.