Tolokeleni

Tolokeleni muye pa fyebo fya bubili

Tolokeleni muye pa filukusangwamo

Bamboni sha BaYawe

IciLamba

Akatambo ka Wakulama (Akakusambililamo)  |  August 2016

Icupo—Ifi Catatikile ne Mulandu Cibeleleko

Icupo—Ifi Catatikile ne Mulandu Cibeleleko

“BaYawe Lesa ati: Tafiwemepo umuntu uyu ukwikala enka; nakumulengelo’wakumofwako.”—IFYAKUTA. 2:18.

INYIMBO: 36, 11

1, 2. (a) Kani icupo calitatikile shani? (b) Ni findo cipale ifi Adama na Efa baishi pa cupo? (Boneni icikope icili peulu.)

CA CIFYALILWA lukoso ukufwayo’kuupa neli ukuupwa. Ukwishiba ifi icupo catatikile ne mulandu cibeleleko kungatofwako ukulukucibona koti ni fyefyo baYawe bacibona ne kubwenamo makosa mu cupo. Panuma ili baLesa balengele umuntu wa kutanga, Adama, baaliletele inama kuli ye ne kumupeelo’mulimo wa kushiilika amashina. Pano, “tapabwenekele uwakumofwako umuntu.” Popele, baLesa baaliponeshe Adama mu tulo utulemene, baalibulile ulubafu muli ye, ne kulengamo umwanakashi, kabili baaliletele uyu umwanakashi ku mwalalume. (Pendeni Ifyakutanga 2:20-24.) Popele, tungalabila ati baLesa e batatikile icupo.

2 BaYesu nabo baalilabiilepo ati ni baYawe abalabiile ati: “Umuntu akaleka bawishi na banyina, ne kwikalisha ne mukashi wakwe; popele bobilo bakaaluka munefu umo.” (Mat. 19:4, 5) Filya baLesa bapyungishe ulubafu lwakwe Adama ne kulengamo umwanakashi wa kutanga, fyalukulangisha ati aba bobilo baali ne kuba ifibusa ifipalamishe makosa. Tapalipo icili conse icali ne kulengesha  icupo ukushila neli umo ukukwata abakashi neli abalume abengi.

IFI ICUPO CIKONSHA UKUFWAYA KWA BAYAWE

3. Ni wisa mulandu uucindeme woyo kwabelele icupo?

3 Adama alisangalele pa kukwata umukashi umuweme, woyo aishile mu kwita ati Efa. Pakuti uyu umwanakashi ali cibusa, ali ne kuba ‘wakumofwako’ inshiku shonse ili balukukonsha utubeya twabo koti balume ne bakashi ne kusangana insangalashi. (Ifyakuta. 2:18) Umulandu umo uucindeme woyo kwabelele icupo wa kweba’ti mu calo mukesule abantu. (Ifyakuta. 1:28) Nangaba’ti abana abalalume ne banakashi balitemenwe abafyashi babo, baali ne kuupa neli ukuupwa ne kusha abafyashi babo pakweba’ti balikwatile amang’anda. Abantunshi baali ne kukumana bwino pa calo kabili baali ne kulukuwamya icalo mpaka conse caba paladaiso.

4. Findo fyacitikile ku cupo ca kutanga?

4 Icupo ca kutanga caalishile mu kuba mu bukatasho ni pakuti Adama na Efa balisalulwilepo ukubulo’kupyungisha bwino amakosa akulisalulwilapo, popele baalibifishe kuli baYawe. “Insoka iyo iya kale,” e kweba’ti Satana Umusenseshi, alitumpaikile Efa pa kumulengesha ukucetekela ati kani alya ku ‘muti wa kwishibishe’fiweme ne fibipile,’ ali ne kuba ne mano akumulengesha ukulukulisalulwilapo ifiweme ne fibipile. Efa talangishepo umucinshi ku balume bakwe pa kubulo’kubepusha pali lili ilyashi. Adama naye, pa mupunda wa kuba ne cumfwila kuli baLesa, alipokele icisepo ici Efa amupeele.—Ukufisulula 12:9; Ifyakuta. 2:9, 16, 17; 3:1-6.

5. Findo tungasambililako kuli fifilya Adama na Efa baasukile baYawe?

5 Ili baLesa balukumwipusha Adama pa kubifya acitile, alipeelo’mulandu umukashi wakwe ili alabiile ati: “Umwanakashi uyo mwampele ukwikala na nebo, e wampele ifya muti, eli nalya.” Efa naye alipeelo’mulandu insoka. (Ifyakuta. 3:12, 13) Nangaba’ti baalilipokolwele, baYawe baalibasololwele. Pakuti Adama na Efa baalibifishe, baalibele bapate ba baYawe. Ici cili cakutucenjesha na fwebo! Pa kweba’ti mu cupo mulukuli ukusangalala, bonse bobilo balyelelwe ukulukusumina ukubifya fyabo ne kuba ne cumfwila kuli baYawe.

6. Mungabuulishisha shani ilembo lya Ifyakutanga 3:15?

6 Nangaba na fyefyo Satana acitile mu Edeni, baYawe baalipeele abantunshi ubucetekelo ili balabiile ukushimika kwa kutanga mu Baibolo. (Pendeni Ifyakutanga 3:15.) Satana ali ne konaalwa ku ‘mwana’ wa ‘mwanakashi.’ Muli aya amashiwi, baYawe balyofweleko abantunshi ukwishiba bucibusa ubulibelele ubuli pali bo ne filengelwe fya bucine ifya mupashi ifibapyungila kwiulu. Panuma, Amalembo alibuulishishe ati baLesa baali ne kutuma umo ukufuma mu kwanshika kwabo ukwa kwiulu ukuli koti mukashi wabo, pa kweba’ti ‘akasoomeshe’ neli ukonaala Umusenseshi. Nakabili, uyu uwali ne kwisa aali ne kupeela abantunshi ba cumfwila ubucetekelo ubwalufishe Adama na Efa, e kweba ati ukwikala umuyayaya koti ni fyefyo baYawe baalukufwaya pa kutanga.—Yoa. 3:16.

7. (a) Findo fyacitikile ku fyupo ukufuma pa mpindi ili Adama na Efa bafutukiile baYawe? (b) Findo Baibolo ibuulishisha ati efi abalume ne bakashi belelwe ukulukucita?

7 Ukubifya kwakwe Adama na Efa kwaaliletele ifyakukatasha pa cupo cabo na pa fyupo ifyakonkelepo. Ku cakubwenako, Efa ne banakashi bambi abaakonkelepo baali ne kulukusoomenwa makosa pa kufyala umwana. Abanakashi baali ne kuba ne kufwaisha kwa kukwata abalume, pano abalalume baali ne kulukukomeka abanakashi, kabili baali ne kulukucite’fyo mu lukansa koti ni fyefyo tubona na pali ino mpindi. (Ifyakuta. 3:16) Baibolo ilabuulishisha ati abalume balyelelwe ukulukutangilila  abakashi babo mu nshila ya butemwe. Nakabili, abakashi balyelelwe ukulukumfwila abalume babo ili balukubatangilila. (Efesa 5:33) Pakuti abaKlistu aboopene balapyungila pamo, balacefyako ukupusana neli ukukushilisha lukoso.

IFI IFYUPO FYALUKUBA UKUFUMA PA KUTANGA UKUFIKA MU MPINDI YA BULOBE

8. Kani ifyupo fyaalukuba shani ukufuma pa kutanga ukufika mu mpindi ya Bulobe?

8 Ili Adama na Efa tabangafwa pakuti pa kubifya, baalifyele abana abalalume ne banakashi. (Ifyakuta. 5:4) Umwana wa kutanga umwalalume, Kaini, alyupile umwanakashi umo pa bakwabo. Lameci uwafumine mu cisoolo cakwe Kaini e mwalalume wa kutanga ukulabilwapo ati aali ne bakashi babili. (Ifyakuta. 4:17, 19) Mu fitentekwa ifyaliko ukufuma pa mpindi yakwe Adama ukufika mu nshiku shakwe Noa, bantu lukoso abanini abaalukupempela baYawe. Pali baba pali na Ebeli, Enoci, na Noa ne cisoolo cakwe. Baibolo ilalabila ati mu nshiku shakwe Noa, ‘abana ba baLesa abalalume balibwene ati abana ba bantunshi abanakashi baweme.’ “Popele balibopile bonse abo basalulwile.” Pakuti tacaalipo ca cifyalilwa ku nkalamba ne banakashi ukuupana, baalifyele fibana ifyalalume ifya makosa ifyaalukwitwa ati abaNefili. Nakabili, “baYawe balibwene ati ukubifya kwa bantu kukulu pa calo, nakabili ati ifyakwalakanya fyonse ifyakulanguluka ukwa mu mitima yabo fyenke’fibipile inshiku shonse.”—Ifyakuta. 6:1-5.

9. Findo baYawe bacitilepo pali bumbifi ubwalukucitika mu nshiku shakwe Noa, kabili findo tungasambililako ku fyalukucitika pali ilye’mpindi?

9 BaYawe baaliletele Ubulobe mu nshiku shakwe Noa pakweba’ti bonaale abantunshi imbifi. Pali ilye’mpindi, abantu baalibikile makosa akalango ku fya mu mweo wabo, ukubikako ne kuupa neli ukuupwa, ica kweba’ti tabaalukubikako akalango kuli fyefyo “Noa, uwakutulisha ukulungama,” alukulabila pa konaalwa ukwali ne kwisa. (2 Pet. 2:5) BaYesu baalipalenye ifyalukucitika pali ilye’mpindi ku ficitika pali ino mpindi. (Pendeni Matayo 24:37-39.) Pali bubuno bukumo, abengi balakaana ukukutika ku cebo iciweme ica Bufumu bwa baLesa icilukutulishiwa mu calo conse ku kube’mboni ku bantu bonse ili ukushila kwa cicino icalo icibipile takungesa. Popele, na fwebo tungasambililako ati tatwelelwepo ukusuminisha ifintu ifikumine icisoolo, ifili koti cupo ne kukusha abana, ukutulengesha ukubulo’kubika akalango ku kasuba ka baYawe akapalamisha.

IFI IFYUPO FYALUKUBA PANUMA YA BULOBE UKUFIKA MU MPINDI YA BAYESU

10. (a) Ni fisa ifibipile ifi abantu abengi batatikile ukucita? (b) Kani Ablaamu na Sala baali shani cakubwenako iciweme mu cupo cabo?

10 Nangaba’ti Noa ne bana bakwe abalalume baalikwete lukoso umukashi umo umo, bambi abantu aba kale baalukuupa impali. Abantu abalekenelekene baalitatikile ukucita ubucencemeshi, kabili baalukucite’fi na mu kupempela kwabo. Ili Ablama (Ablaamu) ne mukashi wakwe, Salai (Sala), baumfwilile baLesa ne kukuukila ku Kanani, ifi abantu muli cici icalo baalukucita fyaalukulangisha ati tabaacindikilepo icupo. Popele, baYawe baalisalulwilepo ukonaala umushi wa Sodoma na Gomola ni pakuti abantu mulya baalukucita ne kusuminisha ubucencemeshi ububipile. Ablaamu ye alukutangilila bwino icisoolo cakwe, kabili Sala ali cakubwenako iciweme ica kumfwila abalume. (Pendeni 1 Petilo 3:3-6.) Ablaamu alifwaile umwana wakwe Isaci umwanakashi uwalukupempela baYawe. Ukufwaya ukubulo’kuupa umuntu uutapempelapo baYawe e kwalengeshe Isaci na ye ukucita fyopele’fyo kuli Yakobi umwana wakwe, uyo uwabeele ni wishibo wa fikoto 12 ifya baIshilaeli.

11. Kani ifunde baLesa bapeele abaIshilaeli lyalukubalama shani?

 11 Panuma, baYawe balicitile ukulayana ne baIshilaeli. Ifyalukucitwa akale ukulosha ku cupo, ifili koti kuupa impali, fyalyeyamine pe funde baYawe bapeele ukupitila muli Mose. Ili ifunde ilyakenye abaIshilaeli ukuupana ne bantu abatabapempelapo baYawe lyalukubalama pakweba’ti belukupempela balesa bambi. (Pendeni Ndutelonomi 7:3, 4.) Kani kwaba amakatasho amu cupo, abakulu ba mu Ishilaeli e balukofwako ukuashilisha. Baalukupyungila pa milandu iili koti kubulo’kuba aba bucine, ukuba ne cikani, eli ne kubulo’kucetekelana. Tabaalukusuminishapo ifyupo ukushila, pano ico naco baalukucilangulukapo. Umwalalume alisuminishiwe ukuleko’mukashi wakwe pa cintu “ici tacelelwe.” (Ndute. 24:1) “Ici tacelelwe” tacibuulishishiwe bwino, pano tungalabila ati tacilipo pa milandu iinini.—Ifyabalef. 19:18.

MWILUKUTUMPAIKA BAMUKAKWENU

12, 13. (a) Findo ifi abalalume bambi baalukucita ku bakashi babo mu nshiku shakwe Malaci? (b) Findo fingacitika kani umuntu acito’bucende ne mulume neli umukashi wa muntu umbi?

12 Mu nshiku sha wakushimika Malaci, abaJuda abengi baalukutumpaika abakashi babo ukupitila mu kushilishe’fyupo. Baalukucite’fi pa milandu iitayalipo ya cinenene. Aba abalalume baalukusha abakashi babo aba ku busankwa, cipale pakweba’ti boope abanakashi abanice neli abanakashi abatabaalukupempelapo baYawe. Abalalume abaJuda baalipitilishe ukulukuleka abakashi babo “pa fyebo fyonse” na lyelyo baYesu baali pa calo. (Mat. 19:3) BaYawe baalipatile uku ukulekana.—Pendeni Malaci 2:13-16.

13 Pali ino mpindi, abantu ba baYawe tabelelwepo ukulukutumpaika bamukakwabo. Pano tulabile ati umwalalume neli umwanakashi uubatishiwe acito’bucende ne mukashi neli umulume wa muntu umbi eli baupana na wenko’yo panuma ya kushilisha icupo na bamukakwabo. Kani uyu umuntu talapiilepo, angatamfiwa pakweba’ti ikelesha lipitilishe ukulukuli iliswetele. (1 Koli. 5:11-13) Pano, pakweba’ti abwele mwi kelesha alyelelwe ukulangisha “ifisepo ifyelelwe ukulapila.” (Luku 3:8; 2 Koli. 2:5-10) Nangaba’ti tapalipo impindi iibuulishishiwe ati eingapitapo pakweba’ti umuntu abwele mwi kelesha, ukubifya kwakwe kulyelelwe ukupyungilwapo, ni pakuti uyu umuntu acita ifi taficitikapo makosa pa bantu ba baLesa, e kweba’ti ukutumpaika bamukakwabo. Pangapita umwaka umo neli ukucilapo pakweba’ti uwabifishe alangishe mu cinenene ati alilapiile. Nangaba’ti uyu umuntu abweshiwe mwi kelesha, alyelelwe ukwimakana “pe tebe lya baLesa ilya kusololola.”—Loma 14:10-12; Boneni Akatambo ka Wakulama aka November 15, 1979, amabul. 31-32.

IFYUPO FYA BAKLISTU

14. Ni findo Ifunde lyakonseshe?

14 Ifunde baLesa bapeele ukupitila muli Mose lyalitangilile abaIshilaeli pa myaka ukucila pali 1,500. Lyalyofweleko abantu ba baLesa ukulukwanuka ukufunda ukulungeme ukwakumine icisoolo kabili pa mpindi intu imo lyali koti musambishi uwakufika kuli baMasaya. (Galatya 3:23, 24) Ili baYesu bafwile, Ifunde lyalilekele ukupyunga, popele baLesa balibikileko ukulayana kwa bukumo. (Ebeya 8:6) Pakuti pali kuku ukulayana, fimbi ifintu ifyali mwi Funde fyalyalukile.

15. (a) Findo abaKlistu mwi kelesha belelwe ukulonda ukulosha ku cupo? (b) Findo umuKlistu elelwe ukwalakanyapo kani alukulanguluka pa kushilisha icupo?

15 Ili baYesu baalukwasuka icakwipusha ici abaFalishi babepwishe, baalibuulishishe ati filya Ifunde lyasuminishe aboopene ukulekana, talipo efi cali “ukufuma ku mpindi ya kutanga.” (Mat. 19:6-8) Popele, baYesu baalibuulishishe  bwino ati filya baLesa baanshikile icupo mu Edeni e fyali ne kulondwa ku baKlistu mwi kelesha. (1 Tim 3:2, 12) Pakuti aboopene baali “munefu umo,” baalyelelwe ukulukuli pamo lyonse. Ukutemwa baLesa ne kutemwanshanya kwali ne kukosha ubulunda bwabo. Baali ne kushilisha icupo pakuti pa mulandu wa bucencemeshi lukoso. (Mat. 19:9) Fya cine ati umuntu angasalululapo ukufitulukila umwinakwabo uwabifya, koti ni fyefyo ifyacitile uwakushimika Osiya uwafitulukiile Gomeli, umukashi wakwe uwali umucencemeshi. (Osiya 3:1-5) Pano, umuntu kani aliishi ati umulume neli umukashi wakwe alicitilo’bucende eli asalululapo ukulaala nakwe, ninshi amufitulukila kabili ne mulandu wa mu Malembo uwa kushilishishapo icupo ninshi washila.

16. Findo baYesu balabiilepo pa bushike?

16 Panuma ili baYesu balabiile ati abaKlistu bangashilisha lukoso icupo pakuti pa bucencemeshi, baalilabiile pali baabo “abapelwe” impese ya kwikala abashike. Baalilabiile ne kweba’ti: “Uyo uwishi ukupoke’fi, apoke.” (Mat. 19:10-12) Bambi balisalulwilepo ukwikala lukoso abashike pakweba’ti bapyungile baYawe ukwakubula ifyakulangulukapo ifingi. Tulabatoota ukwakuti pakuti pali fyefyo basalulwilepo.

17. Findo fingofwako umuKlistu ukwishiba kanialyelelwe ukusalululapo ukuba mu cupo neli koku?

17 Umuntu kani angakonsha ukwikala umushike, angekala ukwakubula ukuupa neli ukuupwa. Nangabe’fyo, kani tekuti akonshepo ukwikala umushike angasalululapo ukuupa neli ukuupwa. Paulu alilabiile ati ukwikala umushike kuweme; pano alilabiile ne kweba’ti: “Pakuti pa kufula kwa bucencemeshi, umwalalume onse nga abe ne mukashi wakwe, ne mwanakashi onse naye nga abe ne mulume wakwe.” Alilabiile ne kweba’ti: “Kani tekuti balilamepo, nga boope neli ukuupwa, pakuti ukucite’fyo kwawama ukucila ukuba ne kukumbwa ukubipile.” Ukuupa neli ukuupwa kungofwako umuntu ukubulo’kucita ifintu ifibipile ifili koti kukasaala ubwalalume neli ubwanakashi neli ukucita lukoso ubucencemeshi. Nakabili, umuntu alyelelwe ne kulanguluka na pa myaka yakwe, ni pakuti Paulu alilabiile ati: “Kani umuntu alukucite’fibipile pakuti pa kwikala ukwakubulo’kuupa, kabili alicilile pa bwanice, ifi e fyelelwe ukucitwa: Nga acite ici alukufwaya; tabifishe. Nga boopane.” (1 Koli. 7:2, 9, 36, NWT; 1 Tim. 4:1-3) Nangabe’fyo, umuntu telelwepo ukufwaya lukoso ukuupa neli ukuupwa pakuti pa kufwaisha kwa kulaala ne muntu ukwisako mu mpindi ya bwanice. Pali yiyi impindi cipale ninshi acili mwanice uungafilwa ukupyunga fyonse ifipengelwa mu cupo.

18, 19. (a) Ni bani abangelelwa ukuupana nabo? (b) Findo tukambaalapo mu ciputusha cakonkapo?

18 Abantu babili abalituulile kuli baYawe ne mweo wabo onse kabili ababatemenwe ne mutima wabo onse e belelwe ukuupana. Nabo balyelelwe ukutemwanshanya makosa ica kweba’ti bafwaya ne kwikala pamo mu cupo. Mu cinenene, bakashukishiwa pa kulonda ukufunda kwa kuupila neli ukuupilwa muli “baShikulu mwenka.” (1 Koli. 7:39) Kani baupana, bakalibwena abene ati mu Baibolo e muli ukufunda ukuweme ukungofwako makosa abali mu cupo.

19 Mu ciputusha cakonkapo tukambaala ukufunda kwa mu Malembo ukungofwako abaKlistu aboopene ukukoselela ili balukupita mu makatasho aali muli shishino ‘inshiku sha kupelako.’ Uku ukufunda kungabofwako nangaba’ti abalalume ne banakashi abengi bali ne mibelo iilengesha ifyupo ukuba mu bukatasho. (2 Tim. 3:1-5) BaYawe balibuulishishe mu Mashiwi abo, Baibolo, ukufunda ukupengelwa pakweba’ti icupo cesu cilukuli icisangalele ili tulukwendela pamo ne bantu babo mu musebo uwile ku mweo wa muyayaya.—Mat. 7:13, 14.