Жөндөө мүмкүнчүлүгү

Тилди тандаңыз

Кошумча менюну көрсөтүү

Мазмунун тизмесин көрсөтүү

Мазмунун көрсөтүү

Жахабанын Күбөлөрү

кыргыз

КҮЗӨТ МУНАРАСЫ (ИЗИЛДӨӨГӨ АРНАЛГАН ЧЫГАРЫЛЫШЫ) ДЕКАБРЬ, 2015

«Жаңы дүйнө котормосунун» 2013-жылкы басылышы

«Жаңы дүйнө котормосунун» 2013-жылкы басылышы

ОНДОГОН жылдардын ичинде англис тилиндеги «Жаңы дүйнө котормосу» бир нече жолу кайра каралган. Бирок анын 2013-жылкы басылышы дагы көп жагынан жакшыртылды. Алсак, мурунку басылыштарда колдонулган англисче сөздөр 10 пайызга кыскартылды. Ыйык Китептеги негизги терминдердин айрымдары жаңыртылды. Кээ бир бөлүмдөр ыр түрүндө жазылды жана пайдалуу боло турган маалыматтар шилтемеге берилди. Албетте, жаңы басылышта жасалган өзгөрүүлөрдүн баарын бул макалада талкуулоо мүмкүн эмес. Андыктан айрым орчундуу жерлерине гана токтололу.

Ыйык Китептеги кайсы негизги терминдер өзгөртүлдү? Мурунку макалада айтылгандай, «шеол», «адис», «жан» деген түшүнүктөрдү берүүдө колдонулган сөздөр кайра каралды. Ошондой эле дагы башка бир нече термин өзгөртүлдү.

Маселен, окурман Иса Машаяктын кантип өлгөнүн туура эмес түшүнүп албашы үчүн, «кадоо» деген сөздүн ордуна «устунга кадоо», «устунга мык менен кадоо» деген сөз айкаштары колдонулду (Мт. 20:19; 27:31). «Бузуку жүрүм-турум» деген «уятсыз жүрүм-турум» деп өзгөртүлдү. Себеби бул сөз айкашы грек тилиндеги сөздүн маанисин так берет. Азыркы окурмандарга түшүнүктүү болушу үчүн, «шапар тебүү» дегендин ордуна «жосунсуз той-тамаша» деген сөз айкашы колдонулду (Гал. 5:19—22). «Туруктуу боорукердик» деген термин ойду так берген «мээримдүүлүк» деген сөзгө алмаштырылды. Ал сөз көп учурда «ишенимдүүлүк» деген сөз менен параллель колдонулган ыйык китептик терминге да маанилеш (Заб. 36:5; 89:1).

Мурунку басылыштарда дайыма же көбүнчө бир эле сөз менен берилген айрым терминдер жаңы басылышта контекстке жараша которулду. Мисалы, мурун көп учурда «чексиз убакыт» деп которулган «ола́м» деген еврей сөзү «түбөлүк» деген да маанини туюнтат. Муну түшүнүү Забур 90:2 жана Микей 5:2 сыяктуу аяттарда ал сөздү ар башкача которууга жардам берди.

«Тукум» деп берилген еврей жана грек сөздөрү Ыйык Жазмада көп кездешет. Ал сөз айыл-чарбада колдонулган үрөндү билдиргенден сырткары каймана мааниде да колдонулат. Англисче «Жаңы дүйнө котормосунун» мурунку басылыштарынын бардык жеринде, анын ичинде Башталыш 3:15те ал сөз  «тукум» деп берилген. Бирок азыр англис тилинде «тукум» деген сөз «урпак» деген мааниде колдонулбай калган. Ошондуктан жаңы басылышта Башталыш 3:15те жана ага маанилеш аяттарда «урпак» деген сөз колдонулду (Башт. 22:17, 18; Аян 12:17). Ал эми башка аяттарда контекстке жараша которулду (Башт. 1:11; Заб. 22:30; Ыш. 57:3).

Мурун сөзмө-сөз берилген жерлердин көбү эмне үчүн өзгөртүлдү? Ыйык Китептин 2013-жылкы басылышынын «А1» тиркемесинде котормо сапаттуу болушу үчүн эмне кылуу керектиги түшүндүрүлгөн. Ага ылайык, түп нускадагы сөздү же сөз айкашын сөзмө-сөз которгондо мааниси бурмаланып же бүдөмүк берилип кала турган болсо, маанисине жараша которуу зарыл. Эгер түп нускадагы идиомалар башка тилде да ошол эле ойду берсе, аларды сөзмө-сөз которгон оң. Алсак, Аян 2:23төгү «жүрөктөрдү изилдөөчү» деген сөз айкашы көп тилдерде түп нускадагы маанини берет. Ал эми ошол эле аяттагы «бөйрөктөрдү... изилдөөчү» деген сөздөрдүн маанисин окурман дароо түшүнбөшү мүмкүн. Андыктан түп нускадагы ойду түшүнүктүү кылып бериш үчүн «түпкүрдөгү ойлор» деген сөз айкашы колдонулду. Ушул эле себептен улам Мыйзам 32:14төгү «буудайдын бөйрөк майы» деген идиома сөзмө-сөз эмес, «дандуу буудай» деп которулду. Ошондой эле Муса пайгамбардын: «Эриндерим сүннөттөлгөн эмес»,— деген сөздөрү көп тилдерде түшүнүксүз болгондуктан: «Жакшы сүйлөй албайм»,— деп берилди (Чыг. 6:12).

«Ысрайыл уулдары», «атасыз эркек балдар» деген сөз айкаштары эмне үчүн «ысрайылдыктар», «атасыз балдар» деп өзгөртүлдү? Еврей тилинде адамдын жынысына жараша колдонулган сөздөрдөн анын эркек же аял киши экени көрүнүп турат. Бирок кээде эркектерге карата колдонулган сөздөр аялдарга да тиешелүү. Мисалы, «Ысрайыл уулдары» деген сөз айкашы кезиккен айрым аяттардын контекстинен эркектер жөнүндө да, аялдар жөнүндө да сөз жүрүп жатканын билүүгө болот. Ошондуктан англис тилиндеги жаңы Ыйык Китептин көп жеринде ал сөз айкашы «ысрайылдыктар» деп берилди (Чыг. 1:7; 35:29; 2 Пад. 8:12).

«Уулдар» деген маанини туюнткан еврей сөзү мурунку басылыштарда Башталыш 3:16да «балдар» деп берилген. Ал эми Чыгуу 22:24тө «уулдарың» деп которулган болчу. Азыр бул аят: «Балдарыңар [еврей тилинде «уулдарыңар»] жетим калат»,— деп өзгөртүлдү. Ушул эле принциптин негизинде «атасыз уул» деген сөз айкашы айрым аяттарда «атасыз бала» же «жетим» деп которулду (Мыйз. 10:18; Аюп 6:27). Кызыктуусу, грек тилиндеги «Септуагинтада» да ошондой берилген.

Эмне үчүн еврей тилиндеги көп этиштер жөнөкөйлөтүлүп берилди? Еврей тилинде этиштин эки негизги түрү колдонулат. Бири иш-аракеттин уланып жатканын, экинчиси иш-аракеттин бүткөнүн билдирет. Еврей тилиндеги текстте кыймыл-аракет уланып же кайталанып жатса, аны тагыраак берүү үчүн англисче «Жаңы дүйнө котормосунун» мурунку басылыштарында «баштады» деген сыяктуу жардамчы этиштер колдонулчу *. Ал эми иш-аракеттин бүткөнүн көрсөтүш үчүн «сөзсүз», «керек», «чынында» деген сыяктуу сөздөр колдонулган.

Ал котормолордон айырмаланып, 2013-жылкы басылышта, эгер мааниси боюнча талап кылынбаса, жардамчы сөздөр колдонулган жок. Мисалы, Кудайдын: «Жарык болсун»,— деген сөздөрдү кайра-кайра айтканын баса белгилөөнүн кажети жок болгондуктан, еврей этиши «деди» деген этиш менен эле берилди (Башт. 1:3). Ал эми Башталыш 3:9да Жахаба Адам атаны кайра-кайра чакырганын баса  көрсөтүш үчүн англисче текстте «чакырып жатты» деген этиш колдонулду. Кыскасы, жаңы Ыйык Китепте еврей тилинде этиштин кайсы түрү колдонулганына эмес, кыймыл-аракеттин өзүнө басым жасалып, этиштер жөнөкөйлөтүлүп берилди. Бул мүмкүн болушунча ойлорду еврей тилиндегидей кыска-нуска бергенге шарт түздү.

Көптөгөн бөлүмдөр түп нускадагыдай ыр түрүндө берилди

Эмне үчүн көптөгөн бөлүмдөр ыр түрүндө берилди? Ыйык Китептин түп нускасынын көп бөлүктөрү ыр түрүндө жазылган. Азыркы тилдерде ырлар адатта уйкаштыгы менен айырмаланат. Ал эми еврей тилиндеги ырларда параллелизм (эки же андан көп көрүнүштү салыштырып сүрөттөө) жана карама-каршылык (эки нерсени бири-бирине карама-каршы коюу) негизги ролду ойнойт. Ырдын ыргагы болсо сөздөрдүн уйкаштыгы аркылуу эмес, ойлордун логикалык жайгашуусу аркылуу түзүлөт.

Аюп, Забур китептери түп нускада ыр түрүндө жазылганын көрсөтүү үчүн англисче «Жаңы дүйнө котормосунун» мурунку басылыштарында да ал китептер түзүлүшү боюнча ырга окшоштурулуп берилчү. Бул болсо ойду күчтүү берүү үчүн колдонулган поэзиялык каражаттарды баса көрсөтүүгө, эстеп калууга өбөлгө түзчү. Накыл сөздөр, Сулаймандын ыры жана пайгамбарлык китептердин көп бөлүмдөрү да алгач ыр түрүндө жазылганын көрсөтүп, аларда колдонулган параллелизм менен карама-каршылыкты баса белгилеш үчүн 2013-жылкы басылышта алар да ыр түрүндө берилди. Буга Ышая 24:2 мисал боло алат. Анын ар бир сабында карама-каршы маанидеги сөздөр колдонулуп, Кудайдын сот өкүмүнөн эч ким качып кутула албасы баса белгилениши үчүн бир сап экинчисинен кийин жайгаштырылган. Ушу сыяктуу билдирүүлөрдүн поэзиянын тили менен жазылганын билүү окурманга Ыйык Китепти жазууга катышкан кишинин ойду жөн эле кайталап койбогонун, тескерисинче, Кудайдын кабарын жеткирүү үчүн поэзиялык ыкманы колдонгонун түшүнүүгө жардам берет.

Еврей тилиндеги кара сөз түрүндө жазылган текст менен поэзиянын айырмасы дайыма эле айкын боло бербегендиктен, Ыйык Китептеги кайсы билдирүү ыр түрүндө жазылганына байланыштуу котормочулардын көз карашы кээде бири-бириникинен айырмаланат. Аяттардын кайсынысы ыр түрүндө жазылганын аныктоодо котормочудан ой жүгүртүү жөндөмүн колдонуу талап кылынат. Анткени кара сөз менен жазылган кээ бир билдирүүлөрдө ойду баса белгилөө үчүн көркөм сөз каражаттары, сөз оюну жана параллелизм кеңири колдонулгандыктан түзүлүшү жагынан ырга окшошуп кетет.

Англисче жаңы Ыйык Китептин дагы бир өзгөчөлүгү — андагы ар бир китептин башталышында мазмуну кыскача жазылган. Бул, айрыкча, Сулаймандын ырындагы каармандардын кимиси качан сүйлөп жатканын аныктоодо абдан пайдалуу.

Байыркы кол жазмаларды изилдөө Ыйык Китептин кайра каралган басылышын которууга кандай таасир этти? «Жаңы дүйнө котормосунун» алгачкы басылышы еврей тилиндеги масорет текстине жана Весткотт менен Хорттун көпчүлүккө белгилүү грек текстине негизделген. Ыйык Китептин байыркы кол жазмаларын изилдөө айрым аяттардын маанисин тереңирээк түшүнүүгө жардам берди. Ошондой эле Жансыз деңиз түрмөктөрүнүн көчүрмөлөрү табылды. Грек тилиндеги дагы көп кол жазмалар изилденди. Кол жазмаларды изилдөөнүн аркасында табылган жаңы далилдердин көбү компьютерге киргизилгендиктен, еврей же грек тилиндеги тексттердин кайсынысы так берилгенин аныктоо үчүн кол жазмалардын ортосундагы айырмачылыктарды изилдөө оңоюраак болуп калды. Ыйык Китептин «Жаңы дүйнө котормосунун» комитети ушундай жетишкендиктерден пайдаланып кээ бир аяттарды дагы тереңирээк изилдеп, тийиштүү өзгөртүүлөрдү киргизди.

Алсак, грек тилиндеги «Септуагинтада» 2 Шемуел 13:21де: «Бирок ал уулу Амнонго катуу айткан жок. Анткени ал тун уулу болгондуктан, аны жакшы көрчү»,— деген сүйлөм кездешет. Анткен менен бул сүйлөм масорет текстинде жок болгонуна байланыштуу «Жаңы дүйнө котормосунун» мурунку басылыштарына жазылган эмес болчу. Бирок ал Жансыз деңиз түрмөктөрүнөн табылгандыктан, 2013-жылкы басылышка кошулду. Ушундай эле себептерден улам Кудайдын ысмы 1 Шемуел китебинин дагы 5 жеринде калыбына келтирилди. Булардан тышкары, грекче тексттерди изилдөөнүн аркасында Матай 21:29—31-аяттардагы сүйлөмдөрдүн орду алмаштырылды. Мындай өзгөрүүлөр грек тилиндеги бир эле текстке бекем карманбай, кол жазмалардагы көптөгөн далилдерди эске алуунун негизинде жасалды.

Бул макалада «Жаңы дүйнө котормосун» Кудайдын белеги деп эсептеген көптөгөн окурмандардын түшүнүгүн арттырууга жардам бере турган өзгөртүүлөрдүн айрымдары гана талкууланды.

^ 10-абз. Кара: «Ыйык Жазманын Жаңы дүйнө котормосу (шилтемелери менен)», «3С» тиркемеси.