NYU WƆL TRANSLESHƆN FƆ DI OLI SKRIPCHƆ DƐN

Baybul Wɔd dɛn Minin

Krio
Baybul Wɔd dɛn Minin
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/1001061100/univ/wpub/1001061100_univ_sqr_xl.jpg
nwt pp. 1718-1760

Baybul Wɔd dɛn Minin

A B CH D E Ɛ F G H I J K L M N O Ɔ P R S T U V W Y Z

A

  • Ab.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Ab na di mɔnt we mek fayv na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek 11 na di agrikɔlchɔ kalɛnda. Na midul Julay i de stat te to midul Ɔgɔst. Dɛn nɔ yuz dis mɔnt in nem na di Baybul; dɛn jɔs kɔl am as “di mɔnt we mek fayv.” (Nɔ 33:38; Ɛzr 7:9)—Luk Apɛndiks B15.

  • Agrimɛnt.

    Na kɔntrakt we de bitwin Gɔd ɛn mɔtalman ɔ bitwin tu pipul dɛn fɔ du sɔntin ɔ nɔ fɔ du sɔntin. Sɔntɛnde, na wan pɔsin nɔmɔ kin du di tin we de na di kɔntrakt (yunilatiral agrimɛnt, we na prɔmis). Ɔda tɛm dɛn, na di tu pipul dɛn de du am (baylatiral agrimɛnt). Apat frɔm di agrimɛnt dɛn we Gɔd bin mek wit mɔtalman, di Baybul tɔk bɔt agrimɛnt dɛn bitwin man dɛn, trayb dɛn, neshɔn dɛn, ɔ pipul dɛn. Sɔm pan di agrimɛnt dɛn we rili afɛkt pipul dɛn na di wan we Gɔd bin mek wit Ebraam, Devid, di Izrɛlayt dɛn (Lɔ agrimɛnt), ɛn Izrɛl we na Gɔd in yon (nyu agrimɛnt).—Jɛn 9:11; 15:18; 21:27; Ɛks 24:7; 2Kr 21:7; Lyu 22:29; Akt 3:25; 2Kɔ 3:6; Ibr 8:6.

  • Agrimɛnt bɔks.

    Na bɔks we dɛn mek wit akeshia stik ɛn dɛn kɔba am wit gold. Dɛn bin de kip am na di Ples we Oli Pas Ɔl na di tabanakul ɛn leta, na di Ples we Oli Pas Ɔl na di tɛmpul we Sɔlɔmɔn bin bil. I gɛt strɔng gold kɔba we gɛt tu chɛrɔb dɛn we tɔn to dɛnsɛf. Di men tin we bin de insay de na di tu tablɛt dɛn we gɛt di Tɛn Kɔmandmɛnt Dɛn. (Dyu 31:26; 1Ki 6:19; Ibr 9:4)—Luk Apɛndiks B5 ɛn B8.

  • Akeya.

    Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dis na di Roman distrikt we de na di sawt pat na Gris, ɛn in kapital siti na Kɔrint. Akeya na ɔlsay na Pɛloponiz ɛn di men pat na Gris. (Akt 18:12)—Luk Apɛndiks B13.

  • Alabasta.

    Dis na smɔl kɔntena dɛn usay dɛn bin de put pafyum. Dɛn bin de mek dɛn wit wan ston we de nia Alabastrɔn na Ijipt. Bɔku tɛm, dɛn kin mek di kɔntena in mɔt smɔl so dat dɛn go lɔk am fɔ mek di pafyum we gɛt valyu nɔ lik. Dɛn bin de kɔl di ston we dɛn de tek mek di kɔntena da sem nem de.—Mak 14:3.

  • Alamɔt.

    Dis na wan myuzik wɔd we min “Yɔŋ Uman Dɛn,” ɛn i go mɔs bi se i gɛt sɔntin fɔ du wit di soprano vɔys we yɔŋ uman dɛn gɛt. Sɔntɛm, dɛn bin de yuz am fɔ sho se dɛn fɔ tyun di myuzik instrumɛnt fɔ pul ay tyun.—1Kr 15:20; Sa 46:Sup.

  • Alfa ɛn Omɛga.

    Na di nem dɛn fɔ di fɔs ɛn las lɛta dɛn na di Grik alfabɛt. Dɛn yuz dɛn ɔl tu tri tɛm insay Rɛvɛleshɔn as taytul fɔ Gɔd. We dɛn yuz am as taytul fɔ Gɔd, i min di sem as “di fɔs ɛn di las” ɛn “di biginin ɛn di ɛnd.”—Rɛv 1:8; 21:6; 22:13.

  • Amagɛdɔn.

    Frɔm di Ibru wɔd Amɛgidɔn, we min “Mɛgidɔ Mawntin.” Dɛn kin yuz dis wɔd fɔ “di wɔ we go apin insay Gɔd di Ɔlmayti in big de” we “di kiŋ dɛn na di wan ol wɔl” go gɛda fɔ fɛt agens Jiova. (Rɛv 16:14, 16; 19:11-21)—Luk BIG BIG TRƆBUL.

  • Amis.

    Na wan Grik gɔd; na Zus in bɔypikin. Na Listra, pipul dɛn bin mistek kɔl Pɔl, Amis bikɔs dɛn bin tink se i bin de du dis gɔd in wok. Dis gɔd na bin di mɛsenja fɔ di gɔd dɛn ɛn nain na di gɔd we sabi tɔk.—Akt 14:12.

  • Anɔynt.

    Di Ibru wɔd min “fɔ rɔb tin we wata-wata pan sɔntin.” Dɛn bin de put ɔyl pan pɔsin ɔ sɔntin fɔ sho se i gɛt fɔ du spɛshal wok. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn yuz di wɔd bak fɔ di put we dɛn de put oli spirit pan di wan dɛn we dɛn dɔn pik fɔ go na ɛvin.—Ɛks 28:41; 1Sa 16:13; 2Kɔ 1:21.

  • Apɔsul.

    Dis wɔd min “wan we dɛn sɛn,” ɛn dɛn yuz am fɔ Jizɔs ɛn sɔm pipul dɛn we dɛn bin sɛn fɔ wok fɔ ɔda pipul dɛn. Bɔku tɛm, dɛn kin yuz am fɔ tɔk bɔt di 12 disaypul dɛn we Jizɔs bin pik.—Mak 3:14; Akt 14:14.

  • Arameik.

    Na Simitik langwej we fiba Ibru ɛn dɛn gɛt di sem alfabɛt. Di fɔs pipul dɛn we bin de tɔk am na di Aramian dɛn, bɔt leta nain pipul dɛn bin de tɔk we dɛn de du biznɛs na di say dɛn we di Asirian ɛn di Babilonian dɛn bin de rul. Nain bak na bin di men langwej we pipul dɛn bin de tɔk na di say dɛn we di Pashian dɛn bin de rul. (Ɛzr 4:7) Dɛn bin yuz Arameik fɔ rayt sɔm pat dɛn na di Baybul buk dɛn we nem Ɛzra, Jɛrimaya, ɛn Daniɛl. Ɛn dɛn yuz sɔm Arameik wɔd dɛn insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn.—Ɛzr 4:8–6:18; 7:12-26; Jɛr 10:11; Da 2:4b–​7:28.

  • Ariopagɔs.

    Na wan ay il na Atɛns, we de na di nɔt-wɛst pat na di Akropolis. Na bin di nem bak fɔ di kansul (kɔt) we bin de ol mitin de. Di Stoik ɛn Ɛpikyurian masta sabi bukman dɛn bin kɛr Pɔl go na di Ariopagɔs fɔ ɛksplen di tin dɛn we i biliv.—Akt 17:19.

  • Asɛlgɛia.

  • Ashtorɛt.

    Wan Kenanayt uman gɔd fɔ wɔ ɛn we de mek uman bɔn pikin. Na Beal in wɛf.—1Sa 7:3.

  • Avɛst Fɛstival; Wik Fɛstival.

    —Luk PƐNTIKƆS.

  • Ay ples.

    Dis na ples usay pipul dɛn kin wɔship pantap il, mawntin, ɔ pantap platfɔm we mɔtalman mek. Pan ɔl we sɔntɛnde dɛn bin de yuz de fɔ wɔship Gɔd, bɔku tɛm, dɛn bin de yuz am fɔ tɔk bɔt usay pegan dɛn bin de wɔship lay lay gɔd dɛn.—Nɔ 33:52; 1Ki 3:2; Jɛr 19:5.

  • Ay prist.

    Ɔnda di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, di ay prist na bin di men prist we bin de tinap bifo Gɔd fɔ di pipul dɛn ɛn we bin de oba di ɔda prist dɛn. Dɛn bin de kɔl am bak “di edman fɔ di prist dɛn.” (2Kr 26:20; Ɛzr 7:5) Nain nɔmɔ bin gɛt rayt fɔ ɛnta na di Ples we Oli Pas Ɔl, we de insay insay na di tabanakul ɛn leta na di tɛmpul. Na wantɛm nɔmɔ i kin du dat insay di ia we na di De fɔ Fɔgiv Sin. Dɛn kin kɔl Jizɔs Krays bak “ay prist.”—Liv 16:2, 17; 21:10; Mat 26:3; Ibr 4:14.

  • Aydɔl; Aydɔl wɔship.

    Aydɔl na imej, ɔ sɔntin we dɛn mek we tinap fɔ ɛnitin, we rial ɔ we pɔsin jɔs imajin, we pipul dɛn de yuz we dɛn de wɔship. Aydɔl wɔship na we pɔsin de ɔnɔ, lɛk, wɔship, ɔ rɛspɛkt aydɔl.—Sa 115:4; Akt 17:16; 1Kɔ 10:14.

  • Azezɛl.

    Dis na wan Ibru nem we kin min “Got we De Lɔs.” Insay di De fɔ Fɔgiv Sin, dɛn kin sɛn di got we dɛn kin yuz fɔ Azezɛl na di wildanɛs. Dis de sho se i de kɛr di sin dɛn we di pipul dɛn kɔmit insay di ia we dɔn pas.—Liv 16:8, 10.

B

  • Bafa Fɛstival.

    Dɛn bin de kɔl am bak Tabanakul Fɛstival ɔ di Fɛstival fɔ Gɛda Wetin Yu Plant. Dɛn bin de gɛt am Ɛthanim 15-21. Dɛn bin de du am fɔ sɛlibret di tin dɛn we dɛn avɛst we di agrikɔlchɔ ia rawnd ɛn na bin tɛm fɔ gladi ɛn tɛl Jiova tɛnki fɔ we i blɛs wetin dɛn plant. Di tɛm we dɛn de gɛt di fɛstival dɛn, pipul dɛn bin de liv na bafa fɔ mɛmba dɛn bɔt di tɛm we Gɔd pul dɛn kɔmɔt na Ijipt. Na bin wan pan di tri fɛstival dɛn we man dɛn fɔ go na Jerusɛlɛm paopa fɔ go sɛlibret.—Liv 23:34; Ɛzr 3:4.

  • Balɔt.

    I kin bi smɔl smɔl ston dɛn ɔ smɔl smɔl wud dɛn we dɛn bin de yuz fɔ disayd bɔt sɔm tin dɛn. Dɛn bin de put dɛn insay klos ɔ insay kɔntena ɛn shek shek am. Di wan we kɔmɔt fɔdɔm ɔ di wan we dɛn pul go bi di wan we dɛn pik. Bɔku tɛm dɛn bin de pre we dɛn kin du dis. Dɛn kin yuz dis wɔd bak we dɛn de sheb sɔntin ɔ we dɛn de gi pɔshɔn dɛn.—Jɔs 14:2; Sa 16:5; Prɔ 16:33; Mat 27:35.

  • Balsam.

    Dis na wan ɔyl we gɛt fayn sɛnt we dɛn kin pul frɔm sɔm plant ɛn stik dɛn. Dɛn bin de yuz am as mɛrɛsin ɛn as pafyum, ɛn i bin rili valyu.

  • Baptizim; Baptayz.

    Di vab min “mek i go dɔŋ,” ɔ put ɔnda wata. Jizɔs bin tɔk se ɔl di wan dɛn we de fala am nid fɔ baptayz. Di Skripchɔ Dɛn tɔk bak bɔt Jɔn in baptizim, fɔ baptayz wit oli spirit, fɔ baptayz wit faya, ɛn ɔda wan dɛn.—Mat 3:11, 16; 28:19; Jɔn 3:23; 1Pi 3:21.

  • Bat.

    Di wan dɛn we de stɔdi bɔt aw pipul dɛn bin de du tin trade trade tɔk se dis na sɔntin we dɛn bin de yuz fɔ mɛzhɔ likwid tin dɛn we ikwal to lɛk 22 lita (5.81 galɔn), akɔdin to wan brok brok kɔntri pɔt we dɛn fɛn we gɛt dis mɛzhɔmɛnt in nem. Dɛn yuz di bat mɛzhɔ fɔ kakyulet bɔku ɔda dray ɛn likwid tin dɛn na di Baybul. (1Ki 7:38; Izi 45:14)—Luk Apɛndiks B14.

  • Beal.

    Na wan Kenanayt gɔd we dɛn bin de fil se nain gɛt di skay ɛn nain de gi ren ɛn mek dɛn bɔn pikin. Dɛn bin yuz “Beal” as nem fɔ smɔl smɔl gɔd dɛn bak. Di Ibru wɔd min “Ona; Masta.”—1Ki 18:21; Rom 11:4.

  • Biɛlzibɔb.

    Na di nem we dɛn gi Setan, di prins, ɔ rula fɔ di dimɔn dɛn. I go mɔs bi se na frɔm Beal-zibɔb dɛn pul am, di Beal we di Filistin dɛn bin de wɔship na Ɛkrɔn.—2Ki 1:3; Mat 12:24.

  • Big Big Trɔbul.

    Di Grik wɔd fɔ “trɔbul” de tɔk bɔt pwɛlat ɔ sɔfa we pɔsin de sɔfa bikɔs tin dɛn de apin to am we de mɔna am. Jizɔs bin tɔk bɔt wan “big big trɔbul” we in kayn nɔ wande bi yet we go apin na Jerusɛlɛm, ɛn i tɔk mɔ bɔt di wan we go apin to mɔtalman di tɛm we i go kam tumara bambay ‘wit glori.’ (Mat 24:21, 29-31) Pɔl bin tɔk bɔt dis trɔbul as di rayt tin we Gɔd go du agens “di wan dɛn we nɔ no Gɔd ɛn di wan dɛn we nɔ de obe di gud nyuz” bɔt Jizɔs Krays. Rɛvɛleshɔn chapta 19 sho se Jizɔs na di wan we de lid di sojaman dɛn na ɛvin fɔ fɛt agens “di wayl animal ɛn di kiŋ dɛn na di wɔl ɛn dɛn sojaman dɛn.” (2Tɛ 1:6-8; Rɛv 19:11-21) “Bɔku bɔku pipul dɛn” go sev we da trɔbul de go kam. (Rɛv 7:9, 14)—Luk AMAGƐDƆN.

  • Bita plant.

    Na difrɛn kayn wud plant dɛn we rili bita ɛn we gɛt fayn sɛnt. Dɛn yuz di wɔd bita plant insay di Baybul fɔ sho di bad tin we kin apin we pɔsin du mami ɛn dadi biznɛs di we aw Gɔd nɔ want, we pɔsin mek in kɔmpin slev, we pɔsin nɔ du tin fia wan, ɛn we pɔsin we dɔn tɔn in bak pan Jiova. Insay Rɛvɛleshɔn 1:11, di wɔd “bita plant” tinap fɔ sɔntin we bita ɛn we gɛt pɔyzin, ɛn we dɛn de kɔl bak absint.—Dyu 29:18; Prɔ 5:4; Jɛr 9:15; Emɔ 5:7.

  • Bɔn ɔfrin.

    Na animal sakrifays we dɛn de bɔn na di ɔlta as wan ol ɔfrin to Gɔd; di wan we de gi di sakrifays nɔ kin gɛt ɛni pat pan di animal (man kaw, man ship, man got, tɔtuldɔv, ɔ yɔŋ pijin).—Ɛks 29:18; Liv 6:9.

  • Bred we Nɔ Gɛt Yist Fɛstival.

    Na di fɔs wan pan di tri men fɛstival dɛn we di Izrɛlayt dɛn bin de gɛt ɛni ia. I bin de bigin Naysan 15, di de afta di Pasova, ɛn dɛn bin de ol am fɔ sɛvin dez. Na bred we nɔ gɛt yist nɔmɔ dɛn bin de it fɔ mɛmba di tɛm we Gɔd pul dɛn kɔmɔt na Ijipt.—Ɛks 23:15; Mak 14:1.

  • Brɔdɛnlɔ mared.

    Dis na wan kɔstɔm we dɛn bin leta ad pan di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, we de mek man mared in brɔda we dɔn day we nɔ gɛt bɔypikin in wɛf so dat i go bɔn pikin we go kɔntinyu wit in brɔda in famili layn.—Jɛn 38:8; Dyu 25:5.

  • Bul.

    Dis na di nem fɔ di mɔnt we mek 8 na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di sɛkɔn mɔnt na di agrikɔlchɔ kalɛnda. Dɛn pul am frɔm di wɔd we min “bia,” ɛn i stat midul Ɔktoba te to midul Novɛmba. (1Ki 6:38)—Luk Apɛndiks B15.

CH

  • Chafchaf.

    Na di kanda dɛn we dɛn de pul pan rɛs ɛn ɔda sid dɛn we dɛn de mas mas ɛn fana dɛn. Dɛn kin yuz chafchaf fɔ tɔk bɔt sɔntin we nɔ gɛt valyu ɛn we dɛn nɔ want.—Sa 1:4; Mat 3:12.

  • Chariɔt.

    Na sɔntin we gɛt tu taya dɛn ɛn we ɔs de drɔ. Dɛn bin de yuz am mɔ fɔ fet wɔ.—Ɛks 14:23; Jɔj 4:13; Akt 8:28.

  • Chɛrɔb dɛn.

    Na enjɛl dɛn we gɛt ay pozishɔn ɛn spɛshal wok dɛn. Dɛn difrɛn frɔm siraf dɛn.—Jɛn 3:24; Ɛks 25:20; Ayz 37:16; Ibr 9:5.

  • Chif.

    Dis na taytul fɔ pɔsin we gɛt ay pozishɔn. Dɛn bin de kɔl di 12 edman dɛn we de bifo na dɛn papa say ɔ di edman dɛn fɔ di trayb dɛn na Izrɛl “chif dɛn.” (Nɔ 1:16; Jɔs 22:14) Dɛn bin de yuz dis taytul fɔ tɔk bɔt impɔtant pipul dɛn, kiŋ dɛn, ɛn fɔ min ɔda tin dɛn.—Jɛn 23:6; 1Ki 11:34 futnot; Izi 21:25; 38:2; 44:3.

  • Chif Lida.

    Dis taytul de sho di impɔtant wok we Jizɔs Krays gɛt fɔ fri fetful mɔtalman frɔm di bad bad tin dɛn we sin de briŋ kam pan dɛn ɛn fɔ mek dɛn gɛt layf we go de sote go.—Akt 3:15; 5:31; Ibr 2:10; 12:2.

D

  • Darik.

    Dis na bin wan Pashian gold kɔyn we in wet na 8.4 gram (0.27 awns trɔy). (1Kr 29:7)—Luk Apɛndiks B14.

  • Dayrɛktɔ.

    Lɛk aw dɛn yuz am na Sams, i tan lɛk se di Ibru wɔd de tɔk bɔt pɔsin we de rayt siŋ dɛn ɛn sho aw dɛn fɔ siŋ dɛn. Nain kin mek dɛn praktis di siŋ dɛn, tren di Livayt dɛn we de siŋ, ɛn nain kin de bifo fɔ siŋ pan spɛshal program dɛn. Ɔda Baybul dɛn yuz dis wɔd as “Kwayamasta.”—Sa 4:Sup; 5:Sup.

  • De fɔ Fɔgiv Sin.

    Dis na di de we oli ɛn impɔtant pas ɔl di ɔda de dɛn fɔ di Izrɛlayt dɛn. Dɛn bin de kɔl am bak Yɔm Kipɔ (insay di Ibru langwej yɔm akip-purim, “de fɔ kɔba”), dɛn bin de gɛt am di de we mek tɛn insay di Ju mɔnt we dɛn kɔl Ɛtanim. Insay di Ibru Skripchɔ Dɛn, dɛn kɔl am di De fɔ Fɔgiv Sin. Na dis de nɔmɔ insay di ia di ay prist de ɛnta na di Ples we Oli Pas Ɔl na di tabanakul ɛn leta na di tɛmpul fɔ mek blɔd sakrifays fɔ in sin dɛn, di ɔda Livayt dɛn sin dɛn, ɛn di pipul dɛn sin dɛn. Dɛn sakrifays dɛn de bin de sho di we aw Jizɔs in wangren sakrifays go pul ɔl mɔtalman sin sote go ɛn gi dɛn di chans fɔ mek pis wit Jiova. Na bin tɛm we di pipul dɛn bin de gɛt oli kɔnvɛnshɔn ɛn dɛn bin de fast. Na sabat bak we di pipul dɛn nɔ bin de wok.—Liv 23:27, 28.

  • De Fɔ Pripia.

    Na di nem we dɛn gi di de bifo di Sabat, ɛn na insay da tɛm de di Ju dɛn de pripia. Di de kin dɔn we di san go dɔŋ, dat na, di de we wi de kɔl tide Frayde, ɛn na da tɛm de di Sabat kin bigin. Di Ju dɛn de bin de bigin frɔm wan ivintɛm ɛn dɔn di ɔda ivintɛm.—Mak 15:42; Lyu 23:54.

  • Degɔn.

    Di Filistin dɛn gɔd. Dɛn nɔ no usay di wɔd kɔmɔt bɔt sɔm masta sabi bukman se i kɔmɔt frɔm di Ibru wɔd dagh (fish).—Jɔj 16:23; 1Sa 5:4.

  • Devid in pikin.

    Dɛn kin yuz dɛn wɔd ya fɔ tɔk bɔt Jizɔs. I de sho se nain na di pɔsin we go kɔmɔt na Devid in famili layn we go bi Kiŋ fɔ di Kiŋdɔm agrimɛnt.—Mat 12:23; 21:9.

  • Devid in Siti.

    Dis na di nem we dɛn gi di siti Jibɔs afta Devid kapchɔ am ɛn bil in pales de. Dɛn kɔl am bak Zayɔn. I bin de na di sawt-ist ɛn na bin di say na Jerusɛlɛm we ol pas ɔl di ɔdasay dɛn.—2Sa 5:7; 1Kr 11:4, 5.

  • Dɛbul.

    Di nem fɔ Setan insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, we min “pɔsin we de pwɛl sɔmbɔdi in nem.” Dɛn bin gi Setan di nem Dɛbul bikɔs in na di edman ɛn na di fɔs pɔsin we pwɛl Jiova in nem, In gud wɔd, ɛn In Oli nem, ɛn lay pan am.—Mat 4:1; Jɔn 8:44; Rɛv 12:9.

  • Dɛdikeshɔn Fɛstival.

    Di de insay ɛni ia fɔ mɛmba di klin we dɛn klin di tɛmpul afta we Antiokɔs Ɛpifanis bin dɔti am. Di sɛlibreshɔn bin de bigin Kizlɛv 25, ɛn i bin de las fɔ et dez.—Jɔn 10:22.

  • Di bred we dɛn put bifo Gɔd.

    Luk SHOBRED.

  • Di tɛm want fɔ dɔn.

    Dis na di tɛm we de jɔs bifo di wɔl ɔ di tin dɛn na di wɔl we Setan de kɔntrol go dɔn. Dis na di sem tɛm we Krays go de wit wi. Jizɔs go dayrɛkt di enjɛl dɛn fɔ “put di wikɛd wan dɛn wansay ɛn put di wan dɛn we de du wetin rayt ɔdasay” ɛn dɔnawe wit di wikɛd wan dɛn. (Mat 13:40-42, 49) Jizɔs in disaypul dɛn bin want fɔ no ustɛm ‘di tɛm go dɔn.’ (Mat 24:3) Bifo Jizɔs go bak na ɛvin, i bin prɔmis di wan dɛn we de fala am se i go de wit dɛn te da tɛm de.—Mat 28:20.

  • Di tɛm we Jizɔs go de wit wi.

    Na sɔm ples dɛn we dɛn yuz am na di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dis wɔd de tɔk bɔt di tɛm frɔm we Jizɔs bi Kiŋ te to di las dez insay dis tɛm. Di tɛm we Krays go de wit wi nɔ jɔs min se i go kam ɛn go bak kwik kwik wan; bɔt i gɛt wan patikyula tɛm we i stat ɛn wan patikyula tɛm we i go dɔn.—Mat 24:3.

  • Di tru Gɔd.

    Na we fɔ translet di Ibru wɔd we min, “di Gɔd.” Bɔku tɛm we dɛn yuz di wɔd “di” dis we insay Ibru, i de sho se na Jiova we na di wangren tru Gɔd i de tɔk bɔt, nɔto dɛn lay lay gɔd dɛn. Di we aw dɛn translet “di tru Gɔd” rili gɛt di minin fɔ di Ibru wɔd dɛn we dɛn translet fɔ dɛn say dɛn de.—Jɛn 5:22, 24; 46:3; Dyu 4:39.

  • Di Wan dɛn We De Go Ɔp na di Siti Dɛn Siŋ.

    Dis na di supaskripshɔn we de na Sam 120-134. Pan ɔl we pipul dɛn gɛt difrɛn difrɛn we dɛn aw dɛn ɔndastand dɛn wɔd dɛn de, bɔku pipul dɛn biliv se na Izrɛlayt dɛn we gladi ɛn we de wɔship Gɔd na dɛn bin de siŋ dɛn 15 sam dɛn ya we dɛn bin de go ɔp na Jerusɛlɛm, we de ɔp na di mawntin dɛn na Juda, fɔ atɛnd di tri big fɛstival dɛn we dɛn kin gɛt de ɛvri ia.

  • Di We.

    Na wɔd we dɛn yuz na di Skripchɔ Dɛn we tinap fɔ bieviɔ ɔ sɔntin we pɔsin du we Jiova lɛk ɔ nɔ lɛk. Dɛn bin de se di wan dɛn we bi Jizɔs in disaypul de na “Di We,” we min se dɛn bin de liv dɛn layf di we we de sho se dɛn gɛt fet pan Jizɔs ɛn dɛn de fala in ɛgzampul.—Akt 19:9.

  • Dikapolis.

    Dis na bin sɔm Grik siti dɛn, fɔs na tɛn siti dɛn bin de de (insay Grik dɛka, min “tɛn,” ɛn polis, min “siti”). Na bin di nem bak fɔ di eria we de na di ist pat na di Si na Galili ɛn di Jɔdan Riva, usay bɔku pan dɛn siti dɛn ya bin de. Na di men say dɛn dat fɔ Grik kɔlchɔ ɛn biznɛs. Jizɔs bin pas na da eria de, bɔt natin nɔ de fɔ sho se i bin go waka na ɛniwan pan dɛn siti dɛn de. (Mat 4:25; Mak 5:20)—Luk Apɛndiks A7 ɛn B10.

  • Dimɔn dɛn.

    Na wikɛd spirit dɛn we wi nɔ de si we gɛt pawa pas mɔtalman. Na Jɛnɛsis 6:2, di Baybul kɔl dɛn “di tru Gɔd in bɔypikin dɛn” ɛn na Jud 6, i kɔl dɛn “enjɛl dɛn.” Gɔd nɔ bin mek dɛn as wikɛd enjɛl dɛn, bɔt na dɛn tɔn dɛnsɛf to Gɔd in ɛnimi dɛn bay we dɛn nɔ bin obe am insay Noa in tɛm ɛn dɛn jɔyn Setan fɔ tɔn agens Jiova.—Dyu 32:17; Lyu 8:30; Akt 16:16; Jem 2:19.

  • Dinariɔs.

    Na wan Roman kɔyn we dɛn mek wit silva we in wet na lɛk 3.85 gram (0.124 awns trɔy) we bin gɛt Siza in imej na wan say. Na bin wan de pemɛnt fɔ lebɔra dɛn ɛn na bin di “taks” mɔni we di Roman dɛn bin de tek na di Ju dɛn an. (Mat 22:17; Lyu 20:24)—Luk Apɛndiks B14.

  • Drakma.

    Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dis na bin wan Grik silva kɔyn. Da tɛm de, di wet na bin 3.4 gram (0.109 awns trɔy). Insay di Ibru Skripchɔ Dɛn, dɛn bin tɔk bɔt wan gold drakma we bin de insay di Pashian dɛn tɛm we ikwal to darik. (Nɛi 7:70; Mat 17:24)—Luk Apɛndiks B14.

  • Drink ɔfrin.

    Dis na wayn ɔfrin we dɛn bin de tɔn na di ɔlta ɛn gi am to Jiova wit ɔda ɔfrin dɛn. Pɔl bin yuz dis wɔd fɔ sho aw i rɛdi fɔ du ɔl wetin i ebul fɔ in kɔmpin Kristian dɛn.—Nɔ 15:5, 7; Fil 2:17.

  • Du wetin rayt.

    Insay di Skripchɔ Dɛn, na wetin rayt akɔdin to wetin Gɔd se rayt ɛn rɔŋ.—Jɛn 15:6; Dyu 6:25; Zɛf 2:3; Mat 6:33.

E

  • Ebib.

    Ebib na di orijinal nem fɔ di fɔs mɔnt na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek sɛvin na di agrikɔlchɔ kalɛnda. I min “Nyu Wit (ɔ Bali)” ɛn na midul Mach i de stat te to midul Epril. Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, dɛn bin de kɔl am Naysan. (Dyu 16:1)—Luk Apɛndiks B15.

  • Eda.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Eda na di nem fɔ di mɔnt we mek 12 na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek siks na di agrikɔlchɔ kalɛnda. Na midul Fɛbwari i de stat te to midul Mach. (Ɛst 3:7)—Luk Apɛndiks B15.

  • Ediz.

    Dis na Grik wɔd we gɛt di sem minin wit di Ibru wɔd “Shiol.” Dɛn translet am as “Grev” (wit kapital lɛta dɛn), fɔ sho se na di ples usay dayman dɛn de. Dis nɔto tru tru ples.—Luk GREV.

  • Edman fɔ di prist dɛn.

    Dis na di ɔda nem fɔ “ay prist” insay di Ibru Skripchɔ Dɛn. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, “edman dɛn fɔ di prist dɛn” na bigman dɛn pan di prist dɛn. I go mɔs bi se na di wan dɛn we bin dɔn bi ay prist trade ɛn di edman dɛn fɔ di 24 prist grup dɛn.

  • Emɛn.

    I min “lɛ i bi so” ɔ “yɛs.” Di wɔd kɔmɔt frɔm di Ibru wɔd aman we min “fetful, tru.” Dɛn bin de se “Emɛn” fɔ gri wit swɛ, prea, ɔ sɔntin we pɔsin tɔk. Insay Rɛvɛleshɔn, dɛn yuz am as taytul fɔ Jizɔs.—Dyu 27:26; 1Kr 16:36; Rɛv 3:14.

  • Enjɛl dɛn.

    I kɔmɔt frɔm di Ibru wɔd malak ɛn di Grik wɔd ajelɔs. Ɔl tu dɛn wɔd dɛn ya min “mɛsenja,” bɔt dɛn kin yuz dɛn as “enjɛl” we dɛn de tɔk bɔt spirit mɛsenja dɛn. (Jɛn 16:7; 32:3; Jem 2:25; Rɛv 22:8) Enjɛl dɛn na pawaful spirit dɛn we Gɔd bin dɔn mek lɔng lɔng tɛm bifo i mek mɔtalman. Di Baybul kɔl dɛn bak “tawzin tawzin oli wan dɛn,” “Gɔd in bɔypikin dɛn,” ɛn “mɔnin sta dɛn.” (Dyu 33:2 futnot; Job 1:6; 38:7; Jud 14) Gɔd nɔ mek dɛn di kayn we we dɛn go ebul bɔn dɛn yon pikin dɛn, bɔt i mek dɛn wan bay wan. Dɛn bɔku pas ɔndrɛd milyɔn. (Da 7:10) Di Baybul sho se dɛn ɔl gɛt dɛn yon nem ɛn difrɛn kwaliti dɛn, bɔt dɛn nɔ de gri fɔ mek pɔsin wɔship dɛn, ɛn bɔku pan dɛn nɔ kin ivin sho dɛn nem. (Jɛn 32:29; Lyu 1:26; Rɛv 22:8, 9) Dɛn gɛt difrɛn pozishɔn dɛn ɛn dɛn de du difrɛn wok dɛn, lɛk fɔ sav Jiova bifo in tron, fɔ kɛr in mɛsej go, fɔ du sɔntin fɔ Jiova in savant dɛn na dis wɔl, fɔ briŋ Gɔd in jɔjmɛnt pan pipul dɛn, ɛn fɔ sɔpɔt di prichin wok. (2Ki 19:35; Sa 34:7; Mat 4:11; Lyu 1:30, 31; Rɛv 5:11; 14:6) Tumara bambay, dɛn go sɔpɔt Jizɔs fɔ fɛt Amagɛdɔn.—Rɛv 19:14, 15.

  • Enjɛl dɛn edman.

    I min “di enjɛl dɛn chif.” Di wɔd “edman” min “chif” ɔ “men pɔsin.” Dis minin we dis wɔd gɛt ɛn bikɔs di Baybul kɔl am “enjɛl dɛn edman,” ɛn nɔ kɔl am di enjɛl dɛn edman dɛn, dat sho se na wangren edman di enjɛl dɛn gɛt. Di Baybul sho se di enjɛl dɛn edman in nem na Maykɛl.—Da 12:1; Jud 9; Rɛv 12:7.

  • Eram; Aramian Dɛn.

    Dɛn na Eram in pikin dɛn. Eram na Shɛm in pikin. Dɛn bin de na di eria dɛn usay mawntin dɛn de na Libanɔn te go Mɛsopotemia ɛn frɔm di mawntin dɛn na Tarɔs we de na di nɔt te go dɔŋ Damaskɔs ɛn te go na di sawt. Dɛn bin de kɔl dis eria Eram insay Ibru, ɛn leta dɛn bin kɔl am Siria, ɛn dɛn bin de kɔl di pipul dɛn, Sirian dɛn.—Jɛn 25:20; Dyu 26:5; Osi 12:12.

  • Erɔn in bɔypikin dɛn.

    Dis na Erɔn in pikin dɛn. Erɔn na Livay in granpikin ɛn nain fɔs bi ay prist ɔnda di Lɔ we Gɔd Gi Mozis. Na Erɔn in bɔypikin dɛn bin de du di prist wok dɛn na di tabanakul ɛn di tɛmpul.—1Kr 23:28.

  • Eshia.

    Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dis na di nem fɔ wan Roman distrikt ɛn di wɛst pat na di say we dɛn de kɔl tide Tɔki, ɛn sɔm ayland dɛn lɛk Samɔs ɛn Patmɔs bin de insay dis distrikt. Di kapital siti na Ɛfisɔs. (Akt 20:16; Rɛv 1:4)—Luk Apɛndiks B13.

Ɛ

  • Ɛfɔd.

    Dis na wan klos we prist dɛn kin wɛr we fiba eprɔn. Di ay prist kin wɛr wan spɛshal ɛfɔd, ɛn dɛn kin put di tin we di ay prist fɔ wɛr nain chɛst we gɛt 12 valyu ston dɛn bifo di ɛfɔd. (Ɛks 28:4, 6)—Luk Apɛndiks B5.

  • Ɛlda; Bigman; Man we dɔn ol.

    Na man we dɔn kari ej. Bɔt insay di Skripchɔ Dɛn, i min pɔsin we de oba ɔda pipul dɛn ɛn we gɛt di wok fɔ kia fɔ pipul dɛn na di say we i de ɔ di neshɔn. Dɛn yuz di wɔd bak insay Rɛvɛleshɔn fɔ tɔk bɔt Jiova in savant dɛn we de na ɛvin. Dɛn translet di Grik wɔd prɛsbitɛrɔs as “ɛlda” we dɛn de tɔk bɔt di wan dɛn we de bifo na di kɔngrigeshɔn.—Ɛks 4:29; Prɔ 31:23; 1Ti 5:17; Rɛv 4:4.

  • Ɛpikyurian pipul dɛn we lɛk mɔtalman sɛns.

    Na pipul dɛn we bin de fala di Grik man we nem Ɛpikyurɔs we lɛk mɔtalman sɛns (341-270 bifo Krays). Di tin we dɛn bin biliv na dat ɛnjɔymɛnt na di men tin na ɛni mɔtalman in layf.—Akt 17:18.

  • Ɛrɔd.

    Dis na di nem fɔ di famili we di Roman gɔvmɛnt bin pik fɔ rul di Ju dɛn. Di fɔs wan we dɛn bin pik na bin Ɛrɔd di Gret, we ɔlman bin sabi fɔ we i bil bak di tɛmpul na Jerusɛlɛm ɛn we i se mek dɛn kil pikin dɛn so dat i go kil Jizɔs. (Mat 2:16; Lyu 1:5) Dɛn bin pik Ɛrɔd Akileɔs ɛn Ɛrɔd Antipas, we na Ɛrɔd di Gret in pikin dɛn fɔ rul oba sɔm eria dɛn usay dɛn papa bin de rul. (Mat 2:22) Antipas bin de rul wan pan di 4 pat dɛn usay in papa bin de rul. Bɔku pipul dɛn bin de kɔl am “kiŋ,” ɛn nain bin de rul di tri ia we Krays bin de prich na dis wɔl ɛn i de te to di tɛm we dɛn rayt Akt chapta 12. (Mak 6:14-17; Lyu 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6-15; Akt 4:27; 13:1) Afta dat, Gɔd in enjɛl bin kil Ɛrɔd di Gret in granpikin we na Ɛrɔd Agripa di Fɔs afta we i rul fɔ shɔt tɛm. (Akt 12:1-6, 18-23) In pikin we na Ɛrɔd Agripa di Sɛkɔn bin bigin fɔ rul te to di tɛm we di Ju dɛn bin de tray fɔ kɔmɔt ɔnda di Roman dɛn.—Akt 23:35; 25:13, 22-27; 26:1, 2, 19-32.

  • Ɛrɔd in pati pipul dɛn.

    Dɛn bin de kɔl dɛn bak Ɛrodian dɛn. Na wan pati we bin de sɔpɔt di tin dɛn we di Ɛrɔd dɛn bin want fɔ du pan pɔlitiks as dɛn de rul ɔnda di Roman gɔvmɛnt. I go bi se sɔm Sadyusi dɛn bin de na dis pati. Di Ɛrodian dɛn bin jɔyn di Faresi dɛn fɔ de agens Jizɔs.—Mak 3:6. Luk ƐRƆD; PATI PIPUL DƐN.

  • Ɛtanim.

    Dis na di nem fɔ di mɔnt we mek sɛvin na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di fɔs mɔnt na di agrikɔlchɔ kalɛnda. I de stat frɔm midul Sɛptɛmba te to midul Ɔktoba. Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, dɛn bin de kɔl am Tishri. (1Ki 8:2)—Luk Apɛndiks B15.

F

  • Faresi dɛn.

    Na wan impɔtant grup na di Ju dɛn rilijɔn insay di tɛm we di apɔsul dɛn bin de. Dɛn nɔ bin kɔmɔt na di prist dɛn famili layn, bɔt dɛn bin de fala ɔl di smɔl smɔl tin dɛn we de na di Lɔ strikt wan, ɛn dɛn bin de fala dɛn granpa dɛn tradishɔn dɛn da sem we de. (Mat 23:23) Dɛn bin de agens di Grik dɛn kɔlchɔ, ɛn bikɔs na dɛn no di Lɔ ɛn di tradishɔn dɛn gud gud wan, dɛn bin gɛt pawa oba di pipul dɛn. (Mat 23:2-6) Sɔm pan dɛn bin de bak na di Sanɛndrin. Bɔku tɛm, dɛn bin de tɔk bad bɔt Jizɔs bikɔs ɔf di Sabat, dɛn tradishɔn dɛn, ɛn fɔ kip kɔmpin wit sina dɛn ɛn pipul dɛn we de gɛda taks. Sɔm pan dɛn bin bi Kristian; wan pan dɛn na Sɔl we kɔmɔt Tasɔs.—Mat 9:11; 12:14; Mak 7:5; Lyu 6:2; Akt 26:5.

  • Fast.

    Na we pɔsin nɔ de it ɛni fud fɔ sɔm tɛm. Di Izrɛlayt dɛn bin de fast di De fɔ Fɔgiv Sin, we dɛn gɛt prɔblɛm, ɛn we dɛn want Jiova fɔ gayd dɛn. Di Ju dɛn bin de fast 4 tɛm insay di ia fɔ mak di bad bad tin we bin mit dɛn insay dɛn istri. Nɔto paopa fɔ Kristian dɛn fɔ fast.—Ɛzr 8:21; Ayz 58:6; Lyu 18:12.

  • Fatɔm.

    Na wan we we dɛn bin de yuz fɔ mɛzhɔ aw wata dip. I ikwal to 1.8 mita (6 fit). (Akt 27:28)—Luk Apɛndiks B14.

  • Fayn dizayn.

    Dis na dɛkɔreshɔn we dɛn bin de put pantap pila. Big big dɛkɔreshɔn dɛn bin de pantap di tu pila dɛn we na Jekin ɛn Boaz, dɛn bin de bifo Sɔlɔmɔn in tɛmpul. (1Ki 7:16)—Luk B8.

  • Fetful to Gɔd.

    I min fɔ rɛspɛkt, wɔship, ɛn sav Jiova Gɔd, ɛn fɔ kɔntinyu fɔ sɔpɔt in rayt fɔ rul di wan ol wɔl.—1Ti 4:8; 2Ti 3:12.

  • Fɛro.

    Na taytul we dɛn gi to di kiŋ dɛn na Ijipt. Di Baybul sho fayv Fɛro dɛn nem (Shayshak, So, Tireka, Niko, ɛn Ɔfra), bɔt ɔda wan dɛn bin de we di Baybul nɔ sho dɛn nem, lɛk di wan dɛn we bin gɛt sɔntin fɔ du wit Ebraam, Mozis, ɛn Josɛf.—Ɛks 15:4; Rom 9:17.

  • Filistia; Filistin dɛn.

    Di land we bin de na di sawt pat na Izrɛl nain dɛn bin de kɔl Filistia. Di pipul dɛn we kɔmɔt na Krit we bin kam de de, na dɛn, dɛn bin de kɔl Filistin dɛn. Devid bin kɔnka dɛn, bɔt dɛn kɔntinyu fɔ de fɔ dɛnsɛf ɛn dɛn na bin ɛnimi to di Izrɛlayt dɛn ɔltɛm. (Ɛks 13:17; 1Sa 17:4; Emɔ 9:7)—Luk Apɛndiks B4.

  • Fɔ pul sid pan plant; Say fɔ pul sid pan plant.

    Dis na we dɛn de pul sid pan di plant we i gro pan ɛn in chaf chaf; di ples usay dɛn de du di wok. Dɛn bin de yuz stik fɔ pul sid pan plant bɔt if di sid dɛn bɔku, dɛn bin de yuz wan spɛshal tul lɛk bod dɛn we dɛn de yuz fɔ pul sid pan plant we animal dɛn de drɔ. Dɛn kin put di sid dɛn na grɔn ɛn dɛn kin pas di tul ɔntɔp dɛn. Di say we dɛn kin pul sid pan plant kin flat ɛn rawnd ɛn bɔku tɛm, i kin de na ay say usay briz de blo.—Liv 26:5; Ayz 41:15; Mat 3:12.

  • Fɔs pikin.

    Bɔku tɛm, i kin bi di fɔs bɔypikin nain papa say (nɔto di fɔs pikin na di mama say). Di tɛm we dɛn bin de rayt di Baybul, di fɔs bɔypikin bin de gɛt impɔtant pozishɔn na di famili ɛn nain kin de oba di famili afta di papa dɔn day. Apat frɔm we Jizɔs na Jiova in fɔs pikin, nain na di fɔs pɔsin we Jiova mek ɛn na di fɔs pɔsin we bin gɛt layf bak fɔ go na ɛvin. Dɛn kin yuz am bak fɔ tɔk bɔt di fɔs pikin we animal bɔn we na man.”—Ɛks 11:5; 13:12; Jɛn 25:33; Kol 1:15.

  • Fɔs tin dɛn we dɛn avɛst.

    Na di fɔs rizɔlt pan ɔltin. Jiova bin want di Izrɛlayt dɛn fɔ gi di fɔs tin dɛn we dɛn avɛst to am ilɛk na mɔtalman, animal, ɔ tin dɛn we dɛn plant. As wan neshɔn, di Izrɛlayt dɛn bin de gi di fɔs tin we dɛn avɛst to Gɔd dyurin di Bred we Nɔ Gɛt Yist Fɛstival ɛn Pɛntikɔst. Di wɔd dɛn “fɔs tin we dɛn avɛst” kin tinap fɔ Krays ɛn in disaypul dɛn we Gɔd dɔn anɔynt.—1Kɔ 15:23; Nɔ 15:21; Prɔ 3:9; Rɛv 14:4.

  • Frankinsɛns.

    Na wata-wata tin we kin ɛnd-ɔp fɔ dray ɛn strɔng we kɔmɔt frɔm plant ɛn stik dɛn we de na di Boswellia plant famili. We dɛn bɔn am, i kin pul fayn sɛnt. Na wan pan di tin dɛn we dɛn bin de yuz fɔ mek di oli insɛns we dɛn bin de yuz na di tabanakul ɛn di tɛmpul. Dɛn bin de put am bak pan di fud ɔfrin dɛn, ɛn pan ɔl di shobred dɛn insay di Ples we Oli.—Ɛks 30:34-36; Liv 2:1; 24:7; Mat 2:11.

G

  • Garanti.

    Na pɔsin in prɔpati we i de gi to sɔmbɔdi we trɔs am fɔ sho se i go pe leta. Di Lɔ we Gɔd Gi Mozis bin sho wetin-ɛn-wetin pɔsin kin gi as garanti fɔ protɛkt di wan dɛn we po ɛn di wan dɛn we nɔ gɛt pɔsin fɔ fɛt fɔ dɛn.—Ɛks 22:26; Izi 18:7.

  • Gezɛl.

    Dis na animal we fiba dia. Na antilop ɛn na fayn animal we de rɔn fast. In ɔn dɛn lɔng ɛn kɔv, ɛn i gɛt smɔl smɔl rawnd shep dɛn we fiba riŋ dɛn.—2Sa 2:18.

  • Gɛda wetin di wan dɛn we de avɛst de lɛf biɛn.

    Dis na arenjmɛnt we bin de fɔ lɛ pɔsin gɛda ɛnitin we di wan dɛn we de avɛst de lɛf biɛn bay mistek ɔ bay wilful. Di Lɔ we Gɔd Gi Mozis bin se di pipul dɛn nɔ fɔ avɛst ɔltin we de na di ɛj pat na dɛn fam dɛn ɔ tek ɔl di ɔliv ɔ grep dɛn. Na Gɔd gi di po wan dɛn, di wan dɛn we de sɔfa, fɔrina dɛn, pikin dɛn we nɔ gɛt papa, ɛn uman dɛn we dɛn man dɛn dɔn day di rayt fɔ gɛda wetin di wan dɛn we de avɛst de lɛf biɛn.—Rut 2:7.

  • Gɛɛna.

    Di Grik nem fɔ di Inɔm Vali, we bin de na di sawt-wɛst pat na Jerusɛlɛm. (Jɛr 7:31) Dɛn bin de tɔk bɔt am bifo tɛm se i go bi ples usay dɛn de trowe dedebɔdi dɛn. (Jɛr 7:32; 19:6) Natin nɔ de fɔ sho se dɛn bin de trowe animal dɛn ɔ mɔtalman dɛn na Gɛɛna fɔ bɔn dɛn layv layv wan ɔ fɔ tɔmɛnt dɛn. So di ples nɔ go tinap fɔ say usay dɛn de tɔmɛnt pipul dɛn sol sote go na faya. Bifo dat, Jizɔs ɛn in disaypul dɛn bin yuz di wɔd “Gɛɛna” fɔ min di “sɛkɔn day” we na fɔ dɔnawe wit wikɛd pipul dɛn kpatakpata.—Rɛv 20:14; Mat 5:22; 10:28.

  • Gɛt layf bak.

    Di Grik wɔd anestasis min “rayz; tinap.” Di Baybul tɔk bɔt nayn pipul dɛn we gɛt layf bak, ɛn Jizɔs we Jiova Gɔd gi layf bak na wan pan dɛn. Pan ɔl we Ilayja, Ilaysha, Jizɔs, Pita, ɛn Pɔl bin gi layf bak to pipul dɛn, di mirekul dɛn sho klia wan se na Gɔd in pawa dɛn yuz fɔ du dat. Di layf we “di wan dɛn we du wetin rayt ɛn di wan dɛn we nɔ du wetin rayt” go gɛt layf bak na di wɔl impɔtant fɔ mek wetin Gɔd want bi. (Akt 24:15) Di Baybul tɔk bak bɔt di wan dɛn we go gɛt layf bak fɔ go na ɛvin, i kɔl dɛn “di wan dɛn we fɔs gɛt layf bak,” ɛn i gɛt fɔ du wit Jizɔs in brɔda dɛn we Gɔd in spirit dɔn anɔynt.—Fil 3:11; Rɛv 20:5, 6; Jɔn 5:28, 29; 11:25.

  • Gift dɛn to po pipul dɛn.

    Dis na gift we dɛn de gi pɔsin we nid ɛp. Dɛn nɔ tɔk bɔt dis kayn gift klia wan insay di Ibru Skripchɔ dɛn, bɔt di Lɔ bin tɛl di Izrɛlayt dɛn fɔ du sɔm patikyula tin dɛn fɔ ɛp po pipul dɛn.—Mat 6:2.

  • Giliad.

    Di men say usay dɛn de kɔl Giliad na di eria dɛn usay plant de gro fayn na di ist pat na di Jɔdan Riva we de frɔm di nɔt ɛn sawt pat na di Vali na Jabɔk. Sɔntɛnde, dɛn kin yuz am fɔ tɔk bɔt di wan ol eria usay di Izrɛlayt dɛn bin de na di ist pat na Jɔdan, ɛn na da say de Rubɛn in trayb, Gad in trayb, ɛn di af pat pan Manasɛ in trayb bin de. (Nɔ 32:1; Jɔs 12:2; 2Ki 10:33)—Luk Apɛndiks B4.

  • Gira.

    Wan gira ikwal to 0.57 gram (0.01835 awns trɔy). We yu sheb wan shɛkɛl to 20 pat, wan pat na gira. (Liv 27:25)—Luk Apɛndiks B14.

  • Gitit.

    Dis na wɔd we dɛn de yuz pan myuzik bɔt nɔbɔdi nɔ shɔ bɔt di minin pan ɔl we i tan lɛk se i kɔmɔt frɔm di Ibru wɔd we na gath. Sɔm pipul dɛn biliv se i go mɔs bi se na myuzik tyun we gɛt fɔ du wit siŋ dɛn we gɛt fɔ du wit fɔ mek wayn bikɔs gath min say usay dɛn de mek wayn.—Sa 81:Sup.

  • Gɔd in Kiŋdɔm.

    Bɔku tɛm, dɛn kin yuz dɛn wɔd dɛn ya fɔ tɔk bɔt Gɔd in rayt fɔ rul we in Pikin, we na Krays Jizɔs, in gɔvmɛnt tinap fɔ.—Mat 12:28; Lyu 4:43; 1Kɔ 15:50.

  • Gɔvnɔ.

    Na di men rula na di prɔvins, ɛn i bin de ɔnda di Roman gɔvmɛnt. I gɛt sojaman dɛn ɛn pawa fɔ jɔj, ɛn pan ɔl we i bin de ɔnda di Roman gɔvmɛnt, i gɛt pawa pas ɔlman na di prɔvins.—Akt 13:7; 18:12.

  • Grasɔpa.

    Akɔdin to di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, grasɔpa na animal dɛn we klin ɛn we Gɔd bin alaw in pipul dɛn fɔ it. Lokɔs na wan kayn grasɔpa, ɛn dɛn bin de travul togɛda bɔku bɔku wan. Dɛn kin go ɛn it ɔltin we de na rod ɛn rili pwɛl pwɛl tin dɛn. Na wan pan di bad bad tin dɛn we Gɔd bin yuz fɔ pɔnish di Ijipshian dɛn.—Ɛks 10:14; Mat 3:4.

  • Grenin ston.

    Dis na wan rawnd ston we dɛn de put pantap wan ɔda ston we rawnd lɛk am we dɛn bin de yuz fɔ gren wan it we dɛn de kɔl wit. Di stik we dɛn bin de put midul di ston we de ɔnda bin de mek di ston we de pantap tɔn. Insay di tɛm we dɛn bin de rayt di Baybul, uman dɛn bin de yuz smɔl smɔl grenin ston dɛn na bɔku os dɛn. Bikɔs grenin ston na tin we bin rili impɔtant to ɛni famili fɔ kuk, na dat mek di Lɔ we Gɔd Gi Mozis bin tɛl di Izrɛlayt dɛn se dɛn nɔ fɔ tek pɔsin in wan ol grenin ston ɔ di smɔl ston we de pantap as garanti. Na animal dɛn bin de yuz fɔ tɔn big grenin ston dɛn.—Dyu 24:6; Mak 9:42.

  • Grev.

    We dɛn nɔ spɛl am wit kapital lɛta, i kin min wan pɔsin in grev; we dɛn spɛl am wit kapital lɛta, i tinap fɔ di ples usay dayman dɛn de, we gɛt di sem minin insay Ibru as “Shiol” ɛn insay Grik “Ediz.” Di Baybul tɔk bɔt am as ples, we nɔto tru tru ples, usay pɔsin nɔ de ebul fɔ du natin ɔ no ɛnitin.—Jɛn 47:30; Ɛkl 9:10; Akt 2:31.

  • Grev we Gɔd de mɛmba.

    Na grev usay dɛn de bɛr pɔsin we dɔn day. Dis wɔd tinap fɔ di Grik wɔd nimɛiɔn, we kɔmɔt frɔm di vab “fɔ mɛmba,” we de sho se dɛn de mɛmba di pɔsin we dɔn day.—Jɔn 5:28, 29.

  • Grik.

    Dis na di langwej we di pipul dɛn na Gris de tɔk; na da we de bak dɛn de kɔl pɔsin we bɔn na Gris ɔ di wan we in famili kɔmɔt de. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn bin de yuz di wɔd fɔ bɔku tin dɛn, lɛk fɔ tɔk bɔt ɔl di pipul dɛn we nɔto Ju ɔ di wan dɛn we de tɔk di Grik langwej ɛn fala di kɔlchɔ.—Joɛ 3:6; Jɔn 12:20.

  • Grup we de tich difrɛn tin.

    Na pipul dɛn we de fala difrɛn tichin ɔ wan lida ɛn dɛn yon tin dɛn we dɛn biliv. Dɛn yuz dɛn wɔd dɛn ya fɔ di tu men grup dɛn we kɔmɔt frɔm di Ju rilijɔn, dat na, di Faresi dɛn ɛn di Sadyusi dɛn. Pipul dɛn we nɔto Kristian bin de se Kristian dɛn na grup we de tich difrɛn tin ɔ na “grup we dɛn de kɔl di Nazarin.” Sɔntɛm dɛn bin de tink se Kristian dɛn kɔmɔt frɔm di Ju rilijɔn. Grup dɛn we biliv difrɛn tin dɛn bin kam de na di Kristian kɔngrigeshɔn; dɛn tɔk bɔt “Nikoleɔs in grup” na Rɛvɛleshɔn.—Akt 5:17; 15:5; 24:5; 28:22; Rɛv 2:6; 2Pi 2:1.

  • Gud nyuz.

    Dɛn yuz am insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn fɔ tɔk bɔt di gud nyuz bɔt Gɔd in Kiŋdɔm ɛn di gud nyuz bɔt di sev we pɔsin go sev bikɔs i gɛt fet pan Jizɔs Krays.—Lyu 4:18, 43; Akt 5:42; Rɛv 14:6.

H

  • Hin.

    Dis na mɛzhɔmɛnt we dɛn kin yuz fɔ mɛzhɔ likwid, ɛn na di kɔntena in nem dan de. I ikwal to 3.67 lita (7.75 paynt). (Ɛks 29:40)—Luk Apɛndiks B14.

  • Homa.

    Dis na sɔntin we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ dray tin dɛn we ikwal to kɔ. Akɔdin to di sayz fɔ di bat mɛzhɔ we dɛn yuz, i ikwal to 220 lita (200 dray kwat). (Liv 27:16)—Luk Apɛndiks B14.

I

  • Ia fɔ fridɔm.

    Dis bin de apin ɛvri 50 ia. Dɛn bin de kɔnt am frɔm di tɛm we di Izrɛlayt dɛn go na di Prɔmis Land. Dɛn nɔ fɔ plant natin dyurin di Ia fɔ Fridɔm, ɛn dɛn fɔ fri Ibru slev dɛn. Dɛn fɔ gi bak ɔl di land dɛn we na famili prɔpati we dɛn bin dɔn sɛl. Da wan ol ia de na bin fɛstival, na Ia fɔ Fridɔm we de mek di neshɔn ɛnjɔy bak lɛk aw dɛn bin de ɛnjɔy fɔs di tɛm we Gɔd pik dɛn.—Liv 25:10.

  • Ibru.

    Na dis we ya fɔs dɛn bin de kɔl Ebram (Ebraam), we mek i difrɛn frɔm in Amɔrayt neba dɛn. Leta, dɛn bin de yuz am fɔ tɔk bɔt Ebraam in pikin dɛn we in granpikin Jekɔb, bɔn ɛn na so bak dɛn bin de kɔl dɛn langwej. Bay di tɛm we Jizɔs bin de na di wɔl, dɛn bin dɔn miks bɔku Arameik wɔd dɛn wit di Ibru langwej ɛn na da langwej de Krays ɛn in disaypul dɛn bin de tɔk.—Jɛn 14:13; Ɛks 5:3; Akt 26:14.

  • Idɔm.

    Dis na ɔda nem we dɛn gi Isɔ we na Ayzak in bɔypikin. Isɔ (Idɔm) in pikin dɛn bin de na Sia na di eria usay mawntin dɛn de bitwin di Dɛd Si ɛn di Gɔlf ɔf Akaba. Dɛn bin de kɔl am Idɔm. (Jɛn 25:30; 36:8)—Luk Apɛndiks B3 ɛn B4.

  • Ifa.

    Dis na sɔntin we dɛn kin yuz fɔ mɛzhɔ dray tin dɛn ɛn di kɔntena we dɛn kin yuz fɔ mɛzhɔ wit ɔ bali. I ikwal to wan bat we dɛn kin yuz fɔ mɛzhɔ likwid, so na 22 lita (20 dray kwat). (Ɛks 16:36; Izi 45:10)—Luk Apɛndiks B14.

  • Ifrem.

    Dis na Josɛf in sɛkɔn bɔypikin in nem ɛn as tɛm de go, dɛn bin gi dis nem to wan pan di trayb dɛn na Izrɛl. Afta Izrɛl sheb, Ifrem we na bin di trayb we bin bɔku pas ɔl bin tinap fɔ di tɛn trayb kiŋdɔm.—Jɛn 41:52; Jɛr 7:15.

  • Igeyɔn.

    Dis na wɔd we dɛn de yuz pan myuzik fɔ dayrɛkt. Lɛk aw dɛn yuz am na Sam 9:16, di wɔd kin min tyun we de sho se pɔsin siriɔs we de ple bitwin di dip tyun we ap de pul ɔ na tyun we de stɔp stɔp we de gi pɔsin chans fɔ tink gud gud wan.

  • Il.

    Insay Ibru i min, “Milo,” ɛn i kɔmɔt frɔm wan wɔd we min “ful-ɔp.” Di sɛptuajɛnt translet am as “pales.” I go mɔs bi se na bin wan ples ɔ sɔntin we dɛn bin bil usay Devid in Siti bin de, bɔt dɛn nɔ no wetin i rili bi.—2Sa 5:9; 1Ki 11:27.

  • Ilirikɔm.

    Na wan Roman distrikt we bin de na di nɔt-wɛst pat na Gris. Pɔl bin travul fɔ go dis fa say we i bin de prich, bɔt dɛn nɔ tɛl wi if i bin prich insay Ilirikɔm ɔ i jɔs prich te go nia de. (Rom 15:19)—Luk Apɛndiks B13.

  • Ilɔl.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, dis na di nem fɔ di mɔnt we mek siks na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn na di mɔnt we mek 12 na di agrikɔlchɔ kalɛnda. I de stat frɔm midul Ɔgɔst te to midul Sɛptɛmba. (Nɛi 6:15)—Luk Apɛndiks B15.

  • Insɛns.

    Na we dɛn miks balsam wit difrɛn wata-wata tin dɛn we gɛt fayn sɛnt we kin kɔmɔt frɔm plant dɛn ɛn we de bɔn slo wan ɛn pul fayn sɛnt. Dɛn bin de mek wan spɛshal insɛns we dɛn miks wit 4 difrɛn tin dɛn fɔ yuz na di tabanakul ɛn di tɛmpul. Dɛn bin de bɔn am na mɔnin ɛn nɛt na di ɔlta fɔ insɛns insay di Ples we Oli, ɛn di De fɔ Fɔgiv Sin, dɛn bin de bɔn am na di Ples we Oli Pas Ɔl. Na sɔntin fɔ sho se Gɔd de yɛri in fetful savant dɛn prea. Nɔto paopa fɔ se Kristian dɛn fɔ yuz am.—Ɛks 30:34, 35; Liv 16:13; Rɛv 5:8.

  • Isɔp.

    Na wan plant we gɛt fayn branch ɛn lif dɛn we dɛn bin de yuz fɔ skata blɔd ɔ wata we dɛn de du sɛrimɔni dɛn fɔ klin. I go mɔs bi se na bin wan plant we nem majoram (Origanum maru; Origanum syriacum). Na Jɔn 19:29, i go bi se na majoram dɛn bin jɔyn to wan branch ɔ dura, we na wan kayn sɔgɔm (Sorghum vulgare), bikɔs dis plant in stik lɔng we mek dɛn ebul fɔ put spɔnj pan am fɔ put sawa wayn na Jizɔs in mɔt.—Ɛks 12:22; Sa 51:7.

  • Itiopia.

    Dis na wan neshɔn we bin de trade na di sawt pat na Ijipt. I bin de frɔm di sawt pat na di say we Ijipt de naw ɛn na di say we Sudan de naw. Sɔntɛnde, dɛn kin yuz am bak fɔ di Ibru wɔd we min “Kush.”—Ɛst 1:1.

  • Izrɛl.

    Di nem we Gɔd bin gi Jekɔp. Leta, na so dɛn bin de kɔl ɔl in pikin dɛn. Bɔku tɛm, dɛn bin de kɔl di pikin dɛn we Jekɔp in 12 bɔypikin dɛn bin bɔn as Izrɛl in pikin dɛn, pipul (man) dɛn na Izrɛl, ɔ di Izrɛlayt dɛn. Dɛn bin de yuz Izrɛl bak as di nem fɔ di tɛn trayb kiŋdɔm we bin de na di nɔt we bin sɛpret dɛnsɛf frɔm di kiŋdɔm we de na di sawt, ɛn leta na bin di nem fɔ di anɔyntɛd Kristian dɛn, we dɛn de kɔl “di Izrɛl we na Gɔd in yon.”—Gal 6:16; Jɛn 32:28; 2Sa 7:23; Rom 9:6.

J

  • Jedutɔn.

    Dis na wɔd we de na di supaskripshɔn dɛn na Sams 39, 62, ɛn 77 we nɔbɔdi nɔ shɔ bɔt di minin. I tan lɛk se dɛn supaskripshɔn dɛn ya na dayrɛkshɔn bɔt aw fɔ siŋ di sam, sɔntɛm i bin de sho di stayl ɔ di myuzik instrumɛnt we dɛn fɔ yuz. Wan Livayt myuzishian bin de we dɛn kɔl Jedutɔn, so i go bi se dis stayl fɔ siŋ ɔ di instrumɛnt go gɛt sɔntin fɔ du wit in ɔ in bɔypikin dɛn.

  • Jekɔp.

    Na Ayzak ɛn Ribɛka dɛn bɔypikin. Leta, Gɔd bin gi am di nem Izrɛl, ɛn i bin bi papa fɔ di pipul dɛn na Izrɛl (we dɛn de kɔl bak Izrɛlayt dɛn ɛn leta, Ju dɛn). In na bin di papa fɔ di 12 bɔypikin dɛn, we dɛn ɛn dɛn pikin dɛn bin mek-ɔp di 12 trayb dɛn na Izrɛl. Dɛn kɔntinyu fɔ yuz di nem Jekɔp fɔ di neshɔn ɔ di pipul dɛn na Izrɛl.—Jɛn 32:28; Mat 22:32.

  • Jiova.

    Dis na di kɔmɔn we aw Inglish de put di 4 Ibru lɛta dɛn we tinap fɔ Gɔd in nem we de pas 7,000 tɛm insay dis transleshɔn.—Luk Apɛndiks A4 ɛn A5.

  • Jɔj dɛn.

    Na man dɛn we Jiova bin pik fɔ sev in pipul dɛn bifo di tɛm we Izrɛl bigin gɛt mɔtalman kiŋ dɛn.—Jɔj 2:16.

  • Jɔjmɛnt chia.

    Bɔku tɛm na ay ples we dɛn mek na do, we gɛt stɛp dɛn. Na de bigman dɛn kin sidɔm fɔ tɔk to di krawd ɛn tɛl dɛn wetin dɛn disayd. Di wɔd dɛn “Gɔd in jɔjmɛnt chia” ɛn “Krays in jɔjmɛnt chia” tinap fɔ di arenjmɛnt we Gɔd dɔn mek fɔ jɔj mɔtalman.—Rom 14:10; 2Kɔ 5:10; Jɔn 19:13.

  • Jɔjmɛnt De.

    Na wan patikyula de ɔ tɛm we patikyula grup dɛn, neshɔn dɛn, ɔ mɔtalman go ansa to Gɔd fɔ wetin dɛn du. I go bi tɛm we dɛn go kil di wan dɛn we dɛn jɔj se dɛn fit fɔ day, ɔ di jɔjmɛnt go mek sɔm pipul dɛn gɛt di chans fɔ sev ɛn gɛt layf we go de sote go. Jizɔs Krays ɛn in apɔsul dɛn bin tɔk se di “Jɔjmɛnt De” we go kam tumara bambay na fɔ di wan dɛn we de alayv ɛn ivin di wan dɛn we bin dɔn day trade.—Mat 12:36.

  • Ju.

    Dis na wɔd we dɛn bin de yuz fɔ pɔsin we kɔmɔt na Juda in trayb afta di tɛn trayb kiŋdɔm skata. (2Ki 16:6) Afta di Izrɛlayt dɛn kɔmɔt na Babilɔn, dɛn bin de yuz dis wɔd fɔ tɔk bɔt di Izrɛlayt dɛn we bin kɔmɔt na difrɛn trayb dɛn we tɔn bak na Izrɛl. (Ɛzr 4:12) Leta, dɛn bin de yuz am ɔlsay na di wɔl fɔ sho di difrɛns bitwin di Izrɛlayt dɛn ɛn di neshɔn dɛn we nɔto Ju. (Ɛst 3:6) Di apɔsul Pɔl bin yuz dis wɔd bak fɔ ɛp di Kristian dɛn fɔ no se di neshɔn we pɔsin kɔmɔt nɔ impɔtant na di Kristian kɔngrigeshɔn.—Rom 2:28, 29; Gal 3:28.

  • Juda.

    Na Jekɔp in nɔmba 4 bɔypikin we Lia bin bɔn. We Jekɔp bin de day, i bin tɔk se wan pawaful rula we go de sote go, go kɔmɔt na Juda in famili. Na Juda in famili layn dɛn bin bɔn Jizɔs we i kam as mɔtalman na dis wɔl. Di nem Juda de tɔk bak bɔt di trayb ɛn di kiŋdɔm we dɛn bin de kɔl Juda. Dɛn bin de kɔl am di kiŋdɔm we de na di sawt, ɛn na Juda in trayb, Bɛnjamin in trayb, ɛn ivin di prist ɛn Livayt dɛn bin mek-ɔp dis kiŋdɔm. Na di sawt pat na di kɔntri Juda bin de ɛn na de Jerusɛlɛm ɛn di tɛmpul bin de.—Jɛn 29:35; 49:10; 1Ki 4:20; Ibr 7:14.

  • Juju biznɛs.

    Fɔ biliv se we pɔsin dɔn day in spirit kin kɔmɔt nain bɔdi ɛn i kin ebul fɔ tɔk to pɔsin we gɛt layf, mɔ we i yuz pɔsin (ɔ ɛnitin) we i de kɔntrol. Di Grik wɔd we dɛn yuz fɔ “de pan juju biznɛs” na famakia, we min “fɔ tek drɔgs.” Dis wɔd gɛt sɔntin fɔ du wit juju biznɛs bikɔs trade trade, dɛn bin de yuz drɔgs fɔ mek di dimɔn dɛn gi dɛn pawa so dat dɛn go ebul fɔ du dɛn juju biznɛs.—Gal 5:20; Rɛv 21:8.

K

  • Kab.

    Dis na sɔntin we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ dray tin dɛn, ɛn i ikwal to 1.22 lita (1.11 dray kwat), akɔdin to di sayz fɔ di bat mɛzhɔ we dɛn yuz. (2Ki 6:25)—Luk Apɛndiks B14.

  • Kaldia; Kaldian dɛn.

    Na di pipul dɛn we de na di dɛlta eria na di Taygris ɛn Yufretis riva; ɛn as tɛm de go dɛn bin de yuz am fɔ Babilɔn ɛn ɔl in pipul dɛn. Dɛn bin de yuz bak di wɔd “Kaldian” fɔ min pipul dɛn we lan bɔku buk we stɔdi sayɛns, istri, langwej dɛn, ɛn tin dɛn we de na spes bɔt dɛn bin de ple majik bak ɛn yuz di mun ɛn sta dɛn fɔ no ɛn tɔk wetin go apin tumara bambay.—Ɛzr 5:12; Da 4:7; Akt 7:4.

  • Kapchɔ pɔsin ɛn kɛr am go ɔdasay.

    Dis na we dɛn pul pɔsin nain land ɔ nain om-tɔŋ bay fos. Bɔku tɛm, na di wan dɛn we dɔn win fɛt kin du dat. Di Ibru wɔd min fɔ “kɔmɔt sɔnsay.” Na tu tɛm dɛn bin kapchɔ bɔku bɔku Izrɛlayt dɛn ɛn kɛr dɛn go. Di Asirian dɛn bin kapchɔ di tɛn trayb kiŋdɔm we bin de na di nɔt ɛn kɛr dɛn go. Dɔn leta, di Babilonian dɛn bin kapchɔ di tu-trayb kiŋdɔm we bin de na di sawt ɛn kɛr dɛn go. Sɔm pan di wan dɛn we dɛn bin kapchɔ bin go bak na dɛn land di tɛm we Sayrɔs we na Pashian bin de rul.—2Ki 17:6; 24:16; Ɛzr 6:21.

  • Kasia.

    Dis na sɔntin we dɛn kin yuz kasia stik in kanda fɔ mek (Cinnamomum cassia), we kɔmɔt na di sem famili we sinamɔn stik kɔmɔt. Dɛn bin de yuz kasia as pafyum ɛn na wan pan di tin dɛn we dɛn bin de yuz fɔ mek di oli ɔyl fɔ anɔynt.—Ɛks 30:24; Sa 45:8; Izi 27:19.

  • Kenan.

    Na Noa in granpikin ɛn na Am in nɔmba 4 bɔypikin. As tɛm de go, di 11 trayb dɛn we kɔmɔt frɔm Kenan in famili bin de na di eria we de na di ist pat na di Mɛditarenian bitwin Ijipt ɛn Siria. Dɛn bin kɔl dis eria “di land na Kenan.” (Liv 18:3; Jɛn 9:18; Akt 13:19)—Luk Apɛndiks B4.

  • Kimɔsh.

    Dis na di Moabayt dɛn men gɔd.—1Ki 11:33.

  • Kiŋ in Gaydman.

    Na wan Roman sojaman dɛn grup we dɛn mek fɔ gayd di kiŋ na Rom. Dis grup kam fɔ bi wan pawaful grup pan pɔlitiks we bin de sɔpɔt ɔ pul kiŋ na pawa.—Fil 1:13.

  • Kislɛv.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, dis na di nem fɔ di mɔnt we mek 9 na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di tɔd mɔnt na di agrikɔlchɔ kalɛnda. I stat frɔm midul Novɛmba te to midul Disɛmba. (Nɛi 1:1; Zɛk 7:1)—Luk Apɛndiks B15.

  • Klin.

    Insay di Baybul, dɛn nɔ kin jɔs yuz dis wɔd fɔ tɔk bɔt fɔ klin wi bɔdi ɔ di say we wi de bɔt fɔ mek pɔsin kɔntinyu ɔ de bak we i nɔ gɛt wan bɔt, wan blem, ɛn natin nɔ de we de dɔti am, mek i nɔ piɔ, ɔ kɔrɔpt di we aw i de liv in layf ɔ di we aw i de wɔship Gɔd. Insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, i min fɔ mek pɔsin klin insɛf lɛk aw di Lɔ se.—Liv 10:10; Sa 51:7; Mat 8:2; 1Kɔ 6:11.

  • Klos we pipul dɛn kin wɛr we dɛn at pwɛl.

    Na rɔf matirial we dɛn kin yuz fɔ mek bag, lɛk di kayn we dɛn kin put wit ɔ rɛs insay. Dɛn bin de yuz dak got ia fɔ mek am ɛn nain pipul dɛn bin de wɛr we dɛn at pwɛl.—Jɛn 37:34; Lyu 10:13.

  • Koral.

    Dis na strɔng sɔntin we tan lɛk ston we kɔmɔt frɔm smɔl smɔl animal dɛn we de na si dɛn bon bon dɛn. I kin de na di si, ɛn i gɛt difrɛn difrɛn kɔlɔ dɛn lɛk rɛd, wayt, ɛn blak. Na di Rɛd Si mɔ koral dɛn bin bɔku. Insay di tɛm we dɛn bin de rayt di Baybul, rɛd koral dɛn bin rili dia, ɛn dɛn bin de yuz dɛn fɔ mek bid dɛn ɛn ɔda fayn chen dɛn.—Prɔ 8:11.

  • .

    Na sɔntin we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ sɔntin we dray ɔ we na likwid. I ikwal to 220 lita (58.1 galɔn/200 dray kwat,) akɔdin to di sayz fɔ di bat mɛzhɔ we dɛn yuz. (1Ki 5:11)—Luk Apɛndiks B14.

  • Kɔba we de mek pipul dɛn mek pis wit Gɔd.

    Na di agrimɛnt bɔks in kɔba, ɛn na bifo de di ay prist bin de sprinkul di blɔd frɔm di sin sakrifays dɛn di De fɔ Fɔgiv Sin. Di Ibru wɔd kɔmɔt frɔm wan vab we min “fɔ kɔba (sin)” ɔ sɔntɛm fɔ “wep (sin).” Dɛn bin mek am wit gold ɛn tu chɛrɔb dɛn bin de pantap am. Sɔntɛnde dɛn bin jɔs de kɔl am “di kɔba.”—Ɛks 25:17-22; 1Kr 28:11; Ibr 9:5.—Luk Apɛndiks B5.

  • Kɔmpawn.

    Na di opin ples we fɛns we de rawnd di tabanakul, ɛn leta na bin wan pan di opin ples dɛn we fɛns we de rawnd di men bildin na di tɛmpul. Di ɔlta fɔ bɔn ɔfrin bin de na di kɔmpawn na di tabanakul ɛn di kɔmpawn we de arawnd di men bildin na di tɛmpul. (Luk Apɛndiks B5, B8, B11.) Di Baybul tɔk bak bɔt kɔmpawn we i de tɔk bɔt os dɛn ɛn pales dɛn.—Ɛks 8:13; 27:9; 1Ki 7:12; Ɛst 4:11; Mat 26:3.

  • Kɔngrigeshɔn.

    Na pipul dɛn we gɛda togɛda fɔ wan patikyula rizin ɔ fɔ du sɔntin. Insay di Ibru Skripchɔ Dɛn, dɛn kin yuz am fɔ di Izrɛlayt dɛn. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, i kin min di difrɛn difrɛn kɔngrigeshɔn dɛn, bɔt bɔku tɛm i kin min ɔl di Kristian kɔngrigeshɔn dɛn.—1Ki 8:22; Akt 9:31; Rom 16:5.

  • Kɔtin.

    Na di fayn fayn matirial we dɛn dizayn wit chɛrɔb dɛn ɛn we bin sɛpret di Ples we Oli frɔm di Ples we Oli Pas Ɔl na di tabanakul ɛn na di tɛmpul. (Ɛks 26:31; 2Kr 3:14; Mat 27:51; Ibr 9:3)—Luk Apɛndiks B5.

  • Krays.

    Dis na taytul fɔ Jizɔs, we kɔmɔt frɔm di Grik wɔd Kristɔs, we gɛt di sem minin wit di Ibru wɔd we min “Mɛsaya,” ɔ “pɔsin we dɛn anɔynt.”—Mat 1:16; Jɔn 1:41.

  • Kristian.

    Na di nem we Gɔd gi di wan dɛn we de fala Jizɔs Krays.—Akt 11:26; 26:28.

  • Kwin na Ɛvin.

    Dis na taytul we dɛn gi wan uman gɔd we di Izrɛlayt dɛn we bin dɔn tɔn dɛn bak pan Gɔd bin de wɔship insay Jɛrimaya in tɛm. Sɔm pipul dɛn tink se na Babilonian uman gɔd we nem Ishta (Astate). Di ɔda gɔd we fiba am we di Sumerian dɛn bin de wɔship na Inana, we min “Kwin na Ɛvin.” Apat frɔm we dɛn bin tɔk se i gɛt sɔntin fɔ du wit ɛvin, in na bin uman gɔd we de mek pɔsin bɔn. Insay wan Ijipshian raytin, dɛn kɔl Astate bak di “Ledi na Ɛvin.”—Jɛr 44:19.

  • Kyubit.

    Na wan stret layn mɛzhɔmɛnt frɔm di ɛlbo te pantap di midul finga. Di Izrɛlayt dɛn bin de yuz wan kyubit we na lɛk 44.5 sɛntimita (17.5 inch), bɔt dɛn bin de yuz bak wan we big pas dat fɔ lɛk wan anbrɛt we na lɛk 51.8 sɛntimita (20.4 inch). (Jɛn 6: 15; Lyu 12:25)—Luk Apɛndiks B14.

L

  • Las dez.

    Insay Baybul prɔfɛsi dɛn, dɛn yuz dis wɔd ɛn ɔda wɔd dɛn we fiba am fɔ tɔk bɔt di tɛm ɛn di tin dɛn we go apin bifo di jɔjmɛnt we Gɔd bin dɔn tɔk bɔt. (Izi 38:16; Da 10:14; Akt 2:17) Frɔm wetin di prɔfɛsi se go apin, wi go ebul fɔ no if na fɔ shɔt tɛm ɔ lɔng tɛm. Di Baybul yuz “las dez” fɔ tɔk bɔt di tin dɛn we de apin na dis wɔl di tɛm we Krays de wit wi.—2Ti 3:1; Jem 5:3; 2Pi 3:3.

  • Le an pan.

    Dɛn bin de le an pan pɔsin fɔ pik am fɔ du wan spɛshal wok ɔ fɔ sho se i go gɛt blɛsin, fɔ mɛn pɔsin, ɔ fɔ lɛ pɔsin gɛt oli spirit. Sɔntɛnde, dɛn bin de le an pan animal dɛn bifo dɛn sakrifays dɛn.—Ɛks 29:15; Nɔ 27:18; Akt 19:6; 1Ti 5:22.

  • Lek we gɛt faya.

    Na wan say we nɔ rial we de “bɔn wit faya ɛn sɔlfɔ.” I min bak di “sɛkɔn day.” Na de dɛn go trowe di wan dɛn we nɔ ripɛnt, di Dɛbul, ɛn ivin day ɛn di Grev (ɔ, Ediz). We Gɔd go put enjɛl dɛn we na spirit, day ɛn Ediz insay di lek we gɛt faya, we i bi se faya nɔ de du dɛn natin, dat sho se dis lek nɔto tru tru ples usay pipul dɛn go sɔfa sote go, bɔt i min se Gɔd go dɔnawe wit dɛn kpatakpata.—Rɛv 19:20; 20:14, 15; 21:8.

  • Levayatan.

    Dis na animal we de na wata. Insay Job 3:8 ɛn 41:1, i tan lɛk se i de tɔk bɔt krɔkɔdayl ɔ ɔda animal we de na wata we gɛt di sem sayz ɛn trɛnk we krɔkɔdayl gɛt. Insay Sam 104:26, i tan lɛk se i de tɔk bɔt wel. Ɔdasay dɛn, dɛn yuz am fɔ min ɔda tin ɛn dɛn nɔ tɔk bɔt am lɛk se na wan patikyula animal.—Sa 74:14; Ayz 27:1.

  • Lɛprɔsi; Pɔsin we gɛt lɛprɔsi.

    Na wan bad sik we kin kɔmɔt pan pɔsin in bɔdi. Insay di Baybul, lɛprɔsi nɔto jɔs di lɛprɔsi we wi no tide, bikɔs i nɔ bin jɔs de afɛkt mɔtalman, bɔt i bin de afɛkt klos dɛn ɛn os dɛn.—Liv 14:54, 55; Lyu 5:12.

  • Lɛptin.

    Insay di tɛm we dɛn bin de rayt di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dis na bin di Ju dɛn kɔpa ɔ brɔnz kɔyn we smɔl pas ɔl. Na sɔm Baybul dɛn, dɛn translet am as “mayt.” (Mak 12:42; Lyu 21:2; futnot dɛn.)—Luk Apɛndiks B14.

  • Libanɔn Mawntin Dɛn.

    Dis na sɔm mawntin dɛn we de togɛda we mek-ɔp wan grup na Libanɔn. Na tu kayn de. Di Libanɔn Mawntin Dɛn de na di wɛst, ɛn di Mawntin dɛn we De Ɔpozit Libanɔn Mawntin Dɛn de na di ist. Na wan lɔng vali we fayn fɔ plant sheb di tu mawntin dɛn. Di Libanɔn Mawntin Dɛn de nia di Mɛditarenian si, ɛn dɛn ayt dɛn de bitwin 1,800 ɛn 2,100 mita (6,000 ɛn 7,000 fit). Trade trade, fayn fayn sida stik dɛn bin de ɔlsay na Libanɔn we di neshɔn dɛn we de rawnd de bin de bay dia dia wan. (Dyu 1:7; Sa 29:6; 92:12)—Luk Apɛndiks B7.

  • Livay; Livayt.

    Na Jekɔp in tɔd bɔypikin we Lia bɔn; nain nem bak dɛn gi di trayb we dɛn kɔl Livay. Nain tri bɔypikin dɛn fɔs stat di tri men grup dɛn we di prist dɛn na Livay in trayb bin gɛt. Sɔntɛnde, di wɔd “Livayt” kin min di wan ol trayb, bɔt bɔku tɛm i nɔ kin min Erɔn in famili we na prist dɛn. Livay in trayb nɔ bin gɛt pan di land we dɛn bin de sheb na di Prɔmis Land, bɔt dɛn bin gi dɛn 48 siti dɛn we bin de na di land dɛn we dɛn bin gi di ɔda trayb dɛn.—Dyu 10:8; 1Kr 6:1; Ibr 7:11.

  • .

    We i de insay kapital lɛta, i kin min di Lɔ we Gɔd Gi Mozis ɔ di fɔs fayv buk dɛn na di Baybul. We dɛn nɔ spɛl am wit kapital lɛta, i kin min di lɔ dɛn we de insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis ɔ prinsipul fɔ lɔ.—Nɔ 15:16; Dyu 4:8; Mat 7:12; Gal 3:24.

  • Lɔg.

    Dis na di likwid mɛzhɔmɛnt we smɔl pas ɔl we dɛn tɔk bɔt na di Baybul. Insay di Ju dɛn Talmud, dɛn tɔk bɔt am se we yu sheb wan hin to 12 pat, wan pat na lɔg. So if na so i bi, lɔg go bi 0.31 lita (0.66 paynt). (Liv 14:10)—Luk Apɛndiks B14.

  • Lɔv we nɔ de chenj.

    Bɔku tɛm, dɛn kin pul dɛn wɔd dɛn ya frɔm wan Ibru wɔd chizɛd, we de tɔk bɔt di kayn lɔv we pɔsin kin sho bikɔs i fetful, i de waka tret wit in kɔmpin, i nɔ de kɔmɔt biɛn in kɔmpin, ɛn bikɔs i rili lɛk in kɔmpin. Dɛn kin yuz am bɔku tɛm fɔ tɔk bɔt di lɔv we Gɔd gɛt fɔ mɔtalman, bɔt mɔtalman dɛn bak kin sho dis kayn lɔv to dɛn kɔmpin.—Ɛks 34:6; Rut 3:10.

  • Lukin-grɔn.

    Dis na pawa we dɛn kin yuz we kɔmɔt frɔm wikɛd spirit dɛn.—2Kr 33:6.

M

  • Ma.

    Na wata-wata tin we gɛt fayn sɛnt we kin ɛnd-ɔp fɔ dray ɛn strɔng, we kɔmɔt frɔm difrɛn difrɛn chukchuk plant dɛn ɔ smɔl smɔl stik dɛn we gɛt flawa, we kɔmɔt frɔm di Commiphora plant famili. Ma na wan pan di tin dɛn we dɛn bin de yuz fɔ mek di oli ɔyl we dɛn bin de yuz fɔ anɔynt pipul dɛn. Dɛn bin de put am pan klos dɛn ɔ bed dɛn fɔ mek dɛn gɛt fayn sɛnt, ɛn dɛn bin de put am pan ɔyl fɔ rɔb ɛn masaj di bɔdi. Dɛn bin de yuz ma bak fɔ pripia dedebɔdi fɔ bɛr am.—Ɛks 30:23; Prɔ 7:17; Jɔn 19:39.

  • Majistret.

    Ɔnda di Babilonian gɔvmɛnt, majistret dɛn na bin sivul ɔfisa dɛn we de na di distrikt dɛn we sabi di lɔ, ɛn dɛn nɔ bin gɛt ɔl di pawa fɔ jɔj kes dɛn. Insay di tɔŋ dɛn we bin de ɔnda di Roman dɛn, na di sivul majistret dɛn bin de tinap fɔ di gɔvmɛnt. Dɛn wok na bin fɔ mek shɔ se ɔlman de du wetin di lɔ se, fɔ kɔntrol di mɔni biznɛs, fɔ jɔj di wan dɛn we nɔ de obe lɔ, ɛn fɔ mek lɛ dɛn pɔnish dɛn.—Da 3:2; Akt 16:20.

  • Malkam.

    I go mɔs bi se na di sem wit Molɛk we na di Amɔnayt dɛn men gɔd. (Zɛf 1:5)—Luk MOLƐK.

  • Mami ɛn dadi biznɛs di we aw Gɔd nɔ want.

    I kɔmɔt frɔm di Grik wɔd pɔnia. Na wɔd we dɛn kin yuz fɔ ɔlkayn mami ɛn dadi biznɛs di we aw Gɔd nɔ want. I gɛt fɔ du wit we maredman ɔ mareduman du mami ɛn dadi biznɛs wit ɔda pɔsin, we pɔsin de pan rare layf, we tu pipul dɛn we nɔ mared du mami ɛn dadi biznɛs, we man ɛn man ɔ uman ɛn uman du mami ɛn dadi biznɛs, ɛn we pɔsin du mami ɛn dadi biznɛs wit animal. Insay Rɛvɛleshɔn, dɛn yuz dis wɔd fɔ tinap fɔ di raregal pan Gɔd biznɛs we dɛn de kɔl “Babilɔn di Gret” fɔ sho aw i de mek padi biznɛs wit di rula dɛn na di wɔl fɔ pawa ɛn fɔ prɔpati. (Rɛv 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Akt 15:29; Gal 5:19)—Rid RARE LAYF.

  • Man we de si vishɔn.

    Na pɔsin we Gɔd dɔn mek i ebul fɔ ɔndastand wetin Gɔd want, ɛn na pɔsin we Gɔd dɔn opin in yay fɔ si ɛn ɔndastand tin dɛn we ɔda pipul dɛn nɔ de si ɔ ɔndastand. Di Ibru wɔd kɔmɔt frɔm wan wɔd we min “fɔ si.” Di si kin min tru tru tin ɔ i kin min ɔda tin. Pipul dɛn bin de kam to man we de si vishɔn we dɛn gɛt prɔblɛm so dat i go gi dɛn advays we mek sɛns.—1Sa 9:9.

  • Mana.

    Di men it we di Izrɛlayt dɛn bin de it insay di 40 ia we dɛn bin de na di wildanɛs. Na Jiova bin de gi dɛn dis it. Jiova bin de yuz mirekul fɔ mek i apia na grɔn ɔnda dyu ɛni mɔnin, pas nɔmɔ di Sabat de nain i nɔ bin de apia. We di Izrɛlayt dɛn bin si am fɔ di fɔs tɛm, dɛn bin tɔk se, ‘Wetin dis?’ ɔ, insay Ibru, “man huʼ?” (Ɛks 16:13-15, 35) Na ɔda vas dɛn, dɛn kɔl am “di fud na ɛvin” (Sa 78:24), “it we de kɔmɔt na ɛvin” (Sa 105:40), “di pawaful wan dɛn fud” (Sa 78:25). Jizɔs insɛf bin tɔk bɔt mana fɔ tɔk bɔt ɔda tin.—Jɔn 6:49, 50.

  • Masidonia.

    Wan say we bin de na di nɔt pat na Gris we bin bi impɔtant siti di tɛm we Alɛgzanda di Gret bin de rul, ɛn dɛn bin de fɔ dɛnsɛf te to di tɛm we di Roman dɛn bin win dɛn pan wɔ. Masidonia na bin Roman distrikt di tɛm we Pɔl bin go na Yurop fɔ di fɔs tɛm. Pɔl bin go na da eria de tri tɛm. (Akt 16:9)—Luk Apɛndiks B13.

  • Maskil.

    Dis na wan Ibru wɔd we de na di supaskripshɔn dɛn na 13 sam dɛn ɛn nɔbɔdi nɔ shɔ bɔt in minin. I kin min “pɔɛm dɛn we de mek pɔsin tink.” Sɔm pipul dɛn tink se dis fiba wan wɔd we dɛn translet we min ‘tek tɛm du tin.’—2Kr 30:22; Sa 32:Sup.

  • Masta in Ivintɛm It.

    Na rial it we na bred we nɔ gɛt yist we tinap fɔ Krays in bɔdi ɛn wayn we tinap fɔ Krays in blɔd; fɔ mɛmba Jizɔs in day. Bikɔs dis na program we di Baybul tɛl Kristian dɛn fɔ du, na dat mek dɛn kin kɔl am bak “di Mɛmorial.”—1Kɔ 11:20, 23-26.

  • Mayl.

    Dis na wan mɛzhɔmɛnt fɔ distans we dɛn yuz wangren tɛm insay di orijinal raytin dɛn na di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn na Matyu 5:41. Ɛn sɔntɛm, dɛn yuz am fɔ tɔk bɔt di Roman mayl we bin ikwal to 1,479.5 mita (4,854 fit). Di tri ɔdasay dɛn we dɛn tɔk bɔt “mayl” we de na Lyuk 24:13, Jɔn 6:19, ɛn Jɔn 11:18 tɔk bɔt Roman mayl dɛn we dɛn bin kɔnvat frɔm di fɔs fɔstɛm stedia insay di orijinal raytin.—Luk Apɛndiks B14.

  • Mayna.

    Dɛn kɔl am bak mena na Izikɛl. Na sɔntin we dɛn kin yuz fɔ chɛk wet ɛn fɔ no mɔni in valyu. Pipul dɛn we kin dig fɔ faynd awt bɔt tin dɛn we bin de trade trade, bin si ɛvidɛns we sho se wan mayna ikwal to 50 shɛkɛl, ɛn wan shɛkɛl in wet na 11.4 gram. Di mayna we di Ibru Skripchɔ dɛn tɔk bɔt bin we 570 gram (18.35 awns trɔy). I go bi se wan mayna bin de bak we dɛn bin de yuz na pales jɔs lɛk di kyubit. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, mayna bin ikwal to 100 drakma. I bin we 340 gram (10.9 awns trɔy). Siksti mayna ikwal to wan talɛnt. (Ɛzr 2:69; Lyu 19:13)—Luk Apɛndiks B14.

  • Mealat.

    Dis na wɔd we dɛn kin yuz pan myuzik we de na di supaskripshɔn fɔ Sams 53 ɛn 88. I gɛt sɔntin fɔ du wit wan Ibru vab we min “fɔ wik; fɔ sik,” we mek pipul dɛn tink se na sɔri tyun we de go togɛda wit di siriɔs wɔd dɛn we de na di tu siŋ dɛn.

  • Mɛrodak.

    Dis na di men gɔd na di siti na Babilɔn. Afta Amurabi we na kiŋ na Babilɔn ɛn we bin de mek lɔ mek Babilɔn bi di kapital siti fɔ di pipul dɛn na Babilɔn, Mɛrodak (ɔ, Maduk) kam fɔ impɔtant pas ɔl di ɔda gɔd dɛn na Babilɔn ɛn faynali, i kam fɔ tek bɔku gɔd dɛn we bin de bifo am dɛn ples, ɛn i bi di men gɔd pan di Babilonian gɔd dɛn. As tɛm de go, dɛn chenj di nem Mɛrodak (ɔ, Maduk) to di taytul we na “Bɛlu” (“Ona”), ɛn bɔku pipul dɛn bin de kɔl Mɛrodak, Bɛl.—Jɛr 50:2.

  • Mɛsaya.

    Dis na di wɔd we dɛn pul frɔm di Ibru wɔd fɔ “anɔynt” ɔ “pɔsin we dɛn dɔn anɔynt.” “Krays” na di sem wɔd fɔ Mɛsaya insay Grik.—Da 9:25; Jɔn 1:41.

  • Mids; Midia.

    Na pipul dɛn we kɔmɔt frɔm Jefɛt in bɔypikin we nem Medeay. Dɛn kam de na di kɔntri we kam fɔ bi Midia, we de naw na di nɔt-wɛst pat na Iran. Di Mid dɛn bin jɔyn Babilɔn fɔ win Asiria. Da tɛm de, Pashia na bin prɔvins we de ɔnda Midia, bɔt Sayrɔs tɔn agens dɛn ɛn Midia jɔyn an wit Pashia ɛn mek di Mɛdo-Pashian Ɛmpaya we bin win di Nio-Babilonian Ɛmpaya pan wɔ insay di ia 539 bifo Krays. Mids dɛn bin de na Jerusɛlɛm di de fɔ Pɛntikɔst insay di ia 33. (Da 5:28, 31; Akt 2:9)—Luk Apɛndiks B9.

  • Midulman.

    Na pɔsin we de bitwin tu grup dɛn fɔ briŋ dɛn kam togɛda. Insay di Baybul, Mozis na di midulman fɔ di Lɔ agrimɛnt ɛn Jizɔs na di midulman fɔ di nyu agrimɛnt.—Gal 3:19; 1Ti 2:5.

  • Miktam.

    Dis na wan Ibru wɔd we dɛn yuz na di supaskripshɔn dɛn fɔ siks sam dɛn (Sa 16, 56-60). Na wɔd we pipul dɛn nɔ shɔ bɔt in minin pan ɔl we i gɛt sɔntin fɔ du wit di wɔd “raytin.”

  • Milkɔm.

    Na di Amɔnayt dɛn gɔd, ɛn i go mɔs bi se na di sem wit Molɛk. (1Ki 11:5, 7) Bifo di tɛm we Sɔlɔmɔn stɔp fɔ rul, i bin bil ay ples dɛn fɔ dis lay lay gɔd.—Luk MOLƐK.

  • Ministerial savant.

    Na wɔd we dɛn de yuz fɔ di Grik wɔd diakɔnɔs, we bɔku tɛm dɛn kin translet am as “savant.” “Ministerial savant” na pɔsin we de ɛp di ɛlda dɛn na di kɔngrigeshɔn. Di pɔsin fɔ du wetin di Baybul se bifo i kwalifay fɔ bi ministerial savant.—1Ti 3:8-10, 12.

  • Mirekul; Pawaful tin dɛn.

    Na tin dɛn we pɔsin du ɔ wɔndaful tin we pas ɔl di pawa we mɔtalman sabi, ɛn dɛn kin se na sɔntin we nɔ ɔdinari ɛn wi nɔ go ebul fɔ ɛksplen am. Dɛn kin yuz wɔd dɛn lɛk “sayn,” ɛn “wɔnda” we gɛt di sem minin wit mirekul na di Baybul.—Ɛks 4:21; Akt 4:22; Ibr 2:4.

  • Mitin tɛnt.

    Dis na di we aw dɛn bin de kɔl Mozis in tɛnt ɛn di oli tabanakul we dɛn mek na di wildanɛs.—Ɛks 33:7; 39:32.

  • Molɔk.

    Luk MOLƐK.

  • Molɛk.

    Dis na di Amɔnayt dɛn gɔd. Sɔntɛm na di sem wit Malkam, Milkɔm, ɛn Molɔk. I go bi se nɔto wan patikyula gɔd in nem bɔt na taytul. Di Lɔ we Gɔd gi Mozis bin se dɛn fɔ kil ɛnibɔdi we sakrifays in pikin dɛn to Molɛk.—Liv 20:2; Jɛr 32:35; Akt 7:43.

  • Mozis in Lɔ.

    Na di Lɔ we Jiova bin yuz Mozis fɔ gi di Izrɛlayt dɛn di tɛm we dɛn bin de na di wildanɛs na Saynay insay di ia 1513 bifo Krays. Dɛn kin kɔl di fɔs fayv buk dɛn na di Baybul as di Lɔ.—Jɔs 23:6; Lyu 24:44.

  • Mɔnin sta.

    Na di las sta we kin kam ɔp na di ist bifo di san de kɔmɔt we de sho se nyu de dɔn bigin.—Rɛv 22:16; 2Pi 1:19.

  • Mɔt flay.

    Dis na wan insɛkt we fiba bɔtaflay we de pwɛl tin dɛn. Na nɛt bɔku pan dɛn kin kɔmɔt. I go mɔs bi se di insɛkt we dɛn tɔk bɔt na di Baybul na di wan we dɛn kɔl wɛbin klos mɔt flay (Tineola bisselliella) mɔ we i kin de lɛk tumbu ɛn na da tɛm de mɔ i kin pwɛl pwɛl tin dɛn. Sɔm mɔt flay dɛn kin le dɛn eg dɛn pan klos dɛn we dɛn mek wit wul ɔ silk ɔ animal ia so dat di tumbu dɛn we dɛn ach go it di trɛd dɛn.—Ayz 51:8; Mat 6:19, 20.

  • Mɔtalman pikin.

    Dɛn wɔd dɛn ya de lɛk 80 tɛm so na di Gɔspɛl dɛn, we na Matyu, Mak, Lyuk, ɛn Jɔn. I de tɔk bɔt Jizɔs Krays, ɛn i sho se we mɔtalman bɔn am, i bi mɔtalman ɛn nɔto jɔs enjɛl we chenj to mɔtalman bɔdi. I de sho bak se Jizɔs go mek wetin de na Daniɛl 7:13, 14 apin. Insay di Ibru Skripchɔ Dɛn, na so dɛn kɔl Izikɛl ɛn Daniɛl, fɔ sho di difrɛns bitwin dɛn man dɛn ya we de tɔk fɔ Gɔd ɛn Gɔd we gi dɛn di mɛsej.—Izi 3:17; Da 8:17; Mat 19:28; 20:28.

  • Munin.

    Dis na tin we pɔsin de du fɔ sho se in at pwɛl bikɔs pɔsin day ɔ bikɔs i gɛt ɔda prɔblɛm. Insay di tɛm we dɛn bin de rayt di Baybul, dɛn bin gɛt di kɔstɔm fɔ de munin fɔ sɔm tɛm. Apat frɔm we pipul dɛn de kray lawd lawd wan, di wan dɛn we de munin kin wɛr spɛshal klos, put ashis na dɛn ed, chɛr dɛn klos dɛn, ɛn nak nak dɛn chɛst. Sɔntɛnde, dɛn kin invayt pipul dɛn we dɛn de pe fɔ munin pan bɛrin.—Jɛn 23:2; Ɛst 4:3; Rɛv 21:4.

  • Mut-labɛn.

    Dis na wɔd we dɛn yuz na di supaskripshɔn na Sam 9. Akɔdin to tradishɔn, dɛn se i min “sɔntin we gɛt fɔ du wit bɔypikin in day wan.” Sɔm pipul dɛn se na di nem ɔ di fɔs wɔd dɛn fɔ wan mɛlodi we bɔku pipul dɛn sabi we dɛn kin yuz fɔ siŋ dis sam.

N

  • Nad.

    Na wan dia ɔyl we in kɔlɔ nɔ rɛd bɛtɛ ɛn we gɛt fayn sɛnt. Dɛn bin de pul am frɔm wan plant we dɛn kɔl spayknad (Nardostachys jatamansi). Bikɔs i bin dia, na dat mek bɔku tɛm dɛn bin de miks am wit ɔda ɔyl dɛn we nɔ gud lɛk am, ɛn sɔntɛnde dɛn kin mek di fek wan. Mak ɛn Jɔn bin tɔk se na “rial nad” dɛn bin yuz pan Jizɔs.—Mak 14:3; Jɔn 12:3.

  • Naysan.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Naysan kam bi di nyu nem fɔ Ebib, we na di fɔs mɔnt na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek sɛvin na dɛn nɔmal kalɛnda. I de bigin midul Mach ɛn dɔn midul Epril. (Nɛi 2:1)—Luk Apɛndiks B15.

  • Nazarayt.

    Na wɔd we dɛn pul frɔm Ibru we tinap fɔ “Pɔsin we Dɛn Pul Kɔmɔt,” “Pɔsin we Dɛn Dɛdiket,” “Pɔsin we Dɛn Put Wansay.” Na tu kayn Nazarayt dɛn de: di wan we disayd fɔ insɛf se i go bi Nazarayt ɛn di wan we Gɔd pik fɔ bi Nazarayt. Man ɔ uman kin mek spɛshal vaw to Jiova se i go liv as Nazarayt fɔ sɔm tɛm. Di wan dɛn we disayd fɔ dɛnsɛf se dɛn go tek di vaw, nɔ fɔ du dɛn tri men tin dɛn ya: dɛn nɔ fɔ drink ɛni rɔm ɔ it ɛnitin frɔm di grepvayn, dɛn nɔ fɔ kɔt dɛn ia, ɛn dɛn nɔ fɔ tɔch dedebɔdi. Di wan dɛn we Gɔd pik fɔ bi Nazarayt de bi Nazarayt te dɛn day, ɛn na Jiova bin de tɛl dɛn wetin fɔ du ɛn wetin nɔ fɔ du.—Nɔ 6:2-7; Jɔj 13:5.

  • Nazarin.

    Na nem we dɛn bin de kɔl Jizɔs, bikɔs i kɔmɔt na Nazarɛt. I go mɔs bi se i gɛt sɔntin fɔ du wit di Ibru wɔd we dɛn yuz na Ayzaya 11:1 fɔ ‘plant we bɔs.’ Leta, na so bak dɛn bin de kɔl di wan dɛn we bin de fala Jizɔs.—Mat 2:23; Akt 24:5.

  • Nɛfilim.

    Na bɔypikin dɛn we bin lɛk fɛt-fɛt. Na enjɛl dɛn we bin tɔn mɔtalman bɔn dɛn wit uman dɛn we bin de na di wɔl bifo di Flɔd.—Jɛn 6:4.

  • Nɛtinim.

    Na tɛmpul savant dɛn ɔ wokman dɛn we nɔto Izrɛlayt. Insay Ibru di wɔd min, “Di Wan dɛn we Dɛn Gi” we sho se dɛn bin gi dɛn fɔ wok na di tɛmpul. I go bi se bɔku pan di Nɛtinim dɛn na bin di Gibyɔnayt dɛn pikin dɛn we Jɔshwa bin dɔn tɔk se go de “gɛda wud ɛn drɔ wata fɔ di pipul dɛn ɛn fɔ Jiova in ɔlta.”—Jɔs 9:23, 27; 1Kr 9:2; Izi 8:17.

  • Niilɔt.

    Na wan wɔd we dɛn nɔ no in minin bɔt we de na di supaskripshɔn na Sam 5. Sɔm pipul dɛn biliv se na wan instrumɛnt we pɔsin de yuz briz fɔ ple we mek dɛn kɔnɛkt am to wan Ibru wɔd we fiba chalil (flut). Bɔt i go bi se na tyun.

  • Nɔ gɛt wan shem ɛn rɛspɛkt.

    I kɔmɔt frɔm di Grik wɔd asɛlgɛia. Na wɔd we gɛt fɔ du wit shemful shemful tin dɛn we pipul dɛn kin du we de rili pwɛl Gɔd in lɔ ɛn we de sho se dɛn nɔ de fred natin. Di shemful shemful we aw dɛn de biev de sho se dɛn nɔ gɛt wan rɛspɛkt fɔ di wan dɛn we de oba dɛn, fɔ lɔ dɛn, ɛn di rayt we aw pɔsin fɔ biev. Di wɔd nɔ min dɛn af-af bad tin dɛn we pɔsin kin du.—Gal 5:19; 2Pi 2:7.

  • Nɔ klin.

    I kin min we pɔsin dɔti ɔ we pɔsin brok lɔ we gɛt fɔ du wit aw pɔsin fɔ biev. Bɔt bɔku tɛm, insay di Baybul, di wɔd min sɔntin we nɔ gud, ɔ we nɔ klin akɔdin to di Lɔ we Gɔd Gi Mozis. (Liv 5:2; 13:45; Mat 10:1; Akt 10:14; Ɛfi 5:5.)—Luk KLIN.

  • Nyu mun.

    Dis na di fɔs de na ɛni mɔnt na di Ju dɛn kalɛnda. Na de we dɛn bin de kam togɛda, it, ɛn mek spɛshal sakrifays dɛn. As tɛm de go, da de de kam bi wan impɔtant fɛstival na di neshɔn, ɛn di pipul dɛn nɔ bin de du ɛni wok.—Nɔ 10:10; 2Kr 8:13; Kol 2:16.

O

  • Okobo.

    Sɔntɛnde, i kin min man we dɛn kastret. Dɛn bin de pik dɛn kayn man dɛn de fɔ wok na di kiŋ in os fɔ bi kiateka fɔ di kwin ɛn di kiŋ in ɔda uman dɛn. Dɛn bin de yuz da wɔd de bak fɔ man we dɛn nɔ kastret, bɔt we na bigman we de wok na di kiŋ in os. I kin min bak ‘pipul dɛn we nɔ mared bikɔs ɔf di Kiŋdɔm,’ we de kɔntrol dɛnsɛf so dat dɛn go ebul fɔ du Gɔd in wok mɔ ɛn mɔ.—Mat 19:12; Ɛst 2:15; Akt 8:27.

  • Ol we nɔ gɛt bɔtɔm.

    I kɔmɔt frɔm di Grik wɔd abisɔs, we min “rili dip” ɔ “nɔ gɛt mɛzhɔmɛnt.” Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn yuz am as ples ɔ say we dɛn de kip pɔsin. I kin min bak di grev, bɔt nɔto dat nɔmɔ i min.—Lyu 8:31; Rom 10:7; Rɛv 20:3.

  • Oli; Olinɛs.

    Dis na wan kwaliti we Jiova gɛt; i kin min we sɔntin rili klin ɛn piɔ. (Ɛks 28:36; 1Sa 2:2; Prɔ 9:10; Ayz 6:3) We dɛn kin yuz dis wɔd fɔ tɔk bɔt mɔtalman (Ɛks 19:6; 2Ki 4:9), animal dɛn (Nɔ 18:17), tin dɛn (Ɛks 28:38; 30:25; Liv 27:14), ples dɛn (Ɛks 3:5; Ayz 27:13), tɛm we sɔntin apin (Ɛks 16:23; Liv 25:12), ɛn wok dɛn (Ɛks 36:4), di orijinal Ibru ɛn Grik wɔd dɛn kin min fɔ sɛpret ɔ fɔ gi sɔntin to di oli Gɔd; fɔ put sɔntin wansay fɔ du Jiova in wok. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, di wɔd dɛn we dɛn yuz fɔ “oli” ɛn “olinɛs” kin min fɔ de sɛpret fɔ du Gɔd in wok. Dɛn kin yuz am bak fɔ tɔk bɔt di klin we aw pɔsin fɔ liv in layf.—Mak 6:20; 2Kɔ 7:1; 1Pi 1:15, 16.

  • Oli pila.

    Na wan stret pila we bɔku tɛm dɛn kin mek wit ston ɛn dɛn bin de shep am lɛk man prayvet pat fɔ Beal ɔ ɔda lay lay gɔd dɛn.—Ɛks 23:24.

  • Oli ples.

    Na ples we dɛn mek fɔ wɔship. Bɔku tɛm, i kin bi di tabanakul ɔ di tɛmpul na Jerusɛlɛm. Dɛn kin yuz dis wɔd bak fɔ tɔk bɔt di ples we Gɔd de na ɛvin.—Ɛks 25:8, 9; 2Ki 10:25; 1Kr 28:10; Rɛv 11:19.

  • Oli pol.

    Di Ibru wɔd (ashira ) kin min (1) wan oli pol we tinap fɔ Ashira, we na wan uman Kenanayt gɔd we de mek pɔsin bɔn, ɔ (2) wan imej we tinap fɔ Ashira insɛf sɛf. I go bi se di pol dɛn bin stret, ɛn dɛn bin de mek sɔm pat dɛn wit wud. I go bi se na pol dɛn we dɛn nɔ kav, ɔ i go ivin bi stik dɛn.—Dyu 16:21; Jɔj 6:26; 1Ki 15:13.

  • Oli sayn.

    Dis na wan flat tin we dɛn mek wit piɔ gold ɛn we dɛn rayt pan insay Ibru se, “Jiova oli.” Dɛn bin de put am bifo di ay prist in tɔban. (Ɛks 39:30)—Luk Apɛndiks B5.

  • Oli sikrit.

    Na sɔntin we Gɔd want fɔ du ɛn we kɔmɔt frɔm Gɔd. I nɔ kin mek pɔsin no te in yon tɛm rich, ɛn na di wan dɛn nɔmɔ we i pik fɔ mek dɛn no na dɛn i de sho.—Mak 4:11; Kol 1:26.

  • Oli spirit.

    Dis na di pawa we Gɔd kin yuz fɔ du wetin i want, bɔt wi nɔ de si am. I oli bikɔs na frɔm Jiova i kɔmɔt, ɛn Jiova klin, ɛn i de du tin di rayt we pas ɛni ɔda pɔsin. Di spirit oli bak bikɔs nain Gɔd de yuz fɔ du wetin oli.—Lyu 1:35; Akt 1:8.

  • Oli wok.

    Na wok we oli na Gɔd in yay, ɛn i rili gɛt sɔntin fɔ du wit di wɔship we pɔsin de wɔship Gɔd.—Rom 12:1; Rɛv 7:15.

  • Oma.

    Na wan tin we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ dray tin ɛn i ikwal to 2.2 lita (2 dray kwat), ɔ we yu sheb wan ifa to tɛn pat, wan pat na oma. (Ɛks 16:16, 18)—Luk Apɛndiks B14.

  • Orɛb; Mawnt Orɛb.

    Di eria usay mawntin dɛn de rawnd Mawnt Saynay. Ɔda nem fɔ am na Mawnt Saynay. (Ɛks 3:1; Dyu 5:2)—Luk Apɛndiks B3.

  • Ovasia.

    Dis na man we in men wok na fɔ kia fɔ ɛn bi shɛpad fɔ di kɔngrigeshɔn. Di men minin fɔ di Grik wɔd ɛpiskɔpɔs na fɔ wach fɔ protɛkt. Di wɔd dɛn “ovasia” ɛn “ɛlda” (prɛsbitɛrɔs) min di sem pozishɔn insay di Kristian kɔngrigeshɔn. Di wɔd “ɛlda” de sho di fayn fayn kwaliti dɛn we di pɔsin we dɛn pik gɛt fɔ sho se i machɔ, ɛn di wɔd “ovasia” de tɔk mɔ bɔt di wok dɛn we di pɔsin we dɛn pik gɛt fɔ du.—Akt 20:28; 1Ti 3: 2-7; 1Pi 5:2.

  • Ovin we gɛt big big faya insay.

    Apat frɔm ovin dɛn we dɛn kin yuz fɔ mek it, ɔda kayn ovin dɛn de. Dɛn gɛt ovin dɛn fɔ mɛlt ayɛn ɔ mɛtal dɛn; fɔ dray tin dɛn we dɛn mek wit kle; ɛn fɔ bɔn laym we dɛn de yuz fɔ waytwɔsh. Insay di tɛm we dɛn bin de rayt di Baybul, dɛn bin de yuz blɔk dɛn ɔ ston dɛn fɔ bil am.—Jɛn 15:17; Da 3:17; Rɛv 9:2.

Ɔ

  • Ɔda wɛf.

    Dis nɔto di men wɛf. Bɔku tɛm, i kin bi slev.—Ɛks 21:8; 2Sa 5:13; 1Ki 11:3.

  • Ɔfrin fɔ tɛl tɛnki.

    Na pis ɔfrin fɔ prez Gɔd fɔ di tin dɛn we i de gi ɛn fɔ in lɔv we nɔ de chenj. Dɛn bin de it di animal we dɛn sakrifays in bif wit bred we gɛt yist ɛn di bred we nɔ gɛt yist. Dɛn fɔ it di animal in bif di sem de.—2Kr 29:31.

  • Ɔfrin we de sho se pɔsin dɔn du bad.

    Dis na sakrifays fɔ pɔsin in sin dɛn. I difrɛn smɔl frɔm ɔda sin ɔfrin dɛn bikɔs in bin de fɔ mek pɔsin we dɔn ripɛnt gɛt di rayt dɛn bak we i fɔ gɛt ɔnda di agrimɛnt we i bin dɔn lɔs bikɔs i sin ɛn fɔ mek in pɔnishmɛnt dɔn.—Liv 7:37; 19:22; Ayz 53:10.

  • Ɔlta.

    Na ay ples we dɛn kin bil wit dɔti, rɔk dɛn, ston dɛn, ɔ wud we dɛn kɔba wit mɛtal ɛn na pantap de dɛn de mek sakrifays ɔ bɔn insɛns fɔ wɔship. Insay di fɔs rum na di tabanakul ɛn di tɛmpul, smɔl “gold ɔlta bin de de fɔ bɔn insɛns. Dɛn bin mek am wit wud ɛn kɔba am wit gold. Wan big “kɔpa ɔlta” fɔ bɔn sakrifays bin de na do na di kɔmpawn. Dɛn bin de yuz ɔlta dɛn bak pan lay lay wɔship. (Ɛks 27:1; 39:38, 39; Jɛn 8:20; 1Ki 6:20; 2Kr 4:1; Lyu 1:11)—Luk Apɛndiks B5 ɛn B8.

  • Ɔn.

    Dis na animal ɔn dɛn we dɛn kin yuz fɔ drink, fɔ put ɔyl, ink, tin dɛn fɔ rɔb na bɔdi, ɛn as myuzikal instrumɛnt. (1Sa 16:1, 13; 1Ki 1:39; Izi 9:2) Bɔku tɛm, dɛn kin yuz “ɔn” fɔ min trɛnk, fɔ kɔnka, ɛn fɔ win wɔ.—Dyu 33:17; May 4:13; Zak 1:19.

  • Ɔn dɛn na di ɔlta.

    Dis na tin dɛn we fiba ɔn we de na di 4 kɔna dɛn na sɔm ɔlta dɛn. (Liv 8:15; 1Ki 2:28)—Luk Apɛndiks B5 ɛn B8.

  • Ɔniks.

    Na wan ston we nɔ gɛt valyu tumɔs. Na wan kayn aget ston we strɔng ɔ we gɛt difrɛn kɔlɔ dɛn lɛk kalsidoni ston. Ɔniks ston gɛt wayt wayt kɔlɔ dɛn pan am wit blak, brawn, rɛd, grey, ɔ grin. Dɛn bin yuz am pan di spɛshal klos dɛn we dɛn bin mek fɔ di ay prist dɛn.—Ɛks 28:9, 12; 1Kr 29:2; Job 28:16.

P

  • Papayrɔs.

    Na plant we fiba gras we de gro na wata ɛn we dɛn de yuz fɔ mek tin dɛn lɛk baskɛt dɛn, kɔntena dɛn, ɛn bot dɛn. Dɛn bin de yuz am bak fɔ mek tin fɔ rayt we fiba pepa, ɛn dɛn bin de yuz am fɔ mek bɔku skrol dɛn.—Ɛks 2:3.

  • Paradays.

    Na fayn say we fiba gadin. Di fɔs ples we tan lɛk dat na bin Idɛn, we Jiova bin mek fɔ di fɔs man ɛn uman. We Jizɔs bin de tɔk to wan pan di kriminal dɛn we bin de nia am di tɛm we dɛn bin nel am na di stik, i bin tɛl am se dis wɔl go bi Paradays. Na 2 Kɔrintians 12:4, di Paradays we dɛn tɔk bɔt go mɔs bi di Paradays we go de tumara bambay ɛn na Rɛvɛleshɔn 2:7, dɛn tɔk bɔt Paradays we go de na ɛvin.—Siŋ 4:13; Lyu 23:43.

  • Parebul.

    Na tɔk we mek sɛns ɔ na shɔt stori we de tich lɛsin ɔ na tru tɔk we dɛn nɔ yuz bɔku wɔd dɛn. Baybul parebul kin bi sɔntin we dɛn tɔk we gɛt dip minin bɔt we at fɔ ɔndastand. Parebul na tru tɔk we kin de insay ɛni langwej, ɛn dɛn kin yuz am fɔ kɔmpia tu tin dɛn bɔt nɔ yuz di wɔd tan lɛk. Sɔm tin dɛn we dɛn kin tɔk kin kam bi sɔntin we kɔmɔn we dɛn kin yuz fɔ provok ɔ we sɔm pipul dɛn et.—Ɛkl 12:9; 2Pi 2:22.

  • Pashia; Pashian Dɛn.

    Pashia na ples; Pashian dɛn na pipul dɛn we bɔku tɛm, dɛn bin de tɔk bɔt dɛn ɛn di Mid dɛn togɛda, ɛn i go bi se dɛn fambul to di Mid dɛn. Trade trade, na di sawt-wɛst pat nɔmɔ na Iran di Pashian dɛn bin gɛt. Ɔnda Sayrɔs di Gret (we sɔm pipul dɛn we bin de rayt istri trade trade, bin se in papa na Pashian ɛn in mama na Midian), di Pashian dɛn bin gɛt pawa pas di Mid dɛn, pan ɔl we na dɛn ɔl tu bin kɔntinyu fɔ rul di Kiŋdɔm. Sayrɔs bin kɔnka di Babilonian dɛn Kiŋdɔm insay di ia 539 bifo Krays, ɛn dɛn bin alaw di Ju dɛn we di Babilonian dɛn bin dɔn kapchɔ fɔ go bak na dɛn kɔntri. Di Pashian Kiŋdɔm bin bigin frɔm di Indus Riva we de na di ist te go to di Egan Si we de na di wɛst. Na di Pashian dɛn bin de rul di Ju dɛn te Alɛgzanda di Gret kam win di Pashian dɛn insay di ia 331 bifo Krays. Daniɛl bin si di Pashian Kiŋdɔm na vishɔn, ɛn ɔda Baybul buk dɛn lɛk Ɛzra, Nɛimaya, ɛn Ɛsta, dɛnsɛf bin tɔk bɔt di Pashian dɛn. (Ɛzr 1:1; Da 5:28; 8:20)—Luk Apɛndiks B9.

  • Pasova.

    Na wan fɛstival we dɛn kin gɛt wan tɛm insay di ia di de we mek 14 insay Ebib (leta dɛn bin de kɔl am Naysan) fɔ mɛmba di tɛm we Gɔd fri di Izrɛlayt dɛn frɔm Ijipt. Dɛn bin de du dis fɛstival bay we dɛn bin de kil ɛn ros yɔŋ ship (ɔ got) we dɛn bin de it wit wan tin we dɛn de kɔl bita grin ɛn bred we nɔ gɛt yist.—Ɛks 12:27; Jɔn 6:4; 1Kɔ 5:7.

  • Pɛntikɔst.

    Na di sɛkɔn fɛstival pan di tri big fɛstival dɛn we ɔl di man dɛn fɔ go paopa na Jerusɛlɛm fɔ sɛlibret. Pɛntikɔst, we min di “de we mek Fifti,” na di nem we dɛn yuz insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn fɔ wetin dɛn de kɔl Avɛst Fɛstival ɔ Wik Fɛstival insay di Ibru Skripchɔ Dɛn. Dɛn bin de sɛlibret am di de we mek 50 we dɛn bigin kɔnt frɔm Naysan 16.—Ɛks 23:16; 34:22; Akt 2:1.

  • Pila.

    Na sɔntin we tinap stret. Dɛn bin de put pila dɛn fɔ mɛmba istri ɔ we sɔntin apin. Dɛn bin yuz pila dɛn na di tɛmpul ɛn ɔda impɔtant ples dɛn we Sɔlɔmɔn bil. Pegan dɛn bin de put oli pila dɛn fɔ dɛn lay lay wɔship, ɛn sɔntɛnde di Izrɛlayt dɛn bin de falamakata dɛn. (Jɔj 16:29; 1Ki 7:21; 14:23)—Luk FAYN DIZAYN.

  • Pim.

    Dɛn bin de yuz am fɔ we tin dɛn ɛn na di prayz we di Filistin dɛn bin de tek fɔ shap difrɛn mɛtal tul dɛn. Pipul dɛn we kin stɔdi bɔt istri bin dig na Izrɛl ɛn dɛn bin si bɔku ston dɛn we dɛn bin de yuz fɔ we sɔntin, ɛn dɛn ston dɛn de bin gɛt di Ibru kɔnsonant dɛn fɔ di wɔd “pim”; dɛn wet na 7.8 gram (0.2508 awns trɔy), ɛn we yu sheb wan shɛkɛl to tri pat, tu pat ikwal to wan pim.—1Sa 13:20, 21.

  • Pis ɔfrin.

    Dis na sakrifays we pɔsin de gi Jiova fɔ beg am fɔ mek pis wit am. Di wan we de gi di sakrifays, ɔlman nain os, di prist we de mek di sakrifays, ɛn di prists we de ɛp am fɔ du di wok, dɛn ɔl go it am. Jiova in yon pat na di fayn sɛnt we i de smɛl we dɛn de bɔn di fat. Dɛn bin de gi am bak di blɔd we tinap fɔ di layf. I bin tan lɛk se di prist dɛn ɛn di wan dɛn we gi di sakrifays sidɔm wit Jiova de it we de sho se dɛn ɔl gɛt pis.—Liv 7:29, 32; Dyu 27:7.

  • Ples we Oli.

    Dis na di fɔs ɛn di big say na di tabanakul ɔ di tɛmpul, we difrɛn frɔm di Ples we Oli Pas Ɔl we de insay insay. Insay di tabanakul, di gold lampstand, di gold ɔlta usay dɛn de bɔn insɛns, di tebul usay dɛn de put di shobred, ɛn di gold tin dɛn we dɛn kin yuz bin de insay di Ples we Oli; insay di tɛmpul, di gold ɔlta, di tɛn gold lampstand dɛn, ɛn di tɛn tebul dɛn usay dɛn de put di shobred. (Ɛks 26:33; Ibr 9:2)—Luk Apɛndiks B5 ɛn B8.

  • Ples we Oli Pas Ɔl.

    Dis na di rum we de insay insay na di tabanakul ɛn di tɛmpul, usay dɛn bin de kip di agrimɛnt bɔks. Apat frɔm Mozis, na di ay prist nɔmɔ bin gɛt di rayt fɔ ɛnta na di Ples we Oli Pas Ɔl, ɛn na di De fɔ Fɔgiv Sin nɔmɔ i bin de ɛnta de.—Ɛks 26:33; Liv 16:2, 17; 1Ki 6:16; Ibr 9:3.

  • Pomegranet.

    Na wan frut we tan lɛk apul we gɛt sɔntin lɛk krawn na wan say. Smɔl smɔl tin dɛn de insay di pomegranet we fiba kapsul we gɛt jus ɛn ich wan pan dɛn gɛt smɔl pink ɔ rɛd sid. Dɛn bin yuz sɔntin we gɛt pomegranet shep fɔ dɛkɔret di ɛj pat pan di ay prist in blu kot we nɔ gɛt sliv. Dɛn bin yuz am bak pan di fayn dizayn we de pantap di pila dɛn we na Jekin ɛn Boaz we de bifo di tɛmpul.—Ɛks 28:34; Nɔ 13:23; 1Ki 7:18.

  • Pɔblik ples.

    Na wan opin ples we kin de nia di siti get. Pipul dɛn bin de mit de fɔ du biznɛs ɔ fɔ lisin we dɛn de rid Gɔd in lɔ ɛn ɛksplen am. (Jɛn 23:10-18; Nɛi 8:1-3; Jɛr 5:1) Dɔn bigman dɛn kin mit de fɔ tɔk kes dɛn.—Rut 4:1, 2, 11.

  • Pɔnia.

  • Pɔsin we de agens Krays.

    Di Grik wɔd gɛt tu minin. I de tɔk bɔt pɔsin we de agens, ɔ we nɔ de fɔ, Krays. I kin min bak lay lay Krays, pɔsin we de tek Krays in ples. Ɔl di pipul dɛn, ɔganayzeshɔn dɛn, ɔ grup dɛn we de lay se dɛn tinap fɔ Krays ɔ we de tɔk se dɛn na di Mɛsaya ɔ we nɔ de fɔ Krays ɛn in disaypul dɛn na pipul dɛn we de agens Krays.—1Jɔ 2:22.

  • Pɔsin we de stɔdi di sta dɛn.

    Dis na we pɔsin de stɔdi di we aw di san, di mun, ɛn di sta dɛn de muv so dat i go ebul fɔ no ɛn tɔk bɔt wetin go apin tumara bambay.—Da 2:27; Mat 2:1.

  • Pɔsin we de tɔk bɔt di bambay.

    Insay di Baybul, i kin bi prist we de ple majik, pɔsin we de lukin-grɔn, pɔsin we de stɔdi di we aw di san, di mun, ɛn di sta dɛn de muv fɔ no bɔt di bambay, ɛn ɔda kayn pipul dɛn we de du dis sem tin.—Liv 19:31; Dyu 18:11; Akt 16:16.

  • Pɔsin we de wok wit kle.

    Na pɔsin we de mek pɔt, plet, ɛn ɔda tin dɛn wit kle. Di Ibru wɔd we dɛn yuz fɔ dis pɔsin min “pɔsin we de mek.” Dɛn kin yuz di pawa we dis pɔsin gɛt fɔ tɔk bɔt di rayt we Jiova gɛt fɔ rul oba pipul dɛn ɛn neshɔn dɛn.—Ayz 64:8; Rom 9:21.

  • Pɔsin we fri; pɔsin we dɔn fri.

    Insay di tɛm we di Roman dɛn bin de rul, “pɔsin we fri” na pɔsin we in mama ɛn papa nɔto slev we dɛn bɔn am ɛn we gɛt ɔl di rayt as sitizin. Bɔt pɔsin we “dɔn fri” na pɔsin we dɛn fri as slev. Dɛn kin fri sɔm pipul dɛn ɛn mek dɛn bi Roman sitizin, bɔt dɛn nɔ de gɛt di rayt fɔ bi bigman pan pɔlitiks. Ɔda wan dɛn we dɛn fri nɔ kin gɛt ɔl di rayt dɛn we sitizin gɛt.—1Kɔ 7:22.

  • Pɔsin we jɔyn di Ju rilijɔn.

    Insay di Skripchɔ Dɛn, i min pɔsin we de fala di Ju dɛn tichin dɛn we min se if na man, i go gɛt fɔ sakɔmsayz.—Mat 23:15; Akt 13:43.

  • Prayz fɔ fri.

    Na prayz we dɛn pe fɔ fri pɔsin we dɛn kapchɔ, pɔsin we dɛn fɔ pɔnish, pɔsin we de sɔfa, pɔsin we sin, ɔ ivin pɔsin we fɔ du sɔntin. Nɔto ɔltɛm di prayz kin bi mɔni. (Ayz 43:3) Difrɛn tin dɛn kin apin we kin mek dɛn nid fɔ pe prayz fɔ fri pɔsin. Fɔ ɛgzampul, na Jiova bin gɛt ɔl di fɔs bɔypikin dɛn ɔ man animal na Izrɛl, bɔt fɔ mek di pɔsin ɔ animal go fri fɔ lɛ i nɔ jɔs de nɔmɔ fɔ du Jiova in wok, dɛn bin nid fɔ pe di prayz fɔ fri am. (Nɔ 3:45, 46; 18:15, 16) If ɛni man kaw we dɛn nɔ tay kil pɔsin, di pɔsin we gɛt am bin nid fɔ pe di prayz fɔ fri insɛf so dat dɛn nɔ go kil am. (Ɛks 21:29, 30) Bɔt fɔ pɔsin we kil in kɔmpin bay wilful, dɛn nɔ go pe ɛni prayz fɔ fri am. (Nɔ 35:31) Di Baybul tɔk bɔt di prayz we Krays pe bay we i gi in layf fɔ fri di wan dɛn we de obe, frɔm sin ɛn day. Dis prayz impɔtant pas ɔl di ɔda wan dɛn.—Sa 49:7, 8; Mat 20:28; Ɛfi 1:7.

  • Prɔfɛsi.

    Na Gɔd in mɛsej we dɛn tɔk ɔ we de sho wetin Gɔd want fɔ du. Prɔfɛsi kin bi tichin frɔm Gɔd we de sho aw fɔ biev ɔ sɔntin we Gɔd tɛl wi fɔ du ɔ jɔjmɛnt mɛsej ɔ mɛsej bɔt sɔntin we gɛt fɔ apin.—Izi 37:9, 10; Da 9:24; Mat 13:14; 2Pi 1:20, 21.

  • Prɔfɛt.

    Na pɔsin we Gɔd de tɛl wetin i want fɔ du. Prɔfɛt dɛn de tɔk fɔ Gɔd; dɛn nɔ jɔs de tɔk bɔt wetin gɛt fɔ apin, bɔt dɛn de mek pipul dɛn no bɔt Jiova in tichin dɛn, di tin dɛn we i want dɛn fɔ du, ɛn in jɔjmɛnt mɛsej dɛn.—Izi 37:9, 10; Da 9:24; Mat 13:14; 2Pi 1:20, 21.

  • Prifɛkt.

    Na wokman we setrap gɛt pozishɔn pas na di Babilonian gɔvmɛnt. Insay di Baybul, prifɛkt dɛn bin de oba di sɛnsman dɛn na di pales na Babilɔn. Di Baybul tɔk bak bɔt prifɛkt dɛn insay di tɛm we Kiŋ Darayɔs, di Mid, de rul.—Da 2:48; 6:7.

  • Prist.

    Na man we tinap fɔ Gɔd to di pipul dɛn we i de wok fɔ. I de tɛl dɛn bɔt Gɔd ɛn in lɔ dɛn. Prist dɛn kin tinap bak bifo Gɔd fɔ di pipul dɛn. Dɛn de mek sakrifays dɛn ɛn beg Gɔd fɔ dɛn. Bifo di Lɔ we Gɔd Gi Mozis kam, na di wan we de oba di famili nain de bi prist fɔ in famili. Insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, na di man dɛn we de na Erɔn in famili we kɔmɔt na Livay in trayb, na dɛn na bin di prist dɛn. Di ɔda man dɛn we na Livayt dɛn, na dɛn bin de ɛp di prist dɛn. We Gɔd mek di nyu agrimɛnt, di spirichwal Izrɛl kam fɔ bi wan neshɔn we dɛn ɔl na prist dɛn, ɛn na Jizɔs Krays na di Ay Prist.—Ɛks 28:41; Ibr 9:24; Rɛv 5:10.

  • Purim.

    Na fɛstival we dɛn bin de sɛlibret ɛni ia di de we mek 14 ɛn 15 na di mɔnt we nem Eda. Dɛn bin de sɛlibret am fɔ mɛmba di tɛm we di Ju dɛn bin sev we dɛn bin want fɔ dɔnawe wit dɛn insay Kwin Ɛsta in tɛm. Di wɔd purim we nɔto Ibru wɔd, min “balɔt.” Dɛn pul di nem Purim Fɛstival, ɔ Balɔt Fɛstival frɔm wetin Eman bin du, dat na, we i bin mek Pɔ (Balɔt) fɔ pik di de we i go dɔnawe wit di Ju dɛn.—Ɛst 3:7; 9:26.

R

  • Rare layf.

    Na we pɔsin de du mami ɛn dadi biznɛs wit pɔsin we i nɔ mared to, mɔ fɔ mɔni. (Di Grik wɔd fɔ “rare layf” we na pɔni, kɔmɔt frɔm wan wɔd we min “fɔ sɛl.”) Dɛn kin yuz dis wɔd mɔ fɔ uman dɛn, pan ɔl we di Baybul sho se man dɛnsɛf bin de pan dis kayn layf. Di Lɔ we Gɔd Gi Mozis bin kɔndɛm rare layf, ɛn dɛn nɔ bin de tek di mɔni we pɔsin gɛt pan rare layf as kɔntribyushɔn na Jiova in tɛmpul. Dat bin rili difrɛn frɔm di pegan dɛn we bin de yuz pipul dɛn we de pan rare layf na di tɛmpul, fɔ gɛt mɔni. (Dyu 23:17, 18; 1Ki 14:24) Di Baybul yuz dis wɔd bak fɔ tɔk bɔt pipul dɛn, neshɔn dɛn, ɔ ɔganayzeshɔn dɛn we de pan aydɔl wɔship bɔt de se dɛn de wɔship Gɔd. Fɔ ɛgzampul, insay Rɛvɛleshɔn dɛn kɔl “Babilɔn di Gret” raregal bikɔs i dɔn mek padi biznɛs wit di rula dɛn na dis wɔl fɔ pawa ɛn prɔpati.—Rɛv 17:1-5; 18:3; 1Kr 5:25.

  • Reab.

    Na wan wɔd we tinap fɔ sɔntin we dɛn yuz na di Baybul buk dɛn we nem Job, Sam, ɛn Ayzaya (i nɔ de tɔk bɔt di uman we nem Reab we di Baybul buk we nem Jɔshwa tɔk bɔt). Insay di Baybul buk we nem Job, di vas dɛn we de de ɛp wi fɔ si se Reab na wan pawaful animal na si; na ɔda vas dɛn na di Baybul, dis pawaful animal na di si tinap fɔ Ijipt.—Job 9:13; Sa 87:4; Ayz 30:7; 51:9, 10.

  • Rid; Stik fɔ mɛzhɔ.

    Dis na bin siks kyubit lɔng. Akɔdin to di kyubit we dɛn kin yuz, in mɛzhɔmɛnt na 2.67 mita (8.75 fit) ɛn akɔdin to lɔng kyubit, in mɛzhɔmɛnt na 3.11 mita (10.2 fit). (Izi 40:3, 5; Rɛv 11:1)—Luk Apɛndiks B14.

  • Riŋ fɔ stamp.

    Na wan kayn stamp we pɔsin kin wɛr nain finga lɛk ring ɔ we kin de pan rop we sɔntɛm kin de rawnd in nɛk. I bin tinap fɔ di pawa we rula ɔ bigman gɛt. (Jɛn 41:42)—Luk SIL.

  • Ripɛnt.

    Insay di Baybul, di we aw dɛn yuz am sho se na we pɔsin chenj in maynd ɛn rili rigrɛt fɔ di we aw i bin de liv in layf, fɔ di bad tin dɛn we i du, ɔ fɔ sɔntin we i fɔ du we i nɔ du. We pɔsin rili ripɛnt, i de chenj di we aw i de du tin.—Mat 3:8; Akt 3:19; 2Pi 3:9.

S

  • Sabat.

    I kɔmɔt frɔm wan Ibru wɔd we min “fɔ rɛst; fɔ stɔp.” Na di de we mek sɛvin insay di Ju dɛn wik (we di san go dɔŋ Frayde to we di san go dɔŋ Satide). Dɛn bin de kɔl bak ɔda fɛstival de dɛn na di ia, wit di ia we mek 7 ɛn di ia we mek 50, as Sabat. Di Sabat de nɔbɔdi nɔ de wok, pas di prist dɛn we de wok na di tɛmpul. Insay di Sabat ia dɛn, dɛn nɔ de plant ɛn di Ibru dɛn nɔ de fos dɛn kɔmpin dɛn fɔ pe dɛn dɛt dɛn. Insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, di tin we Gɔd se pɔsin nɔ fɔ du Sabat de, rili mek sɛns, bɔt di wan dɛn we de bifo pan Gɔd biznɛs bin de ad dɛn yon de, we mek insay Jizɔs in tɛm i bin tranga fɔ di pipul dɛn fɔ obe.—Ɛks 20:8; Liv 25:4; Lyu 13:14-16; Kol 2:16.

  • Sadyusi dɛn.

    Na wan impɔtant grup na di Ju rilijɔn we bɔku pipul dɛn bin sabi. Na jɛntriman dɛn we impɔtant ɛn prist dɛn we rili gɛt pawa oba di tin dɛn we de apin na di tɛmpul bin de na dis grup. Dɛn nɔ bin gri wit bɔku pan di tradishɔn dɛn we di Faresi dɛn gɛt ɛn wit ɔda tin dɛn we di Faresi dɛn biliv. Dɛn nɔ bin biliv se we pɔsin day i go gɛt layf bak, ɛn dɛn nɔ bin biliv se enjɛl dɛn de. Dɛn bin de agens Jizɔs.—Mat 16:1; Akt 23:8.

  • Sakɔmsayz.

    Na we dɛn pul di fɔs kanda pan man in prayvet pat. Na bin paopa fɔ Ebraam ɛn in pikin dɛn, bɔt nɔto paopa fɔ Kristian dɛn. Dɛn yuz am bak fɔ min difrɛn tin dɛn.—Jɛn 17:10; 1Kɔ 7:19; Fil 3:3.

  • Sakrifays fɔ fɔgiv sin.

    Insay di Ibru Skripchɔ Dɛn, dɛn yuz dɛn wɔd dɛn ya we dɛn de tɔk bɔt sakrifays dɛn we dɛn bin de mek we de alaw pipul dɛn fɔ go nia Gɔd ɛn wɔship am. Insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, dɛn bin de mek sakrifays dɛn, mɔ di De fɔ Fɔgiv Sin we dɛn bin de gɛt wantɛm pan ia. Pan ɔl we di wan ol neshɔn ɛn di pipul dɛn bin de sin wan bay, dɛn bin de du dis fɔ mek pis wit Gɔd. Dɛn sakrifays dɛn de bin de sho di sakrifays we Jizɔs go mek wan tɛm nɔmɔ fɔ lɛ Gɔd fɔgiv mɔtalman dɛn sin sote go, ɛn dat go mek pipul dɛn gɛt di chans fɔ mek pis wit Jiova.—Liv 5:10; 23:28; Kol 1:20; Ibr 9:12.

  • Sakrifays.

    Na ɔfrin we pɔsin de gi to Gɔd fɔ tɛl tɛnki, fɔ sho se i dɔn du bad, ɛn fɔ gɛt padi biznɛs wit am bak. Ebɛl na di fɔs pɔsin we disayd fɔ insɛf fɔ mek sakrifays to Gɔd, ɛn ɔda pipul dɛn bak bin du dat we dɛn de mek difrɛn sakrifays dɛn to Gɔd, sɔm bin sakrifays animal dɛn te di Lɔ agrimɛnt se na sɔntin we dɛn nid fɔ de du. Gɔd nɔ bin nid animal sakrifays igen afta Jizɔs gi in layf as pafɛkt sakrifays, pan ɔl we Kristian dɛn de kɔntinyu fɔ du ɔda tin dɛn we Gɔd de si as sakrifays.—Jɛn 4:4; Ibr 13:15, 16; 1Jɔ 4:10.

  • Sam.

    Na siŋ fɔ prez Gɔd. Dɛn bin de ple Sam dɛn wit myuzik ɛn na pipul dɛn we de wɔship Gɔd bin de siŋ, ɛn dɛn bin de siŋ am bak pɔblik wan we dɛn de wɔship Jiova Gɔd nain tɛmpul na Jerusɛlɛm.—Lyu 20:42; Akt 13:33; Jem 5:13.

  • Sameria.

    Na bin di kapital siti na di tɛn trayb kiŋdɔm na di nɔt pat na Izrɛl fɔ lɛk 200 ia so, ɛn na so bak dɛn bin de kɔl di wan ol ples. Dɛn bil di siti pan wan mawntin we gɛt di sem nem. Insay Jizɔs in tɛm, Sameria na di nem we dɛn bin de kɔl wan distrikt we de bitwin Galili na di nɔt ɛn Judia na di sawt. Jizɔs nɔ bin de gri fɔ prich na dis eria we i de travul, bɔt sɔntɛnde, i bin de pas de ɛn tɔk to di pipul dɛn we de de. Pita yuz di sɛkɔn ki fɔ di Kiŋdɔm we gɛt minin we di Samɛritan dɛn gɛt oli spirit. (1Ki 16:24; Jɔn 4:7; Akt 8:14)—Luk Apɛndiks B10.

  • Samɛritan dɛn.

    Na dis nem dɛn bin de kɔl di Izrɛlayt dɛn na di tɛn trayb kiŋdɔm we bin de na di nɔt, bɔt afta di Asirian dɛn win Sameria insay di ia 740 bifo Krays, dɛn bin de kɔl bak di fɔrina dɛn we di Asirian dɛn briŋ kam, Samɛritan dɛn. Insay Jizɔs in tɛm, na di pipul dɛn we de na di rilijɔn we de nia Shikɛm ɛn Sameria we bin de trade trade, dɛn bin de kɔl Samɛritan dɛn, bɔt dɛn nɔ bin de kɔl dɛn da nem de bikɔs ɔf dɛn kɔlɔ ɔ bikɔs dɛn gɛt dɛn yon rula. Di pipul dɛn na dis rilijɔn bin biliv sɔm tin dɛn we rili difrɛn frɔm di Ju rilijɔn.—Jɔn 8:48.

  • Sanɛndrin.

    Na di Ju dɛn ay kɔt na Jerusɛlɛm. Insay Jizɔs in tɛm, na 71 pipul dɛn mek-ɔp di Sanɛndrin, ɛn sɔm pan dɛn pipul dɛn ya na di ay prist, ɔda pipul dɛn we bin dɔn bi ay prist, sɔm pipul dɛn we kɔmɔt na ay prist famili dɛn, di ɛlda dɛn, di wan dɛn we de oba dɛn famili dɛn, ɛn di Lɔ ticha dɛn.—Mak 15:1; Akt 5:34; 23:1, 6.

  • Satis.

    Na tu big gɔlf dɛn we nɔ dip bɛtɛ we de na Tunishia ɛn Libia, na Nɔt Afrika. Selɔ dɛn trade bin de fred dis ples bikɔs ɔf di bɔku bɔku sansan dɛn we gɛda de ɛn we bin de muv fast fast bikɔs ɔf di swɛlin. (Akt 27:17)—Luk Apɛndiks B13.

  • Sayn.

    Na sɔntin, tin we pɔsin du, tin we apin, ɔ tin we nɔ kin bi so nɔmɔ we min sɔntin naw ɔ tumara bambay.—Jɛn 9:12, 13; 2Ki 20:9; Mat 24:3; Rɛv 1:1.

  • Seraf dɛn.

    Na enjɛl dɛn we de rawnd Jiova in tron na ɛvin. Di Ibru wɔd serafim min “pipul dɛn we de bɔn lɛk se faya de kech pan dɛn.”—Ayz 6:2, 6.

  • Setan.

    Na Ibru wɔd we min “Pɔsin We De Agens Ɔda Pɔsin.” We dɛn yuz “di” nia di wɔd na di orijinal langwej dɛn, i min Setan di Dɛbul, we na Gɔd in men Ɛnimi.—Job 1:6; Mat 4:10; Rɛv 12:9.

  • Setrap.

    Na pɔsin we de tinap fɔ di kiŋ ɔ na gɔvnɔ na wan prɔvins na di say dɛn we di Pashian ɛn di Babilonian dɛn de rul. Na di kiŋ bin de pik setrap fɔ bi di men rula.—Ɛzr 8:36; Da 6:1.

  • Shɛkɛl.

    Na sɔntin we di Ibru pipul dɛn bin de yuz fɔ chɛk sɔntin in wet, ɛn dɛn bin de yuz am bak as mɔni. In wet na bin 11.4 gram (0.403 awns; 0.367 awns trɔy). Di “shɛkɛl we dɛn de yuz na di oli ples” min se di tin we dɛn de yuz fɔ chɛk wet fɔ kɔrɛkt, ɔ i fɔ de in layn wit di tin we dɛn de yuz fɔ chɛk wet we dɛn kip na di tabanakul. I go bi se dɛn bin gɛt shɛkɛl we dɛn bin de yuz na di kiŋ in os (we difrɛn frɔm di nɔmal shɛkɛl) ɔ sɔntin fɔ chɛk wet we dɛn kip na di kiŋ in pales.—Ɛks 30:13.

  • Shɛminit.

    Na wan myuzik wɔd we min “di wan we mek et,” ɛn i go bi se i de tɔk bɔt myuzik not we lo. We i kam to myuzikal instrumɛnt, i go bi se dis wɔd de tɔk bɔt tyun we dɛn fɔ ple lo wan. We i kam to siŋ dɛn, i go mɔs bi se dɛn fɔ ple di myuzikal instrumɛnt lo wan ɛn dɛn fɔ siŋ da we de.—1Kr 15:21; Sa 6:Sup; 12:Sup.

  • Shibat.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Shibat kam bi di nem fɔ di mɔnt we mek 11 na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek 5 na di nɔmal kalɛnda. I bin de bigin midul Janwari ɛn dɔn midul Fɛbwari. (Zak 1:7)—Luk Apɛndiks B15.

  • Shiol.

    Na Ibru wɔd we gɛt di sem minin lɛk di Grik wɔd “Ediz.” Dɛn kin translet di wɔd as “Grev” (i kin de insay kapital lɛta), fɔ sho se nɔto di tru tru grev usay dɛn de bɛr pɔsin, bɔt i tinap fɔ di ples usay dayman dɛn de.—Jɛn 37:35; Sa 16:10; Akt 2:31 (futnot dɛn).

  • Shobred.

    Na 12 bred dɛn we dɛn sheb to tu pat, siks na wan payl ɛn siks na di ɔda payl. Dɛn bin de put am na di tebul we de na di Oli Ples na di tabanakul ɛn na di tɛmpul. Dɛn kin kɔl am bak “bred we dɛn kin le pantap dɛn kɔmpin” ɛn “bred we dɛn put bifo Gɔd.” Ɛni Sabat de, dɛn bin de pul di ol bred ɛn put frɛsh bred as ɔfrin to Gɔd. Na di prist dɛn nɔmɔ kin it di bred we dɛn pul de. (2Kr 2:4; Mat 12:4; Ɛks 25:30; Liv 24:5-9; Ibr 9:2)—Luk Apɛndiks B5.

  • Sia.

    Na sɔntin we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ tin dɛn we dray. Wan sia ikwal to 7.33 lita (6.66 dray kwat) ɛn na di sem mɛzhɔmɛnt bak de go insay wan bat we dɛn de yuz fɔ mɛzhɔ likwid. (2Ki 7:1)—Luk Apɛndiks B14.

  • Sik we de prɛd.

    Na ɛni sik we de prɛd kwik kwik wan to bɔku pipul dɛn ɛn we de kil. Sɔntɛnde, na Gɔd bin de sɛn dɛn kayn sik dɛn de as pɔnishmɛnt.—Nɔ 14:12; Izi 38:22, 23; Emɔ 4:10.

  • Sik we kin kam pan plant.

    Dis na sik we plant dɛn kin gɛt bikɔs ɔf fungay. Sɔm pipul dɛn tɔk se dis sik we di Baybul tɔk bɔt na wan sik we dɛn kɔl blak stɛm rɔst (Puccinia graminis).—1Ki 8:37.

  • Sil.

    Na sɔntin we pɔsin kin yuz fɔ stamp (pan kle ɔ waks) fɔ sho udat gɛt sɔntin, fɔ sho se di tin kɔrɛkt, ɔ fɔ sho se na agrimɛnt. Trade trade, dɛn bin de mek sil wit strɔng tin dɛn (ston, ayvri, ɔ wud) we kin gɛt lɛta dɛn pan am ɔ dizayn dɛn we tɔnɔbɔ. Dɛn kin yuz sil fɔ tinap fɔ sɔntin we kɔrɛkt ɔ as mak we de sho udat gɛt sɔntin ɔ as sɔntin we ayd ɔ we na sikrit.—Ɛks 28:11; Nɛi 9:38; Rɛv 5:1; 9:4.

  • Sila.

    Na wɔd fɔ myuzik ɔ na sɔntin we pɔsin bin de tɔk ɔfɛd we de na di Sam dɛn ɛn Abakɔk. I kin min we pɔsin stɔp fɔ shɔt tɛm we i de siŋ ɔ we myuzik de ple, ɔ dɛn ɔl tu, so dat di pɔsin go tink gud gud wan nain at fɔ mek i notis di men pɔynt. Insay di Grik Sɛptuajɛnt, dɛn translet am as diapsalma we min we “myuzik de stɔp smɔl we i de ple.”—Sa 3:4; Aba 3:3.

  • Sin Ɔfrin.

    Na sakrifays we pɔsin de mek we i mistek sin bikɔs i nɔ pafɛkt. Dɛn bin de yuz difrɛn kayn animal dɛn fɔ di sakrifays, lɛk man kaw ɛn pijin, akɔdin to di pɔsin we sin in pozishɔn ɛn wetin i gɛt. Dɛn bin de du dis fɔ mek Gɔd fɔgiv am.—Liv 4:27, 29; Ibr 10:8.

  • Sinagɔg.

    Na wɔd we min “fɔ briŋ togɛda; pipul dɛn we gɛda,” bɔt na bɔku skripchɔ dɛn, na di bildin ɔ ples usay di Ju dɛn kin gɛda fɔ rid di Skripchɔ Dɛn, fɔ sho wetin fɔ du, fɔ prich, ɛn fɔ pre. Insay Jizɔs in tɛm, di smɔl smɔl tɔŋ dɛn bin gɛt wan sinagɔg, ɛn di big siti dɛn bin gɛt pas wan.—Lyu 4:16; Akt 13:14, 15.

  • Siria; Sirian dɛn

  • Siti dɛn usay sɔmbɔdi we kil pɔsin go sef.

    Dis na Livayt siti dɛn usay sɔmbɔdi we mistek kil pɔsin kin rɔn go fɔ kip insɛf sef frɔm di wan we i kil in fambul. Jiova bin yuz Mozis ɛn leta, Jɔshwa fɔ pik siks siti dɛn ɔlsay na di Prɔmis Land. We di pɔsin we kil sɔmbɔdi rich na di siti, i fɔ tɛl di bigman dɛn we de na di siti get wetin apin, ɛn dɛn fɔ ol am fayn. Fɔ mek pipul dɛn we kil dɛn kɔmpin bay wilful nɔ yuz dis arenjmɛnt di rɔng we, di bigman dɛn na di siti usay di pɔsin kil in kɔmpin go aks di pɔsin we kil kwɛstyɔn dɛn fɔ mek dɛn no if i inosɛnt ɔ i nɔ inosɛnt. If i inosɛnt, dɛn go mek i go bak na di siti usay sɔmbɔdi we kil pɔsin go sef. I fɔ de insay di siti te i day ɔ te di ay prist day.—Nɔ 35:6, 11-15, 22-29; Jɔs 20:2-8.

  • Sivan.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Sivan kam bi di nem fɔ di tɔd mɔnt na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek nayn na di nɔmal kalɛnda. I bin de bigin midul Me ɛn dɔn midul Jun. (Ɛst 8:9)—Luk Apɛndiks B15.

  • Siza.

    Na wan Roman famili nem we bin kam bi taytul fɔ di Roman rula dɛn. Ɔgɔstɔs, Taybiriɔs, ɛn Klɔdiɔs na nem dɛn we de na di Baybul, ɛn pan ɔl we Nɛro in nem nɔ de na di Baybul, insɛf na bin Siza. Dɛn yuz “Siza” bak insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn fɔ tinap fɔ gɔvmɛnt ɔ di kɔntri.—Mak 12:17; Akt 25:12.

  • Skripchɔ (dɛn).

    Na di oli raytin dɛn we de insay Gɔd in Wɔd. Na insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn nɔmɔ dis wɔd de.—Lyu 24:27; 2Ti 3:16.

  • Skrol.

    Na lɔng pepa we dɛn mek wit animal kanda ɔ papayrɔs plant, we gɛt raytin pan am na wan say nɔmɔ, ɛn we dɛn kin rol pan stik. Dɛn bin rayt di Skripchɔ Dɛn ɛn kɔpi dɛn pan skrol dɛn, we na di kɔmɔn buk dɛn we bin de insay di tɛm we dɛn de rayt di Baybul.—Lyu 4:17-20; 2Ti 4:13.

  • Sling.

    Na lɛda rop ɔ gras ɔ ia ɔ di tin we kɔnɛkt animal in bon to di mɔsul we dɛn wiv. Di midul say we wayd na de dɛn kin put di tin we dɛn kin sɛn ɛn bɔku tɛm, i kin bi ston. Di pɔsin we de sɛn sling kin tay di wan rop nain an ɔ rist, dɔn i go ol di ɔda wan we i go lɛf fɔ sɛn di sling. Di neshɔn dɛn we bin de trade trade bin gɛt man dɛn na dɛn ami we de sɛn sling.—Jɔj 20:16; 1Sa 17:50.

  • Sol.

    Dis na di we aw dɛn translet di Ibru wɔd nifɛsh ɛn di Grik wɔd sayki. We yu luk di we aw dɛn yuz dɛn wɔd dɛn ya na di Baybul, yu go kam fɔ si se dɛn kin min (1) pipul dɛn, (2) animal dɛn, ɔ (3) di layf we pɔsin ɔ animal gɛt. (Jɛn 1:20; 2:7; Nɔ 31:28; 1Pi 3:20; luk di futnot dɛn bak.) Di we aw bɔku rilijɔn dɛn de yuz di wɔd sol, difrɛn frɔm di we aw di Baybul yuz am. Di Baybul sho se we i kam to di tin dɛn na di wɔl we gɛt layf, nifɛsh ɛn sayki kin min sɔntin we pɔsin de tɔch, si, ɛn sɔntin we de day. Insay dis transleshɔn, dɛn translet dɛn wɔd ya akɔdin to di kɔntɛks, dɛn yuz wɔd dɛn lɛk “layf,” “animal,” “pɔsin,” “di wan ol pɔsin,” ɔ pronawn (fɔ ɛgzampul, dɛn yuz “a” fɔ “mi sol”). Na bɔku say dɛn, di futnot dɛn de sho di ɔda wɔd we na “sol.” We dɛn yuz di wɔd “sol” na di men tɛks ɔ di futnot, wi fɔ ɔndastand am lɛk aw dɛn ɛksplen am ɔp. We di Baybul tɔk bɔt fɔ du tin wit ɔl wi sol, i min fɔ du am wit wi wan ol bɔdi, wit ɔl wi at, ɔ wit wi wan ol layf. (Dyu 6:5; Mat 22:37) Na sɔm kɔntɛks dɛn, dɛn kin yuz nifɛsh ɛn sayki as tin we sɔntin we gɛt layf want ɔ di apitayt we sɔntin we gɛt layf, gɛt. Dɛn kin min bak pɔsin we dɔn day ɔ dedebɔdi.—Nɔ 6:6; Prɔ 23:2; Ayz 56:11; Ega 2:13.

  • Sɔlɔmɔn in Viranda.

    Insay Jizɔs in tɛm, na wan say na di tɛmpul we kɔba, usay pipul dɛn kin pas; ɛn i bin de na di ɔda opin ples rawnd di tɛmpul, na di ist pat. Bɔku pipul dɛn bin biliv se na wan pat we lɛf pan Sɔlɔmɔn in tɛmpul. Jizɔs waka de insay ‘di kol sizin,’ ɛn di Kristian dɛn we bin de trade bin de mit de fɔ wɔship. (Jɔn 10:22, 23; Akt 5:12)—Luk Apɛndiks B11.

  • Sɔri siŋ.

    Dis na myuzik wɔd dɛn ɔ siŋ we de sho se pɔsin in at rili pwɛl lɛk we pɔsin in at pwɛl bikɔs pɔsin we i lɛk ɔ in padi day.—2Sa 1:17; Sa 7:Sup.

  • Span.

    Na mɛzhɔmɛnt we ikwal to di distans we de bitwin di smɔl finga ɛn di big finga we pɔsin opin in an wayd. If kyubit na 44.5 sɛntimita (17.5 inchis), wan span go bi 22.2 sɛntimita (8.75 inchis) lɔng. (Ɛks 28:16; 1Sa 17:4)—Luk Apɛndiks B14.

  • Spɛlt plant.

    Na wan kayn wit we nɔ fayn bɛtɛ (Triticum spelta), ɛn we di kanda at fɔ pul pan di sid.—Ɛks 9:32.

  • Spɛshal gudnɛs.

    Na Grik wɔd we in men minin na sɔntin we gud ɛn fayn. Dɛn kin yuz di wɔd fɔ tɔk bɔt fayn gift ɔ di fayn we aw pɔsin gi. We i kam to Gɔd in spɛshal gudnɛs, di wɔd min fri gift we Gɔd de gi bɔku bɔku wan, ɛn i nɔ de ɛkspɛkt ɛni pemɛnt. So na wɔd we de sho di gi we Gɔd de gi bikɔs i gɛt fri-an ɛn di lɛk we i rili lɛk mɔtalman ɛn de du gud to dɛn. Dɛn kin translet di Grik bak as “lɛk” ɛn “gud gift.” Na gift we dɛn gi pɔsin, pan ɔl we i nɔ fit fɔ gɛt am ɛn i nɔ wok fɔ am. Di pɔsin gi di gift jɔs bikɔs i gɛt fri-an.—2Kɔ 6:1; Ɛfi 1:7.

  • Spirit.

    Di Ibru wɔd ruak ɛn di Grik wɔd nyuma, we bɔku tɛm dɛn kin translet as “spirit,” gɛt difrɛn minin. Dɛn ɔl min sɔntin we pɔsin nɔ de si ɛn de sho se sɔntin gɛt pawa ɛn de wok. Dɛn kin yuz di Ibru ɛn Grik wɔd dɛn fɔ min (1) briz, (2) di layf we de insay di tin dɛn na di wɔl we gɛt layf, (3) di tin we de na pɔsin in at we kin mek i se sɔntin ɛn du tin dɛn sɔm kayn we, (4) wɔd dɛn we de kɔmɔt frɔm pawa we wi nɔ de si, (5) dimɔn dɛn ɛn enjɛl dɛn, ɛn (6) Gɔd in pawa we i de yuz fɔ du sɔntin, ɔ in oli spirit.—Ɛks 35:21; Sa 104:29; Mat 12:43; Lyu 11:13.

  • Staf.

    Na rɔd we rula gɛt we de sho se i gɛt pawa fɔ rul.—Jɛn 49:10; Ibr 1:8.

  • Stɔk.

    Dɛn bin de yuz am fɔ put pipul dɛn na wan ples fɔ pɔnish dɛn. Dɛn bin de yuz sɔm fɔ lɔk di fut dɛn nɔmɔ, bɔt ɔda wan dɛn de mek di bɔdi de na bad pozishɔn, sɔntɛm dɛn kin lɔk di fut dɛn, di an dɛn, ɛn di nɛk.—Jɛr 20:2; Akt 16:24.

  • Stik.

    Na wan stret pol usay dɛn kin ɛng pɔsin we du bad. Dɛn bin de yuz am na ɔda neshɔn dɛn fɔ kil pɔsin ɔ fɔ ɛng dedebɔdi as wɔnin fɔ ɔda pipul dɛn ɔ fɔ mek pɔsin shem na pɔblik. Di Asirian dɛn, we bɔku pipul dɛn sabi as fɛtman dɛn we rili wikɛd, bin de ɛng di pipul dɛn we dɛn kapchɔ pan stik dɛn we gɛt shap mɔt, ɛn dɛn kin pas di stik insay di pɔsin in bɛlɛ te i kɔmɔt na di pɔsin in chɛst. Bɔt akɔdin to di Ju dɛn lɔ, di wan dɛn we kin dɔn kɔmit bad bad kraym, lɛk fɔ tɔk bad bɔt Gɔd ɔ fɔ wɔship aydɔl, dɛn bin de kil dɛn fɔs bay we dɛn de ston dɛn ɔ kil dɛn ɔda kayn we, dɔn dɛn kin ɛng dɛn dedebɔdi na stik as wɔnin fɔ ɔda pipul dɛn. (Dyu 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9) Sɔntɛnde, di Roman dɛn kin jɔs tay di pɔsin we du bad na di stik usay i go de fɔ sɔm dez bifo i day bikɔs ɔf pen, tɔsti, angri, ɛn bikɔs i de ɔnda san. Ɔda tɛm dɛn, lɛk we dɛn kil Jizɔs, dɛn kin nel di pɔsin we du bad in an dɛn ɛn fut dɛn na di stik. (Lyu 24:20; Jɔn 19:14-16; 20:25; Akt 2:23, 36)—Rid STIK WE PƆSIN DE SƆFA PAN.

  • Stik we de gi layf.

    Na wan stik we bin de na di gadin na Idɛn. Di Baybul nɔ tɔk se in frut de gi layf; bɔt na garanti se di wan dɛn we Gɔd go alaw fɔ it in frut go gɛt layf we go de sote go.—Jɛn 2:9; 3: 22

  • Stik we de mek pɔsin no wetin gud ɛn bad.

    Na wan stik we bin de na di gadin na Idɛn we Gɔd bin yuz fɔ sho se nain gɛt di rayt fɔ disayd fɔ mɔtalman wetin “gud” ɛn wetin “bad.”—Jɛn 2:9, 17.

  • Stik we pɔsin de sɔfa pan.

    Dis na di we aw dɛn translet di Grik wɔd starɔs, we min stret stik ɔ pol, lɛk di wan we dɛn bin kil Jizɔs pan. Natin nɔ de fɔ pruv se di Grik wɔd min krɔs, lɛk di wan we di pegan dɛn bin dɔn de yuz lɔng lɔng tɛm bifo Krays kam. “Stik we pɔsin de sɔfa pan” gɛt di kɔrɛkt minin we di orijinal wɔd gɛt, bikɔs di Skripchɔ Dɛn yuz di wɔd starɔs bak fɔ tɔk bɔt aw di wan dɛn we de fala Jizɔs go sɔfa ɛn shem. (Mat 16:24; Ibr 12:2)—Luk STIK.

  • Stoik pipul dɛn we lɛk mɔtalman sɛns.

    Na wan Grik grup we lɛk mɔtalman sɛns. Dɛn bin biliv se pɔsin go gɛt gladi-at we i liv in layf akɔdin to nechɔ ɛn we i de tink. To dɛn, dɛn si am se di man we rili gɛt sɛns na man we nɔ bisin bɔt pen ɔ ɛnjɔymɛnt.—Akt 17:18.

  • Ston na di kɔna.

    Na wan ston we dɛn kin put na di kɔna pan os usay tu wɔl dɛn mitɔp. Dɛn kin yuz am fɔ jɔyn ɛn ol di wɔl dɛn togɛda. Di men ston na di kɔna na di ston we de na di kɔna na di fawndeshɔn; dɛn bin de fɛn wan patikyula wan we strɔng fɔ bildin dɛn we di pɔblik go yuz ɛn fɔ di siti wɔl dɛn. Dɛn kin yuz di wɔd fɔ min di tɛm we Gɔd mek di wɔl, ɛn dɛn kɔl Jizɔs “di ston we de na di kɔna na di fawndeshɔn” fɔ di Kristian kɔngrigeshɔn we tan lɛk spirichwal os.—Ɛfi 2:20; Job 38:6.

  • Supaskripshɔn.

    Na di raytin we in kin de ɔp di sam dɛn we de sho udat rayt am, we de tɔk smɔl bɔt di sam, we de sho aw fɔ ple di myuzik, ɔ we de sho wetin di sam de fɔ.—Luk di supaskripshɔn dɛn na Sams 3, 4, 5, 6, 7, 30, 38, 60, 92, 102.

  • Swɛ.

    (1) Na we dɛn trɛtin ɔ tɔk se mek bad bad tin apin to pɔsin ɔ sɔntin. Bɔku tɛm, swɛ na wɔd we pɔsin de tɔk ɔ na we pɔsin se mek bad bad tin apin to sɔmbɔdi. Ɛn we Gɔd ɔ pɔsin we de oba ɔda pipul dɛn swɛ, i kin bi sɔntin we go apin tumara bambay ɛn i kin gɛt pawa. (Jɛn 12:3; Nɔ 22:12; Mak 11:21; Akt 23:12; Rom 12:14; Gal 3:10) (2) Dis na wɔd we pɔsin kin tɔk fɔ sho se sɔntin na tru, ɔ prɔmis we pɔsin de mek fɔ sho se i go du sɔntin ɔ i nɔ go du am. Bɔku tɛm, na vaw we pɔsin kin mek to di wan we de oba am, mɔ to Gɔd. Jiova bin swɛ to Ebraam fɔ mek i biliv tranga wan pan di agrimɛnt we I bin mek wit am.—Jɛn 14:22; Ibr 6:16, 17.

T

  • Tabanakul.

    Na wan tɛnt we di Izrɛlayt dɛn bin de yuz fɔ wɔship afta dɛn kɔmɔt na Ijipt. Dɛn bin de muv di tɛnt frɔm wan ples to ɔda ples. Na insay di tɛnt Jiova in agrimɛnt bɔks bin de, ɛn di bɔks bin de sho se Jiova de insay di tɛnt. Dɛn bin de yuz di tɛnt bak fɔ mek sakrifays ɛn fɔ wɔship. Sɔntɛnde, dɛn bin de kɔl am bak “mitin tɛnt.” Dɛn bin mek am wit wud ɛn kɔba am wit linin klos we dɛn drɔ chɛrɔb dɛn pan. I bin gɛt tu rum dɛn. Dɛn bin de kɔl di fɔs rum di Ples we Oli ɛn dɛn bin de kɔl di sɛkɔn rum di Ples we Oli Pas Ɔl. (Jɔs 18:1; Ɛks 25:9)—Luk Apɛndiks B5.

  • Talɛnt.

    I gɛt wet pas ɔl di tin dɛn we di Ibru pipul dɛn de yuz fɔ chɛk wet, ɛn i valyu pas ɔl di Ibru mɔni dɛn. In wet na bin 34.2 kilogram (75.5 pawn; 91.75 pawns trɔy; 1,101 awns trɔy). Wan Grik talɛnt bin smɔl, in wet na lɛk 20.4 kilogram (44.8 pawn; 54.5 pawns trɔy; 654 awns trɔy). (1Kr 22:14; Mat 18:24)—Luk Apɛndiks B14.

  • Tamuz.

    (1) Na wan gɔd we di Ibru uman dɛn na Jerusɛlɛm we bin de wɔship aydɔl bin kray fɔ. Sɔm pipul dɛn tɔk se fɔs, Tamuz na bin kiŋ we pipul dɛn bigin fɔ wɔship as gɔd we i day. Insay di Sumerian raytin, di nem we dɛn gi Tamuz na Dumuzi, ɛn dɛn se in na di uman gɔd we nem Inana in man. Inana (we in Babilonian nem na Ishta) na di gɔd we de mek pɔsin bɔn. (Izi 8:14) (2) Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Tamuz kam bi di nem fɔ di mɔnt we mek 4 na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek tɛn na di nɔmal kalɛnda. I bin de bigin midul Jun ɛn dɔn midul Julay.—Luk Apɛndiks B15.

  • Tashish ship dɛn.

    Na nem we dɛn bin gi ship dɛn we bin de go na Tashish (Spen). Leta, na nem we dɛn gi big ship dɛn we bin de travul go fa say. Sɔlɔmɔn ɛn Jɛoshafat yuz dɛn ship dɛn de fɔ biznɛs.—1Ki 9:26; 10:22; 22:48.

  • Tatarɔs.

    Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn tɔk bɔt am lɛk se na ples we tan lɛk prizin usay Gɔd put di enjɛl dɛn we nɔ bin obe am insay Noa in tɛm. Insay 2 Pita 2:4, di we aw dɛn yuz di vab tataroo (fɔ “put na Tatarɔs”) nɔ min se dɛn put “di enjɛl dɛn we bin sin” na di Tatarɔs we pegan dɛn biliv pan (dat na, prizin we de ɔnda di grɔn ɛn ples we dak fɔ di gɔd dɛn we nɔ impɔtant). Bɔt i de sho se Gɔd pul dɛn kɔmɔt na ɛvin ɛn pul dɛn pan di wok we dɛn bin de du ɛn mek dɛn nɔ ebul fɔ no natin bɔt di tin dɛn we i de du, we tan lɛk se i put dɛn maynd na ples we dak pasmak. Di daknɛs de sho bak wetin gɛt fɔ apin to dɛn, ɛn di Skripchɔ Dɛn de sho se Gɔd gɛt fɔ dɔnawe wit dɛn ɛn dɛn rula, we na Setan di Dɛbul, ɛn dɛn nɔ go de igen. So, Tatarɔs de sho di lo lo pozishɔn usay Gɔd put di enjɛl dɛn we bin tɔn dɛn bak pan am. Tatarɔs difrɛn frɔm “di ol we nɔ gɛt bɔtɔm” we Rɛvɛleshɔn 20:1-3 tɔk bɔt.

  • Tayt.

    We yu sheb sɔntin to tɛn pat, na di wan pat, ɔ 10 pasɛnt, we yu gi ɔ pe fɔ sɔntin, mɔ fɔ tin dɛn we gɛt fɔ du wit rilijɔn. (Mal 3:10; Dyu 26:12; Mat 23:23; Ibr 7:5) Insay di Lɔ we Gɔd Gi Mozis, ɛvri ia we di Izrɛlayt dɛn sheb di tin dɛn we dɛn avɛst na di land to tɛn pat, dɛn fɔ gi wan pat to di Livayt dɛn fɔ sɔpɔt dɛn; na di sem tin bak dɛn fɔ du to di nyu animal dɛn we dɛn kin gɛt ɛvri ia. Di Livayt dɛnsɛf de sheb wetin dɛn gi dɛn to tɛn pat ɛn gi wan pat fɔ sɔpɔt di prist dɛn we kɔmɔt na Erɔn in famili. Dɛn bin gɛt ɔda tayt dɛn bak. Kristian dɛn nɔ nid fɔ gi tayt.

  • Tɛm (dɛn).

    Na di we aw dɛn translet di Grik wɔd ayɔn we de tɔk bɔt aw tin de apin naw ɔ tin dɛn we de sho aw difrɛn tin dɛn apin insay patikyula tɛm. Di Baybul tɔk bɔt “di tɛm we wi de insay,” we min di we aw tin dɛn de apin na di wan ol wɔl ɛn di we aw pipul dɛn de liv. (2Ti 4:10) Gɔd yuz di Lɔ agrimɛnt fɔ briŋ kam di tɛm we sɔm kin kɔl di Izrɛlayt dɛn ɔ di Ju dɛn tɛm. We Jizɔs Krays gi in layf as sakrifays fɔ fri wi, Gɔd yuz am fɔ briŋ kam wan difrɛn tɛm, dat na, tɛm we gɛt fɔ du wit di anɔyntɛd Kristian kɔngrigeshɔn. Dis na di biginin fɔ wan nyu tɛm, we de sho di rial tin we di Lɔ agrimɛnt tinap fɔ. We dɛn yuz am as plural, i de tɔk bɔt difrɛn tɛm dɛn we bin dɔn de ɔ we gɛt fɔ de, ɔ di we aw tin dɛn bin de apin trade ɔ aw dɛn gɛt fɔ apin.—Mat 24:3; Mak 4:19; Rom 12:2; 1Kɔ 10:11.

  • Tɛmpul.

    Na di ples we dɛn bil na Jerusɛlɛm we tek di tabanakul in ples as di men ples usay di Izrɛlayt dɛn de wɔship. Na Sɔlɔmɔn bin bil di fɔs tɛmpul ɛn di Babilonian dɛn pwɛl am. Na Zɛrubabɛl bil di sɛkɔn wan afta dɛn fri di Izrɛlayt dɛn na Babilɔn, ɛn leta Ɛrɔd di Gret bin bil am bak. Sɔntɛnde, insay di Skripchɔ Dɛn, dɛn kin kɔl di tɛmpul “Jiova.  .  . in os.” (Ɛzr 1:3; 6:14, 15; 1Kr 29:1; 2Kr 2:4; Mat 24:1)—Luk Apɛndiks B8 ɛn B11.

  • Tɛrafim.

    Na famili gɔd dɛn ɔ aydɔl dɛn we sɔntɛnde dɛn bin de aks fɔ no wetin sɔntin min. (Izi 21:21) Sɔm pan di tɛrafim dɛn shep ɛn sayz bin tan lɛk mɔtalman, bɔt ɔda wan dɛn bin smɔl. (Jɛn 31:34; 1Sa 19:13, 16) Di wan dɛn we bin de stɔdi fɔ no bɔt aw pipul dɛn bin de liv trade bin faynd awt na Mɛsopotemia se fɔ gɛt di tɛrafim imej dɛn gɛt sɔntin fɔ du wit udat go gɛt di famili in prɔpati. (Sɔntɛm na dis go dɔn mek Rechɛl bin tek in papa in tɛrafim.) I go mɔs bi se di Izrɛlayt dɛn nɔ bin de yuz di tɛrafim aydɔl dɛn fɔ dat pan ɔl we dɛn bin de yuz am fɔ wɔship insay di jɔj dɛn tɛm ɛn insay di kiŋ dɛn tɛm, ɛn tɛrafim bin de pan di tin dɛn we Kiŋ Josaya we bin fetful bin dɔnawe wit.—Jɔj 17:5; 2Ki 23:24; Osi 3:4.

  • Tibɛt.

    Afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn, Tibɛt kam bi di nem fɔ di mɔnt we mek tɛn na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek 4 na di nɔmal kalɛnda. I bin de bigin midul Disɛmba ɛn dɔn midul Janwari. Dɛn bin de kɔl am “di mɔnt we mek tɛn.” (Ɛst 2:16)—Luk Apɛndiks B15.

  • Tin dɛn fɔ ol wik.

    Na tin dɛn we dɛn mek wit gold we fiba fayaspun we dɛn bin de yuz na di tabanakul ɛn di tɛmpul fɔ ɔt faya pan di lamp dɛn.—Ɛks 37:23.

  • Tin dɛn fɔ put faya.

    Dis na tin dɛn we dɛn mek wit gold, silva, ɔ kɔpa we dɛn bin de yuz na di tabanakul ɛn tɛmpul fɔ bɔn insɛns ɛn fɔ pul fayakol na di ɔlta usay dɛn mek sakrifays ɛn fɔ pul wik we dɔn bɔn kɔmɔt na di gold lampstand. Dɛn bin de kɔl dɛn bak kɔntena dɛn fɔ bɔn insɛns.—Ɛks 37:23; 2Kr 26:19; Ibr 9:4.

  • Tin dɛn fɔ trim wik.

    Dis na tin dɛn we dɛn kin mek wit gold ɔ kɔpa we dɛn kin yuz na di tabanakul ɛn tɛmpul. Dɛn bin fiba sizɔs.—2Ki 25:14.

  • Tin we dɛn pul na ɛnimi an.

    Dis na sɔntin we pɔsin gɛt, tin dɛn we de na os, animal dɛn, ɔ ɔda tin we gɛt valyu we dɛn tek frɔm dɛn ɛnimi we dɛn dɔn win.—Jɔs 7:21; 22:8; Ibr 7:4.

  • Tin we di ay prist bin de wɛr nain chɛst.

    Dis na sɔntin we gɛt valyu ston dɛn we di ay prist na Izrɛl bin de wɛr nain chɛst we i de ɛnta na di Ples we Oli. Dɛn bin de kɔl am “di pɔkit we gɛt di tin dɛn we dɛn de yuz fɔ no wetin Gɔd dɔn disayd” bikɔs na de di Yurim ɛn di Tɔmim bin de. (Ɛks 28:15-30)—Luk Apɛndiks B5.

  • Tishray.

  • Tɔban.

    Na klos we dɛn kin tay na pɔsin in ed ɔ na sɔntin we dɛn kin wɛr na pɔsin in ed. Di ay prist bin de wɛr tɔban we dɛn mek wit fayn linin ɛn i bin gɛt gold plet we dɛn tay bifo. Di kiŋ bin de wɛr tɔban ɔnda in krawn. Job bin kɔmpia di du we i de du wetin rayt to tɔban.—Ɛks 28:36, 37; Job 29:14; Izi 21:26.

  • Tɔn agens Gɔd.

    Di Grik wɔd (apɔstasia) kɔmɔt frɔm wan vab we min “fɔ tinap fa frɔm.” Di nawn kin min “fɔ lɛf, fɔ pul an pan, ɔ we sɔmbɔdi tɔn in bak pan pɔsin.” Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn yuz “tɔn agens Gɔd,” mɔ fɔ di wan dɛn we dɔn lɛf tru wɔship.—Prɔ 11:9; Akt 21:21; 2Tɛ 2:3.

  • Trɔmpɛt.

    Na wan instrumɛnt we dɛn mek wit ayɛn we dɛn de blo briz pan. Dɛn bin de yuz am fɔ gi signal ɛn fɔ myuzik. Akɔdin to Nɔmbaz 10:2, Jiova bin tɔk se lɛ dɛn mek tu silva trɔmpɛt dɛn we dɛn go blo fɔ mek patikyula signal dɛn fɔ kɔl di pipul dɛn, fɔ muv dɛn kamp, ɛn fɔ rɛdi fɔ wɔ. I go bi se na bin stret trɔmpɛt dɛn, we bin difrɛn frɔm di “ɔn dɛn” we kɔv we dɛn bin de yuz animal ɔn dɛn fɔ mek. Sɔm pan di myuzik instrumɛnt dɛn we dɛn bin de yuz na di tɛmpul na bin trɔmpɛt dɛn we dɛn nɔ no aw dɛn mek dɛn. Bɔku tɛm, afta dɛn blo trɔmpɛt, di tin we de kam afta am na Jiova in jɔjmɛnt mɛsej ɔ ɔda impɔtant tin we Gɔd kin want fɔ du.—2Kr 29:26; Ɛzr 3:10; 1Kɔ 15:52; Rɛv 8:7–11:15.

U

  • Usay dɛn de mek wayn.

    Dɛn kin mek tu ol dɛn na laym ston, wan kin ay pas di ɔda wan, ɛn dɛn kin kɔnɛkt di tu ol dɛn wit smɔl gɔta. As dɛn de mas di greps dɛn na di ol we ay, di jus de rɔndɔŋ na di ol we de dɔŋ. Dɛn kin yuz dis wɔd fɔ tinap fɔ Gɔd in jɔjmɛnt.—Ayz 5:2; Rɛv 19:15.

V

  • Vaw.

    Na siriɔs prɔmis we pɔsin mek to Gɔd fɔ du sɔntin, fɔ mek sakrifays ɔ gi gift, fɔ du sɔm wok, ɔ fɔ avɔyd sɔntin we nɔ bad. I gɛt di sem pawa lɛk we pɔsin swɛ se i go du sɔntin.—Nɔ 6:2; Ɛkl 5:4; Mat 5:33.

  • Vaw ɔfrin.

    Na ɔfrin we pɔsin insɛf sɛf disayd fɔ gi we i mek vaw.—Liv 23:38; 1Sa 1:21.

W

  • Wachman.

    Na pɔsin we bin de gayd pipul dɛn ɔ prɔpati so dat bad tin nɔ go apin to dɛn. Bɔku tɛm, na nɛt i kin du in wok, ɛn i kin mek pipul dɛn no se prɔblɛm de kam. Wachman dɛn bin de tinap na di siti in wɔl dɛn ɛn wachtawa dɛn fɔ wach di wan dɛn we de kam bifo dɛn kam nia. Dɛn kin kɔl wachman na di ami, gaydman. Di prɔfɛt dɛn bin tan lɛk wachman dɛn na Izrɛl, bikɔs dɛn bin de wɔn di pipul dɛn bɔt prɔblɛm we go dɔnawe wit dɛn.—2Ki 9:20; Izi 3:17.

  • Wayn bag.

    Na bɔtul we dɛn mek wit animal in wan ol kanda, dat na, animal dɛn lɛk ship ɔ got, ɛn dɛn kin yuz am fɔ kip wayn. Dɛn bin de put wayn na nyu wayn bag dɛn, bikɔs as i de famɛnt, i de pul kabɔn dayɔgzayd gas we kin mek prɛzhɔ de na di bɔtul we dɛn mek wit animal kanda. Nyu animal kanda kin strɛch; ol wan we nɔ de strɛch kin bɔs bikɔs ɔf di prɛzhɔ.—Jɔs 9:4; Mat 9:17.

  • Wev ɔfrin.

    Na ɔfrin we di pɔsin we want fɔ mek di sakrifays kin ol di tin we i want fɔ sakrifays ɛn di prist kin put in an ɔnda di pɔsin in an ɛn wev di sakrifays go bifo ɛn kam biɛn ɔ di prist insɛf sɛf kin wev di ɔfrin. Di wev we dɛn de wev am de sho se dɛn de gi di sakrifays to Jiova.

  • Wikɛd wan.

    Na taytul fɔ Setan di Dɛbul, we de agens Gɔd ɛn in lɔ dɛn we gud ɔltɛm.—Mat 6:13; 1Jɔ 5:19.

  • Wildanɛs.

    Bɔku tɛm, dis wɔd kin min ples we wan-wan pipul dɛn de ɔ ples we pipul dɛn nɔ de plant. I kin bi bak say we stik ɛn wata at fɔ si.—Jɛr 23:10; Mak 1:4.

Y

  • Yist.

    Na wan tin we dɛn kin ad pan flawa we dɛn miks wit wata ɔ pan wata-wata sɔntin fɔ mek i famɛnt; mɔ di flawa we dɛn kin pul ɛn kip frɔm di flawa we dɛn dɔn miks wit wata ɛn we dɔn famɛnt. Bɔku tɛm di Baybul kin yuz am as sɔntin we tinap fɔ sin ɛn kɔrɔpshɔn, ɛn i yuz am bak fɔ tɔk bɔt sɔntin we de prɛd ɔlsay, bɔt we wi nɔ de si.—Ɛks 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9.

  • Yok.

    Na wud we pɔsin kin ɛng nain sholda ɛn i kin ɛng lod dɛn na di tu sayd dɛn, ɔ na wud we dɛn kin put na tu animal dɛn (i kin bi kaw dɛn) nɛk fɔ mek dɛn drɔ fam tul ɔ wagɔn. Bikɔs slev dɛn bin de yuz yok fɔ kɛr ɛvi lod dɛn, dɛn bin de yuz yok fɔ tinap fɔ slev wok, we wan pɔsin de ɔnda ɔda pɔsin, fɔ sɔprɛs pɔsin, ɛn fɔ mek pɔsin sɔfa. We dɛn pul di yok pan pɔsin ɔ dɛn brok di yok, i kin min se di pɔsin dɔn fri, dɛn nɔ go sɔprɛs am igen, ɛn dɛn nɔ go tek advantej pan am igen.—Liv 26:13; Mat 11:29, 30.

  • Yufretis.

    Di riva we lɔng ɛn impɔtant pas ɔl di riva dɛn na di sawt-wɛst pat na Eshia, ɛn wan pan di tu men riva dɛn na Mɛsopotemia. Dɛn tɔk bɔt am fɔ di fɔs tɛm na Jɛnɛsis 2: 14 as wan pan di 4 riva dɛn na Idɛn. Bɔku tɛm, dɛn kin kɔl am “di Riva.” (Jɛn 31:21) Nain na bin di bawndri fɔ di nɔt pat na Izrɛl dɛn tɛritri. (Jɛn 15:18; Rɛv 16:12)—Luk Apɛndiks B2.

  • Yurim ɛn Tɔmim.

    Na tin dɛn we di ay prist bin de yuz di sem we aw dɛn bin de yuz balɔt fɔ no wetin Gɔd tink we dɛn gɛt kwɛstyɔn we gɛt fɔ du wit di wanol neshɔn ɛn we dɛn nid Jiova in ansa. Dɛn bin de put di Yurim ɛn Tɔmin insay di tin we di ay prist bin de wɛr nain chɛst we i de go insay di tabanakul. I tan lɛk se dɛn bin lɛf fɔ yuz dɛn we di Babilonian dɛn pwɛl Jerusɛlɛm.—Ɛks 28:30; Nɛi 7:65

Z

  • Zayɔn; Mawnt Zayɔn.

    Na di nem we dɛn de kɔl di strɔng Jɛbyusayt siti we na Jibɔs we de na di sawt-ist il na Jerusɛlɛm. Afta Devid kapchɔ de, i bil in kiŋ os de, ɛn dɛn kam fɔ kɔl de “Devid in Siti.” (2Sa 5:7, 9) Zayɔn kam bi wan mawntin we rili oli to Jiova we Devid transfa di Agrimɛnt Bɔks de. Leta, dɛn bigin fɔ kɔl di say we di tɛmpul de na Mawnt Mɔraya, Zayɔn, ɛn sɔntɛnde, dɛn kin kɔl di wan ol Jerusɛlɛm Mawnt Zayɔn. Insay di Kristian Grik Skripchɔ Dɛn, dɛn kin yuz am fɔ tinap fɔ sɔntin.—Sa 2:6; 1Pi 2:6; Rɛv 14:1.

  • Ziv.

    Na di orijinal nem fɔ di sɛkɔn mɔnt na di Ju dɛn oli kalɛnda ɛn di mɔnt we mek et na di nɔmal kalɛnda. I bin de bigin midul Epril ɛn dɔn midul Me. Dɛn de kɔl am Iya na di Ju dɛn Talmud ɛn ɔda raytin dɛn we bin dɔn de afta di Ju dɛn kɔmɔt na Babilɔn. (1Ki 6:37)—Luk Apɛndiks B15.

  • Zus.

    Na di men gɔd fɔ di Grik dɛn we de wɔship difrɛn difrɛn gɔd dɛn. Insay Listra, dɛn mistek Banabas fɔ Zus. Fɔs fɔstɛm raytin dɛn we dɛn fɛn nia Listra tɔk bɔt “Zus in prist dɛn” ɛn “Zus di san gɔd.” Di ship we Pɔl tek na Mɔlta bin gɛt “Zus in Bɔypikin Dɛn” imej, dat na, di twin brɔda dɛn we na Kastɔ ɛn Pɔlɔks.—Akt 14:12; 28:11.