1, 2. Mambo ka Baibolo o aikela bupe bwanema bingi bwitupa Lesa?

MUMVWA byepi inge mulunda nenu wimupa bupe bo mwakubula kuketekela? Musangalala bingi mambo mukwenu wimuvulukapo. Kechi mwakonsha ne kutaya kimye kwibukasulula ne. Kabiji mumusanchila bingi.

2 Baibolo ke bupe bwafuma kwi Lesa. Muji byambo byo twakonsha kubula kutaana mu mabuku akwabo. Witubula kuba’mba Lesa ye walengele jiulu ne ntanda, ne kuba’mba ye walengele mwanamulume ne mwanamukazhi mutanshi. Mafunde ajimo akonsha kwitukwasha inge ketupite mu makatazho. Baibolo walumbulula Lesa byo akoba kyaswa muchima wanji ne kuleta bwikalo bwawama pano pa ntanda. Baibolo ke bupe bwanema bingi!

3. Kufunda Baibolo kukemulengela kuyuka ka?

3 Kufunda Baibolo kukemulengela kuyuka kuba’mba Lesa ukeba’mba mwikale balunda nanji. Kufunda byavula pe Lesa kukakosesha bulunda bwenu ne aye.

4. Ki ka kimusangajika pa Baibolo?

4 Baibolo watuntululwa mu milaka kukila pa 2,800. Kabiji bapulinta ma Baibolo avula bingi. Bantu bavula pano pa ntanda baji na Baibolo mu mulaka wabo. Bantu bavula batambula ma Baibolo, mulungu kechi upwatu ne. Kine, kafwako buku mukwabo uji nobe Baibolo ne.

5. Baibolo wanembelwe byepi na “lutangijilo lwa mupashi wa Lesa”?

5 Baibolo bamunembele na “lutangijilo lwa mupashi  wa Lesa.” (Tangai 2 Timoti 3:16.) Bino bamo bakonsha kwipuzha’mba: ‘Baibolo bamunembele ku bantu, pano mambo ka o twambila’mba wafuma kwi Lesa?’ Baibolo mwine wakumbula’mba: “Bantu baambilenga byafumine kwi Lesa byo bebatangijile ku mupashi wazhila.” (2 Petelo 1:21) Inge mukulumpe wa nkito waambila munembeshi wanji amba amunembeleko nkalata, mwina ino nkalata ñanyi? Ya mukulumpe wa nkito, kechi ya munembeshi wanji ne. Ne Baibolo kyo kimotu, mwine Nembi wa Baibolo Lesa, kechi banabalume bo aingijishe kunemba ne. Lesa wibabujilenga kunemba byo alangulukilenga. Baibolo kine, “mambo a Lesa.”—1 Tesalonika 2:13; monai Byambo byo Balumbulula, 2.

Baibolo wa Binembelo bya Ntanda Ipya uji mu milaka yavula bingi

 BAIBOLO WAAMBA BYA KINE

6, 7. Mambo ka o twakonsha kwambila’mba Baibolo wakwatankana?

6 Baibolo wanembelwe pa myaka kukila pa 1,600. Banembele Baibolo baikeleko pa bimye byapusana pusana. Bamo bafunjile bakwabo bajinga babula kufunda. Umo pa bano wajinga dokotala. Bakwabo bajinga banjimi, bakafunga, bangauzhi, mitonyi, ne bamfumu. Nangwa kya kuba bamunembele ku bantu bapusana pusana, Baibolo wakwatankana kufumatu ku ntendekelo kufika ne ko apela. Kechi waamba byapusenamo na biji mu bitango bikwabo ne. *

7 Bitango bitanshi mu Baibolo bitubula byatendekele makatazho a bantu, kabiji bitango byapelako bitubula Lesa byo akafumyapo ano makatazho ne kwalula ntanda yonse ke paladisa. Baibolo byo aamba pa byamwekele pa myaka yavula, bimwesha kuba’mba Lesa kechi ukankalwa kuba byo afuukula ne.

8. Ambai bimwesha’mba Baibolo waamba bya kine pa bya sayansi.

8 Nangwa kya kuba Baibolo kechi buku wa bya sayansi ne, bino waamba bya kine pa bya sayansi. Buku wafuma kwi Lesa byobyo afwainwa kwikala. Mu buku wa Bena Levi muji mizhilo ya Lesa yakwashanga bena Isalela kubula kusambwila bakwabo bikola. Ino mizhilo yanembelwe kala bantu saka bakyangye kuyuka byavula pa bisambukilañana bikola. Baibolo waamba bya kine pa ntanda amba yakobama pa lwelele. (Yoba 26:7) Kabiji bantu byo balangulukanga’mba ntanda yapapakana, Baibolo waambile’mba ntanda yabuluñana nangwa’mba yazhinguluka.—Isaya 40:22.

9. Bukishinka bwa banembele Baibolo bwitulengela kushiinwa’mba ka?

 9 Kabiji Baibolo waamba bya kine ne mu mashimikila a bya kala. Bino mabuku avula aamba pa bya kala kechi muji bya kine ne, mambo beanembele ku bantu babula bakishinka. Javula kechi bambapo pa mukoka wabo byo bamushinjile mu nkondo ne. Pa kuba banembele Baibolo bajinga bakishinka, banembele ne pa mukoka wa bena Isalela byo bamushinjile. Kabiji banembele ne pa bilubo byabo. Mu buku wa Kubala, Mosesa wanembele pa bilubo byanji byalengejile bamukajipila kwi Lesa kya mama nafwa. (Kubala 20:2-12) Bukishinka bwa banembele Baibolo bwitulengela kushiinwa kuba’mba kine uno buku wafuma kwi Lesa. O ene mambo o twashiinwa kuba’mba byaamba Baibolo bya kine.

BUKU MUJI MAFUNDE AWAMA

10. Mambo ka mafunde aji mu Baibolo kyo etukwashisha mu ano moba?

10 Baibolo bamunembele ‘na lutangijilo lwa mupashi wa Lesa kabiji ukwasha bantu pa kwibafunjisha, pa kwibakajipila ne pa kwibololako.’ (2 Timoti 3:16) Mu Baibolo muji mafunde etukwasha bingi mu ano moba. Yehoba wituyuka bulongo, kabiji wayuka byo tulanguluka ne byo tumvwa. Wituyuka bingi bulongo kukila ne byo twiyuka atweba bene, kabiji ukeba’mba twikalenga na lusekelo. Wayuka bituwamina ne byatama byo twafwainwa kubula kuba.

11, 12. (a) Ñanyi mafunde aambile Yesu mu Mateo kitango 5 kufika ku kitango 7? (b) Ñanyi bintu bikwabo byo tufunda mu Baibolo?

11 Mu Mateo kitango 5 kufika ku kitango 7 muji mafunde anema bingi aambile Yesu pa bya kwikala na lusekelo, bya kulomba, ne byo twafwainwa kumonanga mali.  Nangwa kya kuba Yesu po aambijile ano mafunde papita ne myaka kukila pa 2,000, bino ne mu ano moba ano mafunde etukwasha bingi.

12 Mafunde a Yehoba aji mu Baibolo etukwasha kwikala na lusekelo mu kisemi, kwingila bulongo, ne kwikala mutende na bakwetu. Mafunde a mu Baibolo akwasha bantu baji na makatazho apusana pusana ba mu mapunzha onsetu.—Tangai Isaya 48:17; monai Byambo byo Balumbulula, 3.

BUKU MUJI BUNGAUZHI BWA KINE

Ngauzhi Isaya waambijile jimo byo bakonauna muzhi wa Babilona

13. Ki ka kyamwekejile muzhi wa Babilona kyaambijile jimo Isaya?

13 Bungauzhi bwavula buji mu Baibolo bwafika kala. Nabiji bungauzhi bwaawile Isaya. Waawile’mba, muzhi wa Babilona ukonaunwa. (Isaya 13:19) Walumbulwile uno muzhi byo bakamushinda. Uno muzhi wajinga na binzhilo byakosa kabiji bamuzhokolokele ku mukola. Isaya waambile kuba’mba uno mukola bakamumisha kabiji binzhilo bikashalatu kyashi. Kabiji nzhita ikashinda uno muzhi kwa kubula kulwa nkondo. Isaya waambile ne kuba’mba Kilusa ye mfumu ukashinda Babilona.—Tangai Isaya 44:27–45:2; monai Byambo byo Balumbulula, 4.

14, 15. Bungauzhi bwaawile Isaya bwafikile byepi?

14 Buno bungauzhi bwafikile. Byo papichile myaka 200, nzhita yafikile ne kutebelela kwipi na muzhi wa Babilona. Ñanyi wajinga mukulumpe wa ino nzhita? Mfumu wa bena Pelisha wa jizhina ja Kilusa, byonka byaambile Isaya. Pano kimye kyafikile kya kufika kwa buno bungauzhi bonse.

15 Bena Babilona bajinga na kijiilo bufuku bo bebalukukile. Balangulukilenga’mba bazhikijilwa na nsakwa yakosa ne mukola wazhokolokele muzhi. Byo betobwejilenga, Kilusa ne nzhita yanji bapoyele mufolo ne  kusendula mema kuba’mba mema mu mukola akepe. Mema byo akepele, bashilikale bena Pelisha bakubwile kuya ku nsakwa ya muzhi. Pano bakonsheshe byepi kupita pa nsakwa ya Babilona? Byonkatu byaambile bungauzhi, pa joja juba bufuku binzhilo bya muzhi bebishiletu kyashi, ne bashilikale batwelele kwa kubula kulwa nkondo.

16. (a) Isaya waawile’mba muzhi wa Babilona ukekala byepi? (b) Twayuka byepi kuba’mba bungauzhi bwaawile Isaya bwafikile?

 16 Isaya waawile’mba kafwako ukekalamo jikwabo mu muzhi wa Babilona ne. Wanembele’mba: “Mu Babilona kechi mukekala bantu jibiji ne, kabiji kechi ikekala mpunzha mukekalanga bisemi byonse bikeya kulutwe ne.” (Isaya 13:20) Nanchi buno bungauzhi bwafikile nyi? Mpunzha kwajinga Babilona kala yashalatu masala, iji ku kabeta ka bulenge mu kyalo kya Iraq, palepa makilomita nobe 80 kufuma muzhi wa Baghdad. Nangwatu lelo jino, kafwako wikalamo ne. Yehoba wapyangile Babilona na “kipyango kya lonaiko.”—Isaya 14:22, 23. *

Masala a muzhi wa Babilona

17. Mambo ka o twashiinwa kuba’mba byalaya Lesa kine bikafika?

17 Kufika kwa bungauzhi bwavula bwa mu Baibolo kwitulengela kuketekela na muchima yense byaamba Baibolo pa kimye kya kulutwe. Twashiinwa kuba’mba  Yehoba ukafikizha mulaye wanji wa kwalula ino ntanda ke paladisa. (Tangai Kubala 23:19.) Twaketekela kuba’mba tukekala na “bumi bwa myaka ne myaka bo alayile kala Lesa ubula kubepa.”—Titusa 1:2. *

BAIBOLO WAKONSHA KWALULA BWIKALO BWENU

18. Mutumwa Paulo waambile’mba ka pa “mambo a Lesa”?

18 Twafunda kuba’mba kafwako buku waesakana pamo na Baibolo ne. Baibolo wakwatankana, kabiji waamba bya kine pa bya sayansi ne mu mashimikila a bya kala. Muji mafunde etukwasha bingi mu bwikalo ne bungauzhi bwavula bwafika kala. Bino mu Baibolo muji ne bikwabo. Mutumwa Paulo wanembele’mba: “Mambo, mambo a Lesa o omi kabiji aji bingi na bulume.” Bino byambo bilumbulula ka?—Tangai Bahebelu 4:12.

19, 20. (a) Baibolo wakonsha kwimukwasha byepi kwiyuka bulongo anweba bene? (b) Mwakonsha kumwesha byepi amba musanta pa Baibolo?

19 Baibolo wakonsha kwalula bwikalo bwenu. Wakonsha kwimukwasha kwiyuka bulongo byo muji. Baibolo wakonsha ne kwimukwasha kuyuka bintu byo mwatemwa ne muchima ye muji nanji. Twakonsha kwamba’mba twatemwa Lesa. Pano bino byo tuba na byo tufunda mu Baibolo byo bimwesha byo twamutemwa.

20 Baibolo kine ke buku wafuma kwi Lesa. Ke buku ye twafwainwa kutanga, kufunda, ne kumutemwa bingi. Twajijilai kufunda Baibolo, kuba bino kumwesha kuba’mba musanta pa buno bupe. Umvwe ke mube bino mukayuka Lesa byo abena kukeba kubila bantu. Mu kitango kyalondelapo tukafunda byavula pa bikeba Lesa kubila bantu.

^ jifu. 6 Nangwa kya kuba bantu bamo bamba’mba Baibolo ikasa ne kwikasulula, kechi ibyo ne. Monai kitango 7 mu buku wa Baibolo—Cebo ca kwa Lesa Nelyo ca Muntu? wa Kibemba wanembwa na Bakamonyi ba kwa Yehoba.

^ jifu. 16 Umvwe mukeba kuyuka byavula pa bungauzhi bwa mu Baibolo, monai buloshuwa wa A Book for All People wa Kizungu pa jipa 27 kufika ku jipa 29, wanemba na Bakamonyi ba kwa Yehoba.

^ jifu. 17 Konaunwa kwa Babilona kechi bo bungauzhi bonkatu bwa mu Baibolo bwafikile ne. Monai bungauzhi bwaamba pe Yesu Kilishitu mu Byambo byo Balumbulula, 5.