TWALA bhu mbandu ya Ngiji ya Niger, mu kuzanza o ngiji yiyi i tenesa 1,6 dya Kilómetulu. O Ita mu ixi ya Nigéria ya wama. Kuzawúka o ngiji kilwezu kya dikota. Né kiki, twa bhingi ku i zawúka mwene. Ki veji imoxi ngó, kana. Kyebhi ki ngeza mu kala mu maka yá? Tu vutukile mu thembu, ande dya ku ngi vwala.

Tat’etu John Mills a mu batizala mu muvu wa 1913, ku Mbaza ya Nova York, mu kitala kya 25 kya mivu. Phange Russell mwene wa bhange o diskulusu dya batizu. Ki kulaleka, Tat’etu wayi ku ixi ya Trinidad, kwene kwa sange Constance Farmer yu wa kazala-nê, mwene wa wabhelele kudilonga o Bibidya. Tat’etu wa kwatekesa kamba dyê William R. Brown mu kikalakalu kya kulondekesa o “Foto Drama da Criação.” Kyene o kikalakalu kya bhange kiyadi kyâ, katé mu muvu wa 1923, kyoso phange Browns kya mu tumikisa ku mbandu ya Africa kufwila o dikumbi (África Ocidental.) O Jitata jami, a suluka ni kusidivila Jihova mu ixi ya Trinidad. Kiyadi kyâ exile ni kidyelelu kya kuya ku dyulu.

JITATA JA TU ZOLELE

O jitata jami jexile ni divwa dya an’a. Wa dyanga a mu luku o dijina dya Rutherford, mukonda dya phange Rutherford, wexile kupholo dya Associação Torre De Vigia de Bíblias e Tratados. Kyoso kya ngi vwala mu kizuwa kya 30 ya Kayadi ka 1922, a ngi luku o dijina dya Clayton J. Woodworth, wexile musoneki wa kadivulu A Idade de Ouro (lelu o Despertai!). O jitata jetu, a tu longo kyambote, a tu te mu xikola. Maji ene exile mu tu swinisa dingi kyavulu kukala ni jimbambe mu sidivisu ya Jihova. Mam’êtu wexile ni uhete wavulu wa ku xinganeka ni kuxikinisa o athu bhu kaxi ka Mikanda Ikôla. Tat’êtu wa wabhelele ku tu tangela misoso ya Bibidya. Phala ku tu kwatekesa kutendela o misoso yiyi, mwene wa kexile mu fikisa o athu a misoso.

O nguzu yâ bhange, ya bhana ibundu yambote. Bhu kaxi k’etu, kitatu kya bhange o xikola ya Ngiliyade. O jiphange jetu ja ahatu, a kalakala mu mivu yavulu kala aboki a thembu yoso ku Trinidad ni ku Tobago. Mukonda dya milongi ni phangu yâ yambote, o jitata jetu a tu phaphe mba a tu kunu “m’onzo ya Jihova,” mu undenge. O kiswinisu kyâ, kya tu kwatekesa kukolokota ni kwima ibundu “mu malumbu ma Nzambi yetu.”—Jisá. 92:13.

O yônge phala o sidivisu ya kuboka, ya kexile mu bhita ku dibhata dyetu. O aboki a thembu yoso akexile mu dyongekela bhenyobho, mu veji javulu akexile mu tumbula Phange George Young, mukwa ixi yengi wa tokala ku Canada, wayile mu kunda o ixi ya Trinidad. O jitata jami jexile mu zwela ni kisangusangu  kyavulu, ya lungu ni koleka yâ yokulu, phange Browns, a mu tumikisine ku mbandu ya Africa Kufwila o Dikumbi (África Ocidental.) Ima yoso yiyi, ya ngi bhangesa kumateka kuboka kyoso ki ngexile mu kitala kya dikwinyi dya mivu.

IKALAKALU YA DYANGA

O madivulu m’etu akexile mu jingununa mu izuwa yóyo o ubhezelu wa makutu, wenji wa lwimbi ni atumini a kambe o sonyi. Mu konda dya kiki, mu muvu wa 1936, o atumini a jingeleja a funyisa o jinguvulu ja ixi ya Trinidad, ku fidisa o madivulu oso a Watch Tower (Torre de Vigia). Twa sweka o madivulu, maji twa suluka ni kukalakala na-u katé ki twa a zubha. Twa boko ni ji marcha informativa, twa kexile mu boka we bhu kaxi ka tudimbula mba jibixi, jikalatá ni jiplaka. Mu kwenda ni kibuka kya dikalu dya mimbu kuxika mu mbonge ya Tunapuna, twa boko katé mwene ku maxokololo a ixi ya Trinidad. Ikalakalu yóyo yexile mu tu sangulukisa kyavulu! Kukala bhu kaxi ka athu a kulu mu nzumbi, kwa ngi kwatekesa ku sola ku ngi batizala kyoso ki nga tenesa 16 kya mivu.

Dikalu dya mimbu dya kibuka kya Tunapuna

O phangu i twa lundula ku jitata jetu ni ikalakalu yiyi ya dyanga, ya ngi bhangesa kumesena kukala mukunji wa jixi jengi. O vondadi ya kukala mukunji wa jixi jengi, yexile hanji ku muxima katé ku muvu wa 1944 kyoso ki nga dibundu ni Phange Edmund W. Cummings, mu kikôlo kya Aruba. Twa sangulukile kyavulu mu kumona dikwinyi dya athu ayile mu Lembalasa ya muvu wa 1945. Mu kubhita muvu, a jikula o kilunga kya dyanga mu kikôlo kyenyókyo.

Ni Oris, mwenyu wami wa sanguluka kyengi

Mu kubhita ithangana, Eme nga bhana umbangi ku koleka ku salu, a mwixanene Oris Williams. Oris wa bhange yoso phala kuzokela o ima ya mu longo tunde undenge. Maji, mu kudilonga o Bibidya, mwene wa mon’o kidi ki longa o Mak’â Nzambi, ya a mu batizala mu kizuwa kya 5, Katatu ka 1947. Mu kubhita ithangana, twa mateka ku di wabhela, etu twa kazala. Mwene wa mateka kukalakala kala muboki wa thembu yoso mu mbeji ya Kamoxi ka 1950. Ni Oris, mwenyu wami wa sanguluka kyengi.

IKALAKALU YA TU SANGULUKISA KU IXI YA NIGERIA

Ku muvu 1955 a twixana phala kubhanga o Xikola ya Ngiliyade. Mu ku disokejeka phala o xikola yiyi Oris ni eme twa xisa o salu twa sumbisa o inzo ni imbamba yetu, etu twa lekela Aruba. Mu kizuwa kya 29 kya mbeji ya Kavwa ka 1956 twa zubha o xikola ya Ngiliyade turma ya 27. Kupholo a tu tumikisa ku ixi ya Nigéria.

Ni mwiji wa Betele ku Lagos, ku Nigeria, ku muvu wa 1957

Mu kulembalala yoso i twa bhiti, Oris wambe: “o nzumbi ya Jihova i kwatekesa o muthu kudibhana ni ima yoso i moneka mu kikalakalu kya ukunji kya jixi jengi. Ki ngexile ni mbambe ya kukala mu ukunji wa jixi jengi kala o mwadi wami. Mu veji dya kiki, nga mesenene kukala ni inzo ni kuvwala an’ami. Nga lungulula o ibanzelu yami kyoso ki nga mono kwila, o njimbu yambote kwa bhingile ku itula ni lusolo lwoso. Kyoso ki twa zubha o xikola ya Ngiliyade, ngexile polondo phala kukala mu ukunji wa jixi jengi. Kyoso ki twexile mu sambela mu ulungu wa Queen Mary, o phange Worth Thornton, u kalakala mu xikitodyu ya Phange Knorr, wa tu lekela, ‘Bon voyage!’ (kilombolola endenu njila yambote.) Mwene wa tu tangela kwila tweji kalakala ku Betele, nga dikola ‘kiki kana!’ Maji ni lusolo lwoso nga lunguluka o ixinganeku yami, nga mateka kuzola o Betele. Ku Betele nga kalakala mu ididi yavulu. Nga wa bhele dingi o kikalakalu kya kutambulula athu. Nga zolo athu, o kikalakalu kiki kya ngi bhangesa kuzwela ni Jiphange ja Nigéria. A vulu akexile mu bhixila fubufubu, ni dinyota, ni kubhwila ni nzala. Kyexile kisangusangu kya dikota ku a bhana kima kya talala phala kujibha o dinyota ni kwa swinisa. Yoso yiyi yexile ikalakalu phala Jihova, ya ngi bhekele kisangusangu ni kuzediwa ku mwenyu.” Kyene, kala kikalakalu ki tu bhangesa kubhana ibundu.

Sayi kizuwa mu kyônge kya mwiji ku muvu 1961 ku Trinidad, Phange Brown wa zwela ya lungu ni musoso wê ya mu sangulukisa ku Africa. Mu kusuluka nga zwela ya lungu ku dibandekesa kwa kikalakalu kyetu ku Nigéria. Phange Brown wa ngi kwata mu isuxi ni henda yoso yu wambela Papá: “Johnny, eye nuka wayile ku Africa, maji Woodworth wayi-ku kyá!” Mu kutambwijila Papá wambe: “Suluka mwene, Worth! Suluka!” O kiswinisu kya tundu ku athu yâ a kulu mu nzumbi kya bandekesa o vondadi yami ya kukumbidila dingi o ukunji wami.

William “Bibidya” Brown ni muhatu’ê, Antonia, a tu swinisa kyavulu

ku muvu 1962, Nga tambula o ujitu wa kuya dingi mu xikola ya Ngiliyade o turma ya 37 mu dikwinyi dya mbeji. Phange Wilfred Gooch wexile ku pholo  dya filiyale ku Nigéria, wa bhange o turma ya 38, ya a mu tumikisa ku Inglatera. Mu kiki-phe kukala ku pholo ya filiyale ya Nigéria kya kituka kikalakalu kyami. Mu kukayela o phangu ya Phange Brown, ngende mu jimbandu joso, ngeza mu kwijiya ni kuzola o Jiphange ja kazola ja Nigéria. Sumbala exile mu wadyama, mukonda kyene kyene mu bhita ni jixi jala ni jimbongo jofele, maji ene a sangulukile ni ima ya kexile na-yu. A londekesa kwila o jimbongo ki ji bhekela kuzediwa ku mwenyu. Mu ku mono o mwenyu wâ, kiki kyexile kima kyambote o kwa tala o kuzela kwâ ni ukexilu wa kuyudika kijingisa o yônge. Kyoso kyaya ku kyônge kya dikota avulu mudya ejila mu jikaminya ni bolekajas * (dikalu dyo jukule mu jimbandu a i bhanga kwenyóko.) Mu veji javulu jexile ni izwelu i bhangesa kuxinganeka. Sayi kizwelu: “Mabebe a menya ene a zalesa o kalunga.”

O sabhu yiyi, yexile ya kidi! Ndunge yoso-yoso i bhanga o muthu i kwatekesa; kifwa eme ni Oris twa bandekesa o nguzu yene mu bhanga o jiphange mu ixi ya Nigéria. Katuku o ixi ya Estados Unidos, ku mu muvu wa 1974, o aboki ku ixi ya Nigéria a tenesa 100.000. O kikalakalu kyexile mu dibandekesa!

O Ita ku ixi ya Nigéria ya mateka ku mivu ya 1967 ndu ku muvu wa 1970, ya mateka bhu kaxi ka kibandekesu kiki. Sayi jimbeji o jiphange jetu ku Biafran ku sambwa dya Ngiji ya Niger, ka kexile mu tena ku dizwelesa ni jiphange ku filiyale. Mu kiki, twa bhingile kwa ambatela kudya mu nzumbi. Bhu kaxi ka musambu ni kidyelelu kwa Jihova, twa zawuka o ngiji veji javulu, kala ki twa mono mu dimatekenu.

Ngi di lembalala hanji kala lelu o jinjila ni ilwezu i twa bhiti mu kuzawuka o Ngiji ya Niger, ni masoladi akexile polondo phala kujibha, mu ithangana yoso, mawuhaxi ni ilwezu yengi. Kyexile kilwezu kya dikota kubhita mu masoladi a tokalele ku jinguvulu; maji o kilwezu kya betele dingi kota kyexile-ku, o kubhitila ku mbandu ya mukwá ya ngiji kwexile yó a bhukumukina o jinguvulu. Sayi kizuwa, eme nga zawuka o Ngiji Niger mu usuku ubheka wami, tundé ku Asaba ndu ku Onitsha, ngayi dingi mu swinisa o tufunga twa ilunga ku Enugu. O njila ya mukwa nga i bhange phala kuswinisa o tufunga ku mbanza ya Aba, kwa bhingile kujima o tundeya mu usuku. Mu mbanza ya Port Harcourt, o kyônge kyetu kyabhu ni lusolo mukonda o masoladi a jinguvulu a bulu o ifikidilu ya mbanza ya Biafran.

Kwa bhingile kubhanga o yônge yiyi, phala kukwatekesa o jiphange kumona o henda ya Jihova ni ku a bhana o itendelesu ya bhingile phala ka bhange mbandu ya mundu ni kukala ni muxima umoxi. O jiphange akwa Nigéria a kexile mu kolokota mu ima yoyó ya yibha. O henda ya kexile mu dilondekesa mudyâ, ya betele kota o ima ya yibha ya kexile mu bhita ndenge. Kuma Jikidistá, akexile kumoxi. Kyexile kisangusangu kya dikota kukala ku mbandu yâ mu kithangana kya ibhidi!

Ku muvu wa 1969, Phange Milton G. Henschel wendesa o Assembléya Internacional ni dyambu: “Paz na Terra” ya bhiti ku stadyu Yankee ku Nova York, kuma ngexile ngi mukwatekexi wê nga dilongo ima yavulu. Nga tambula o kikwatekesu kiki mu kithangana kya tokala mukonda ku muvu wa 1970 twa kwatekesa o Assembléya Internacional ni dyambu: “Homens de Boa Vontade” ku Lagos, ku ixi ya Nigéria. O yônge yiyi, ya bhiti ni dibesá dya Jihova, mukonda ki kubhitile luwa thembu yavulu kyoso kya bhiti o ita. Kyexile kizulukutu kya katunda mukonda kya bhiti mu 17 a madimi, kwayile 121.128 a athu mu kyônge kiki. Phange Knorr ni phange Henschel ni asonyi, ayile mu iphululu ya lukala ku Estados Unidos ni ku Inglaterra a mono 3.775 Jikidistá a a batizala! Kya bhiti kala kya bhitile mu Pendekoxi. Kukwatekesa mu kikalakalu kyokyo, nange kyexile o kithangana kya mwenyu wami ki nga kexile dingi ni ikalakalu. O aboki mu ixi yiyi, a kexile mu di bandekesa kyavulu!

E Ku Assembléya Internacional, “Homens de Boa Vontade,” kwayi 121.128 a athu, a zwela 17 a madimi, katé ni dimi dya Ibo

Mu 30 a mivu u nga bhiti ku ixi ya Nigéria, Nga wabhela kyavulu kukalakala mu ithangana yofele kala kafunga ka ilunga ni superintendente zonal ku este ya Africa. O akunji a jixi a wabhelele kyavulu kutambula o kiswinisu! Kyexile kisangusangu kya dikota kwa ejidisa kwila ene kexile ubheka! O kikalakalu kiki kya ngi longo kwila, o kuta o vondadi ya akwetu kupholo, kyene o kima kya beta kota phala ku a kwatekesa ku di tunda kyambote. Ki kwatekesa we o kilunga kya Jihova kukala dingi ni nguzu ni kukala ni muxima umoxi.

Twa tenene ngó kudibhana ni ibhidi ni mawuhaxi ejila mukonda dya ita bhu kaxi ka kikwatekesu kya  Jihova. O mabesá a Jihova ene dingi a betele kota. Oris wambe:

“Twexile ni malária mu veji javulu. Mu veji imoxi Worth wa baxala mu inzu ya kusaka ku mbonge ya Lagos, wa kumbamene. A ngi tangele kwila, mwene keji bhuluka, maji nga sanguluka mukonda wa bhuluka! Kyoso kya phaphumuka, wa zwela ya lungu ni Utuminu wa Nzambi, ku diyala wexile mu mu langa. Mu kubhita kithangana, Ngayi ni Worth mu kunda o musaki Ngana Nwambiwe, phala kubandekesa o vondadi yê ya lungu ni Bibidya. Mwene wa xikina o kidi, mu kusuluka wa kituka kafunga ku mbonge ya Aba. Eme we nga ditundu kyambote mu kukwatekesa athu avulu kukituka jiselevende ja di bhakula kwa Jihova, katé mwene akwa Muxulumanu a di kwatenene mu ijila yâ. Twa sanguluka kyavulu mu kwijiya ni kuzola o jiphange mu ixi ya Nigéria, tweza mu kwijiya we o ukexilu wâ wa kuzwata, o ijila ni dimi dyâ.”

Kiki kya tu longo kwila, phala kuditunda kyambote mu ikalakalu yetu, twa bhingile kudilonga kuzola o jiphange jetu né mwene se o ukexilu wâ ki wa difwile ni wetu.

IKALAKALU YA UBHE

Mu muvu wa 1987, kyoso ki twexile mu kalakala ku Betele ya Nigéria twa tambula kikalakalu kya ubhe kala akunji a jixi jengi mu kikôlo kya fwama ku St.Lucia mu Caribe. Kiki kyexile kikalakalu kyawabha, maji kyexile ni ibhidi yê ya ubhe. Ku Africa o mayala a kazala ni ahatu avulu, maji ku St. Lucia, o diyala ni muhatu akexile mu kala kumoxi sé kukazala. O kutena kwa Mak’â Nzambi kwa kwatekesa oso u twexile mu longa o Bibidya kulungulula o ukexilu wâ.

Mu 68 a mivu u twa kexile kumoxi, nga zolele kyavulu Oris

Kyoso nguzu yetu ki yayi ni kuzoza mukonda dya kukuka, ni henda yoso o Kibuka kya Utuminu kya tu tumikisa ku mbonge ya Brooklyn, Nova York, ku Estados Unidos, ku muvu wa 2005. Ngene hanji mu sakidila Jihova kizuwa ni kizuwa mu ku ngi bhana kazola kami Oris. Mwene wafu ku muvu wa 2015. O ndolo ya kufunda, i bhonza ku i jimbulula ni izwelu. Mwene wexile mukwatekexi wa katunda, mukwa henda, wa kexile ni idifwa yavulu yambote. Mu 68 a mivu u twa kexile kumoxi, nga mu zolele kyavulu. Twa mono kwila o ima ya bhingi phala kusanga o kusanguluka kwa kidi, ki kale mu ukaza wixi mu kilunga, o kuxila o athu ala kupholo, kuloloka, kulenduka ni kulondekesa o idifwa ima o nzumbi.

Kyoso ki twa kexile mu dibhana ni ibhidi mba kuluwala, twa kexile mu dyelela kwa Jihova phala ku tu kwatekesa kusuluka ni ku mu bheza. Kyoso kyayi ni ku tu lungulula o ididi ni ikalakalu, twa mono kwila o ima ya kexile mu kala kyambote—ku pholo kwala hanji ima ya mukwá ya beta kota o kuwabha!—Iza. 60:17; 2 Kol. 13:11.

Ku Trinidad ni Tobago, Jihova wa besowala o kikalakalu kya jitata jami, ni kya jiphange ja mukwá, mukonda o mikanda ya ikalakalu ya sukina ilondekesa kwila, 9.892 a bokona mu ubhezelu wa kidi. Ku Aruba, jiphange javulu ayile mu swinisa o jiphange mu kilunga mu Nga tokalele. Lelu, mu kikôlo kyokyo mwala 14 kya ilunga yala kyambote mu nzumbi. Ku ixi ya Nigéria, kwala 381.398 a aboki. Mu kikôlo kya St. Lucia, kwala 783 kya aboki, a mu kwatekesa o Utuminu wa Jihova.

Lelu, ngala kya ni 90 a mivu. Ya lungu ni oso a a phaphe m’onzo ya Jihova, o Salámu 92:14 yamba: “Katé ni mu ukukilu, hanji ema ibundu; a kà bwingita mwene kyavulu, a zanda.” Ngi sakidila kyavulu o mwenyu u ngene nawu mu sidivisu ya Jihova. O undundu wa Ukidistá wa ngi xila, wene mu ngi swinisa kusidivila Jihova ni muxima woso. Mu henda yê, Jihova wa ngehela ku “jingila mwene ku malumbu ma Nzambi [yami].”—Jisá. 92:13.

^ kax. 18 See Tala o Despertai! 8 Setembro, 1972, Pag. 24-26.