‘Mu kale ni kitongoluelu kiambote.’​—1 PHETELE 3:16.

DIIALA ua mu kuendesa o naviiu iê mu kaxi ka menha a kalunga; o diiala dia mukuá, ua mu kuenda njila ubheka uê, mu kikangalakata, mu njila ia bhonzo; o mukuá, ua mu kuenda ni kiphululu, ku thandu dia matuta. Uejiia se ihi iala na-iu o athu enhá? Kala muthu, ua múia mu njila iê, maji ene a di ta mu ibhidi, se a kamba bússola i a kuatekesa​—bhenge-bhenge se kala ni kima kia mukuá ki tena ku a endesa.

1, 2. Mukonda diahi o bússola kima ki kuatekesa ku muenhu, ni kiebhi ki tu tena ku ki sokesa ni kitongoluelu kietu?

2 O bússola kama kófele, ka tena ku kuatekesa o muthu kuijiia se kuebhi kuala, o bússola íii, ilondekesa ku thunda. Se o ka bússola kaka, ka kalakala kiambote kumoxi ni mukanda ulondekesa o jixi, ka tena ku bhulula athu. Kia difu ué ni ujitu ua tu bhana Jihova​—o kitongoluelu. (Tiiaku 1:17) Se Nzambi, ka tu bhanene o kitongoluelu, tueji texika  ué o muenhu uetu. Se tu longa kiambote o kitongoluelu kietu, kia-nda tu kuatekesa o ku sanga o njila ia muenhu, ni kuendela-mu. Tua-nda di longa se kitongoluelu ihi, ni kiebhi ki kalakala o kitongoluelu. Tua-nda di longa pondo jitatu: (1) Kiebhi ki tu tena ku longa o kitongoluelu kietu? (2) Mukonda diahi tua tokala ku xila o kitongoluelu kia akuetu? (3) Kiebhi o ku kala ni kitongoluelu kiambote, ki bheka mabesá avulu?

O KITONGOLUELU IHI, NI KIEBHI KI KALAKALA

3. Ihi ilombolola o kizuelu “kitongoluelu” mu Ngeleku, ni mukonda diahi athu ene ngó ala ni kitongoluelu?

3 Mu Bibidia o kizuelu mu Ngeleku “kitongoluelu” kilombolola “kuijiia, mba ku dijiia kiambote.” Nzambi ua tu bhana o kutena kua ku dijiia mudietu, kiene ki tua di tungula ku iama mu ixi. O kitongoluelu ki tena ku tu kuatekesa ku di tonginina mudietu ni kuijiia se tua mu kuenda kiambote. Ki fundisa o muxima uetu, ki tena ku tonginina o ima ioso i tu bhanga, ki kale o ibanzelu ietu, mba o ima i tu sola ku muenhu. Ki tena ku tu kuatekesa ku sola kiambote, ni ku tu dimuna ku ima ia iibha. Kioso ki tu sola o ku bhanga o ima iambote, tu divua ué kiambote, maji se tu sola ima i bhekela ibhidi, o kitongoluelu ki tu bazela.

4, 5. (a) Kiebhi ki tuejiia kuila Adá ni Eva, a kexile ni kitongoluelu, ni ibhidi iahi ia a bhekela mu ku kamba kuívua o kitumu kia Nzambi? (b) Ifika iebhi i tuala na-iu, ilondekesa kuila o kitongoluelu kia Jiselevende j’okulu, kia kexile mu kalakala kiambote?

4 O ku tena kua ku dijiia mudietu, a ku bhana ku athu kioso kia a bhange. Adá ni Eva, a londekesele kuila ene a kexile ni kitongoluelu. Mukonda kioso kia te kituxi, ene a kexile ni jisonhi. (Dimatekenu 3:7, 8) Ene akexile ni kitongoluelu kia neme, mukonda a bhange kima kia iibha. Ene a xibhakele o kitumu kia Nzambi. Mu ku bhanga kiki, ene a bhukumuka,  ia a kituka jinguma ja Jihova Nzambi. Mukonda dia ku kala athu a iuka, ene ejidile o ima ia kexile mu bhanga, ene ka tenene dingi ku vutuka ku dima.

5 Né muene tu akua ituxi, athu avulu, ene mu kuívua o kitongoluelu kiâ, kene mu bhanga kála Adá ni Eva. Mu kifika Jobe, uexile diiala dia kixikanu uambe kuila: ‘O kuiuka kuami ngi ku naminina muene, ki nga-nda ku kueha, kana; mbata o muxima uami ki ua-nda ngi fundisa kizuua kimoxi ku muenhu uami.’ * (Jobe 27:6) Jobe ua kexile ni kitongoluelu kiambote. Mukonda muéne uévu o kitongoluelu kiê, mu ibanzelu iê, ni mu ku bhanga o ima. Mukonda dia kiki, muéne uambe kuila, ua kexile ni kitongoluelu kiambote, se-ku kima kia kexile ku mu fundisa, ku mu bhekela jisonhi, mba ku mu bhangesa ku kala ni kitongoluelu kia neme. Xinganeka mu phangu ia Jobe, ni Davidi. Kioso Davidi kia kambe ku xila Saúlu, a mu solo kála sobha kuala Jihova, ‘muxima uê ua kuata ku mu teketa, mukonda dia ku batula o divunga dia Saúlu.’ (1 Samuuele 24:5) O kitongoluelu kiambote, kia kuatekesa Davidi, kia mu longo kueha o ukexilu ua ku kamba ku xila Saúlu.

6. Ihi i londekesa kuila o kitongoluelu, ujitu ua dikota ua bhana Nzambi ku athu?

6 O kuila Jihova ua bhana ngó o kitongoluelu, ku jiselevende jê? Xinganeka mu izuelu iambe poxolo Phaulu: “O ió akua jixi jengi a kambe o Kitumu, ki ela mu kikexilu kiâ’okio a bhanga o ima ia tumu o Kitumu, ene kiá a di kala Kitumu kiâ. Kuma mu ima iâ ia bhanga, o ufunu ua Kitumu a uidikiza kuila uòsoneke kiá mu mixima iâ. Ni kitongoluelu kiâ ki bhana umbangi kuma kidi, mukonda o mabanzelu mâ ma  mu kuila hinu ma a lungisa, hinu ma êlesa.” (Loma 2:14, 15) Né muene ió a kambe kuijiia Jihova, saí ithangana ene a tena ku bhanga ima iambote, mukonda dia kitongoluelu kiâ, kála kiene mu longa o itumu ia Jihova.

7. Mukonda diahi o kitongoluelu kietu ki tena ku tu nganala?

7 Maji o kitongoluelu, ki tena ku tu nganala. Mukonda diahi? Se o bússola i kala bhu kididi ki kia tokala, iene ia-nda londekesa ku kididi kiéngi, mu veji dia kulondekesa ku thunda. Se bhu kamba mapa iambote, o bússola i kala sé valolo. Kiene kimoxi ué n’etu, se a tu funhisa kuala o jihanji ja jitu, o kitongoluelu kietu ki tena ku tuendesa mu ku bhanga ima ia iibha. Bhenge-bhenge se tu kamba ku ki longa ni Maka a Nzambi, ki tua-nda tena ku tungula o ima iambote, mu kaxi ka ima ia iibha, ni ima ia mukuá dingi. Mu kiki, se tua mesena kuila o kitongoluelu kietu, ki kalakala kiambote, kua bhingi o kikuatekesu kia nzumbi ikôla ia Jihova Nzambi. Phaulu uambe: “Mukonda ni kitongoluelu kiami kia ngi bhela umbangi mua Nzumbi Ikôla.” (Loma 9:1) Ihi i tua tokala ku bhanga phala o kitongoluelu kietu, ki kalakale kumoxi ni nzumbi ikôla ia Jihova? Tua tokala ku ki longa kiambote.

KIEBHI KI TU TENA KU LONGA O KITONGOLUELU

8. (a) Kiebhi o muxima uetu, u tena ku funhisa o kitongoluelu kietu, ni ihi i tua tokala ku bhanga ku ima i tua mesena? (b) Mukonda diahi o Kidistá ka bhingi ngó ku banza kuila uala ni kitongoluelu kiambote? (Tala ku luiji.)

8 Kiebhi ki u tena ku sola kiambote o ima i ua mesena, ni kitongoluelu kiê? Saí athu ande dia ku bhanga kima, ene a xinganeka kiambote, phala kuijiia se ihi ia tokala ku bhanga. Nange ene amba kuila “o kima kiki, ki kia-nda ngi bhangesa ku kala ni kitongoluelu kia neme.” O jihanji ja xitu jala ni nguzu iavulu, ji tena ku fidisa o kitongoluelu kia muthu ku sola kiambote. O Bibidia iamba kuma: “O muxima ua muthu u bhomba kinéne, ima ioso ndenge, ua bhukumuka  kiavulu: mukuahi u tena ku uijiia?” (Jelemiia 17:9) Kienhiki, ki tua tokala ku bhanga o jihanji joso ja muxima uetu. Mu veji dia kiki, tua tokala kuijiia se ihi ia-nda sangulukisa o muxima ua Jihova Nzambi. *

9. O ku kala ni uôma ua Nzambi, ku lombolola ihi, ni kiebhi o uôma iú u tena ku kuatekesa o kitongoluelu kietu?

9 Kioso ki tu longa o kitongoluelu kietu, kiene ki tu kuatekesa ku xila o ijila ia Nzambi, kana o jivondadi jetu. Xinganeka mu phangu íii. Nehemiia ua tokalele ku bhongolola kitadi, ni madijimu ku akua Jeluzaleme, mukonda muene uexile nguvulu. Maji muéne ka xikina ku bhanga kiki. Mukonda diahi-phe? Mukonda muéne ka mesenene ku luualesa Jihova, mu ku talesa hadi ku mundu ué. Muéne uambe: “Maji eme-phe ki kiene ki nga bhange, mukonda dia ku xila Nzambi.” (Nehemiia 5:15) Se tua mesena ku xila Jihova, tua tokala ku kala ni uôma ua Nzambi. O uôma iú, uene ua-nda tu suínisa ku sota o milongi iê, kioso ki tua mesena ku sola kima.

10, 11. Itumu iebhi ia Bibidia, i tua tokala ku xinganeka, ia lungu ni ukexilu ua kúnua uhôlua, ni kiebhi ki tu tena o ku kaiela o itumu ia Nzambi mu maka enhá?

10 Mu kifika, xinganeka ku maka alungu ni kúnua uhôlua. Mu itonokenu, etu enioso tua tokala tu sola se tua-nda kúnua mba kana. Kia dianga, tua tokala ku dibhuidisa mudietu. Velusu iebhi ia Bibidia i tanga maka enhá? O Bibidia ki iene mu fidisa o kúnua bhofele, o uhôlua. Mukonda, Jihova muene ua bhange o vinhu, kála ujitu. (Jisálamu 104:14, 15) Maji o Bibidia, i fidisa o ukexilu ua kúnua kiavulu, ni jifesa ja mundu. (Luka 21:34; Loma 13:13) Mukonda o uhôlua, uala  kumoxi ni ituxi ionene ia mukuá, kála o undumbu, ni ku ta phánda. *​—1 Kolindo 6:9, 10.

11 O Kidistá ua tokala ku longa o kitongoluelu kiê, ni itumu ia Nzambi. Kioso ki tu dibhana ni maka alungu ni kúnua, ni kuia mu jifesa, tua tokala ku dibhanga o ibhuidisu íii: ‘Kiebhi kia-nda kála o fesa íii? O kuila o fesa íii, ia-nda kala kála jifesa ja mundu? O kuila ngala ni ukexilu ua kúnua kiavulu? O kuila ngene mu sakamana phala kúnua, mba ngala ngi mubhika ua uhôlua? O kuila ngejiia o mbambe iami mu kúnua?’ Mu ku xinganeka mu milongi ia Bibidia, ni mu ibhuidisu íii, tua tokala ku samba kua Jihova, phala ku bhinga o kikuatekesu kiê. (Tanga Jisálamu 139:23, 24.) Mu ku bhanga kiki, tua tokala kueha kuila Jihova, u tu kuatekesa ni nzumbi iê ikôla. Tu tena ué ku longa o kitongoluelu kietu, ni itumu ia Nzambi. Saí dingi ima ia mukuá, i tua tokala ku xinganeka kiambote, kioso ki tua mesena ku sola kima.

MUKONDA DIAHI TUA TOKALA KU XILA O KITONGOLUELU KIA AKUETU?

O kitongoluelu kio longe ni milongi ia Bibidia, ki tena ku kuatekesa o muthu kuijiia se ua-nda nuá uhôlua, mba kana

12 Saí ithangana, nange u diuana, mu ku mona kuila o Jikidistá kene ni ibanzelu imoxi ia lungu ni kitongoluelu. Nange saí phange u mona kuila o ukexilu kala iú ua iibha, maji mukuá-phe, nange u u uabhela kiavulu, u mona kuila ki kuala kikuma mu ku bhanga kiki. Mu kifika, mu kithangana kia ku nhoha, nange muthu u banza kuila, kima kiambote kúnua bhofele kumoxi ni makamba, nange o mukuá u mona kuila o ukexilu iú, ua iibha. Mukonda diahi athu oso kene ni ibanzelu imoxi ngó ni kiebhi ki tua tokala ku sola ioso i tua mesena?

12, 13. Mukonda diahi o ibanzelu ia Jikidistá ki i difu ni kiebhi ki tu tena ku dibhana ni maka enhá?

13 Kuene ima iavulu i bhangesa kuila muthu ni muthu u  kala ni ibanzelu iê. O ithangana, ni ididi mua kudila o muthu ki i difu. Saí a mukuá, a bhange ioso phala kueha o kifuá kia iibha, maji saí ithangana, kia a bhonza kiavulu. (1 Jisobha 8:38, 39) O athu enhá, akexile ni kifua kia kúnua kiavulu, se a kala bhu kididi bhuene uhôlua, nange o kitongoluelu kiâ ki a fidisa. Se muthu iú, uíza mu ku kunda mu inzo iê, se u mu bhana uhôlua, nange o kitongoluelu kiê, ki mu fidisa ku xikina o kúnua. O kuila ua-nda luuala? O kuila eie ua-nda mu jijidika? Kana. Ki kale se ua kijiia se mukonda diahi muéne ua mu dituna, mba kana, o kulondekesa o henda ietu ku phange iú, ia-nda tu kuatekesa ku xila o vondadi ia phang’etu.

14, 15. Maka-hi a lungu ni kitongoluelu, a moneka mu kilunga kia Jikidistá ja dianga, ni milongi iebhi ia bhana Phaulu?

14 O poxolo Phaulu ua monene kuila o itongoluelu ia Jikidistá, mu hama ia dianga, ki iexile imoxi. Saí Jikidistá a kexile mu banza kia iibha ia lungu ni kúdia kua kexile mu satela-ku o iteka. (1 Kolindo 10:25) O kitongoluelu kia Phaulu ki kia kexile mu nema, mukonda dia ku sumba o kúdia kuku kua kexile mu sumbisa mu kitanda. Mukonda mudiê, o iteka ki ia kexile ni muenhu; o makúdia a a bhange kuala Jihova, ka tokalele ku iteka. Maji né kiki, Phaulu ua xila o ibanzelu ia akuâ. Nange a mukuá a kexile mu bheza iteka ande dia ku kituka Jikidistá. Phala ene, kima kioso-kioso kia bhitile mu iteka kiexile kima kia iibha. Kiebhi-phe kieji batula o maka enhá?

15 Phaulu uambe: ‘Etu-phe tuala ni nguzu mu ku xikana, tua tokala tu kuatekesa oso a bhuila, kuambata o imbamba iâ. Kana ku kuata ku di uabhela ngó etu-ene. Mukonda ni Kristu muéne ka di uabhelele ngó muéne.’ (Loma 15:1, 3) Phaulu, ua monene kuila, tua tokala ku dianga ku bhanga o vondadi ia jiphange jetu, kála kia bhange Kristu. Mu kithangana kia mukuá mua zuela o maka enhá, Phaulu uambe kuila, ka tokalele kudia xitu ia satela ku iteka, phala o jimbudi ja Kristu ka dibhale, mukonda Jezú ua ji bhulula mu  ku bhana o muenhu uê.​—Tanga 1 Kolindo 8:13; 10:23, 24, 31-33.

16. Mukonda diahi o athu ala ni ibanzelu iéngi ia lungu ni kitongoluelu, ka tokala ku fundisa akuâ?

16 Maji o ió a dituna ku bhanga ima mukonda dia kitongoluelu kiâ, ka tokala ku tatesa akuâ, mu ku a jijidika ku bhanga o ima kala kia bhanga ene. (Tanga Loma 14:10.) Kienhiki, o kitongoluelu kietu, kia tokala ku tu bazela etu kana akuetu. Xinganeka mu izuelu ia Jezú: ‘Ki mu fundise akuenu, phala ka mi fundise.’ (Matesu 7:1, NW) Athu oso mu kilunga ka tokala ku di ta mu maka a ngene, alungu ni kitongoluelu kiâ. Mu veji dia kiki, athu’enioso tua tokala kulondekesa o henda, ni ku di zola mudietu, mu veji dia ku di muangununa.​—Loma 14:19.

O MABESÁ A BHEKELA O KITONGOLUELU KIAMBOTE

O kitongoluelu kiambote, ki tena ku kuatekesa o muthu kuenda mu njila ia muenhu, kiki ki bhangesa o muthu ku sanguluka ni ku zediua ku muenhu

17 O poxolo Phetele ua soneka: ‘Kale-nu ni kitongoluelu kiambote.’ (1 Phetele 3:16) O kitongoluelu kia zele,  ujitu ua dikota bhu pholo ia Jihova Nzambi. Lelu, athu avulu kene ni kitongoluelu kia zele. Phaulu uambe: “Kuma o kitongoluelu kiá, kia di fuila mukonda kia xixidila kala kiauka ku felu iatema.” (1 Timote 4:2) O felu ia tema, iaukisa o xitu, i xixidila, o muthu ka divue dingi, né muene se a mu xina bho. Saí athu, o kitongoluelu kiâ, ki kiene mu kalakala dingi kiambote​—kiala kála kia uka ku felu, mukonda ki kia mu kuatekesa dingi mu ima ia bhanga, né ngó ku kala ni jisonhi kioso kia bhanga o ima ia iibha. Ene a mona kuma o ima ioso iene mu bhanga, iambote.

18, 19. (a) Mukonda diahi o ku kala ni kitongoluelu kia neme, ki tu kuatekesa? (b) Ihi i tua tokala ku bhanga, se o kitongoluelu kietu kia mu tu fundisa, mukonda dia ituxi i tua te m’ukulu, né muene se tua diela kiá o ituxi ietu?

18 O ku kala ni kitongoluelu kia neme, kilondekesa kuila saí kima kia iibha ki tua bhange.  Kioso muthu kia kala ni ibanzelu íii, ki mu bhangesa ku diela o ituxi iê, né muene se ua te kituxi kia dikota u tena ku tambula o muloloki. Mu kifika, o Sobha Davidi ua kexile ni kitongoluelu kia neme, mukonda dia kituxi kia tele, maji ua tambula muloloki mukonda dia ku diela o kituxi kiê. Muéne ua diela o ibhangelu iê ia iibha, iu ua mesenene ku belesela kia ngó o kitumu kia Jihova, ua mono kuila Jihova “muthu ua mbote u lenguluka ku loloka.”(Jisálamu 51:1-19; 86:5) Ihi i tua tokala ku bhanga se tuala hanji ni kitongoluelu kia neme, ni jisonhi, né muene se tua diela kiá o ituxi ietu, se Nzambi ua tu loloka kiá?

19 Mu veji javulu, o muthu u tena hanji ku kala ni kitongoluelu kia neme mu thembu iavulu, né muene se ua diela kiá. Maji o ku kala ni ibanzelu íii, i tena ku mu fidisa ku sidivila kiambote Nzambi. Mu ku dibhana ni ibanzelu íii, tua tokala kuijiia kuila Jihova uala kota, o muxima uetu ndenge. Tua tokala ku xikina o henda iê, ni muloloki uê, kála ki tuene mu suínisa akuetu ku bhanga kiki. (Tanga 1 Nzuá 3:19, 20.) Lua mukuá, o kitongoluelu kiambote, ki bhekesa ku tululuka ku muxima, ki bhekesa kisangusangu kia kidi, kima ki tuene mu ki sanga ku mundu iú ua iibha. Saí athu a tele kituxi, a tambula o muloloki, iâ ala ni kitongoluelu kiambote, mukonda dia ku sidivila Jihova Nzambi.​—1 Kolindo 6:11.

20, 21. (a) O divulu didi a di bhange phala’hi? (b) Ufolo uahi uala-nau o Jikidistá, ni ihi ia tokala ku bhanga nau?

20 O divulu didi, a di bhange phala ku u kuatekesa ku kala ni kisangusangu, ni ku kala ué ni kitongoluelu kiambote, mu izuua íii isukidila-ku ia mundu iú ua Satanaji. Mu divulu didi, ki ua-nda sanga-mu itumu ioso ia Bibidia, i ua tokala ku xinganeka mu ku dibhana ni ibhidi ia kizuua ni kizuua. Ki tua tokala ku kingila kuila o divulu didi, di jimbulula kama  koso-koso ka lungu ni kitongoluelu kietu. O divulu didi, a di bhange phala ku u kuatekesa ku longa o kitongoluelu kiê, mu ku di longa o Maka a Nzambi izuua ioso. “O kitumu kia Kristu,” ki kia difu ni Kitumu kia bhanene kua Mozé, mukonda ki tu kuatekesa ku kala ni kitongoluelu kiambote, ni ku belesela o itumu i tu sanga mu Bibidia. (Ngalásia 6:2) Jihova ua bhana ufolo kua Jiselevende jê joso. Maji né kiki, o Maka a Nzambi a tu tangela kuila o ufolo uetu ki ua tokala ku kala “divunga dia kusueka usueia.” (1 Phetele 2:16) Mu veji dia kiki, o ufolo iú, ua tokala u kala kithangana kiambote kia kulondekesa o henda ietu kua Jihova.

21 O ku samba ni ku belesela o itumu ia Bibidia ku muenhu ué, mu ukexilu uambote, ua-nda ku u kuatekesa ku bhanga o ima iambote, ia-nda ku kuatekesa ué ku kula mu nzumbi, ni kuijiia ioso ia lungu ni Jihova. “Mukonda dia ku di longa,” eie ua “sungu kiá kilunji.” (Jihebeleu 5:14) O ku longa o kitongoluelu kiê, ni milongi ia Bibidia, kia-nda kala dibesá izuua ioso ku muenhu uê. Kála o bússola ki tena ku kuatekesa o muthu, o kitongoluelu kiê, ki tena ué ku u kuatekesa mu bhanga o ima iambote i sangulukisa o Tat’ê ia diulu. Kiki kiene ki bhangesa o muthu ku kala mu henda ia Nzambi.

^ kax. 5 Mu Hebalaiku, se-ku kizuelu phala “kitongoluelu.” Maji né kiki, o kizuelu kitongoluelu, kiene mu moneka mu ifika iavulu, kala mu kifika kiki kia Jobe. O kizuelu “muxima” kilombolola o ibanzelu ia zongo ia muthu. Mu kifika kiki kála kia Jobe, kilombolola muene o kitongoluelu kia muthu. Mu Mikanda Ikôla ia Ngeleku, o kizuelu “kitongoluelu” a ki soneka mu 30 a jiveji.

^ kax. 8 O Bibidia ilondekesa kuila ki tu banze ngó ku kala ni kitongoluelu kiambote. Mu kifika, Phaulu uambe: “Kuma ki ngejiia kikuma ki ngala na-kiu. Maji ki bhene ngó bhu ngi lungila. U ngi tokuesa muène Ngana.” (1 Kolindo 4:4) Né muene ió a zukutisa o Jikidistá, kála kia bhangele Phaulu, a tena ku i bhanga ni kitongoluelu kiambote, mukonda ene a banza kuila, Nzambi ua uabhela o ibhangelu iâ. Mu kiki, tua tokala ku kala ni kitongoluelu kiambote, ki kale mudietu, ni bhu pholo ia Nzambi.​—Ikalakalu 23:1; 2 Timote 1:3.

^ kax. 10 O ji dotolo ene mu kuamba kuila o jihôlua ka tena kúnua bhofele, phala ene o “kúnua bhofele” kilombolola ku kamba kúnua.