‘Naalagaatitaq up­per­tun­ngor­poq Jehovap ajoqersuutaa tupigusuutigingaarlugu.’ — APS 13:12.

1-3. Sooq Jiisusip ajoqersugaasa nutaarsias­samik nuan­nersumik “inuian­nut tamanut” oqaluus­sis­sutigin­nin­nis­saat ajor­naatsuin­naan­ngila?

JIISUSIP KRISTUSIP ajoqersuk­kani ‘inun­nik inuian­nit tamaneersunik ajoqersugan­ngor­titseq­qugamigit’ an­ner­tuumik sulias­sip­pai. Ajoqersugaasa ‘Naalagaaf­fim­mik nutaarsias­saq nuan­nersoq nunarsuarmi tamarmi inuian­nut tamanut nalunaajaatitut’ oqaluus­sis­sutigisus­saavaat. — Mat­t 24:14NW; 28:19, NW.

2 Ajoqersuk­kat Jiisusi asavaat nutaarsias­sarlu nuan­nersoq nuan­naralugu. Imali eq­qarsarsimas­sap­put: ‘Qanoq Jiisusip peq­qusineratut iliorsin­naagat­ta?’ Siul­ler­tut, amerlan­ngil­lat. Aam­ma Jiisusi Guutip er­nerigaa ilin­niar­titsis­sutigaat, inuil­li nalun­ngilaat taan­na toqusimasoq. Tamatuma saniatigut ajoqersuk­kat inup­pas­suar­nit ‘inuin­naasutut im­mik­kut ilin­niagaqarsiman­ngitsutut’ isigineqar­put. (ApS 4:13) Juutit up­perisarsior­nik­kut siut­tui up­perisarsior­nermik ilin­niarfin­ni ilin­niarsimap­put, ajoqersuk­kal­li taak­kunani ilin­niarsimanatik. Ajoqersuk­kal­lu tusarlius­saq oqaluus­sis­sutigisaat juutit  ileq­qulersuutaan­nit, up­perisarsior­nik­kut siut­tut ukiuni hundredilin­ni ajoqersuutigisimasaan­nit, al­laanerul­luin­nar­poq. Ajoqersuk­kat Israelimi ataq­qisaan­ngin­namik Romamiut naalagaaf­fis­suan­ni tusar­neqarsin­naanerlutik eq­qarsaatigisimas­savaat.

3 Jiisusip ajoqersuk­kani oqarfigai uumis­sor­neqarlutil­lu malersor­neqas­sasut ilaal­lu toqun­neqas­sasut. (Luk 21:16, 17) Ikin­ngutimin­nit ilaqut­tamin­nil­lu kil­luutigineqar­tus­saap­put. Aam­ma inuit ilaat Kristusimut ajoqersugaanerar­tut sal­luliuutinik ilin­niar­titsisus­saap­put. Aam­ma ajoqersuk­kat sumiif­fin­ni pinerluf­fiungaar­tuni nakuuserfiungaar­tunilu oqaluus­sisus­saap­put. (Mat­t 24:10-12) Taamaat­tumik qanoq ‘nunarsuup isua tikil­lugu al­laat’ oqaluus­sisin­naas­sagamik? (ApS 1:8) Ajoqersuk­kat tamak­kunin­nga unam­miniagas­saqar­til­lutik oqaluus­sisin­naanerlutik eq­qarsaatigisimas­savaat.

4. Oqaluus­sineq qanoq kinguneqar­pa?

4 Ajoqersuk­kat oqaluus­sinermik suliap imaan­naan­ngitsuunis­saa nalun­ngik­kaluarlugu Jiisusip peq­qus­sutaanut naalap­put Jerusalemimilu Samariamilu al­laal­lu nunani al­lani oqaluus­sil­lutik. Ukiut 30-t mis­saa tamatuma kingor­na sumiif­fin­nut amerlasuunut angalanikuugamik apustili Paulusi oqarsin­naasimavoq “qilaap ataani pin­ngor­titanut tamanut” oqaluus­sisimal­lutik. Inuil­lu nunanit tamalaaneersut ajoqersugan­ngor­put. (Kol 1:6, 23) As­sersuutigalugu Paulusi Cyper­nip qeqer­taani oqaluus­sim­mat tas­sani naalagaatitap ‘Jehovap ajoqersuutaanik tupigusuutigin­nin­nini’ ajoqersugan­ngus­sutigaa. — Apustilit Suliaat 13:6-12 atuak­kit.

Jiisusip ajoqersuk­kani neriorsor­pai najorumaarlugit anersaamil­lu il­ler­nar­tumit ikior­neqarumaar­tut

5. (a) Jiisusip ajoqersuk­kani qanoq neriorsor­pai? (b) Atuak­kami oqalut­tuarisaanermut tun­ngasumi ukiut 100-t siul­liit Kr.in.king. qanoq al­laatigineqar­pat?

5 Ajoqersuk­kat nam­mineerlutik nunarsuarmi tamarmi oqaluus­sisin­naan­ngin­ner­tik nalun­ngilaat. Aam­mali nalun­ngilaat Jiisusimit najor­neqarumaarlutik anersaamil­lu il­ler­nar­tumit ikior­neqarumaarlutik. (Mat­t 28:20) Taamani pis­sutsit al­lat aam­ma ajoqersuk­kat iluaqutigisimas­savaat. Atuak­kamimi oqalut­tuarisaanermut tun­ngasumi nas­suiar­neqar­poq ukiut 100-t siul­liit Kr.in.king. kristumiut oqaluus­sinermik aal­lar­niinis­saan­nut pitsaaner­paasut kristumiul­lu kingusin­nerusuk­kut Guutimit piareersaan­neqarsimasutut misigisut.

6. (a) Al­laaserisami matumani suut sam­mis­savavut? (b) Al­laaserisami tul­liut­tumi suut sam­mis­savavut?

6 Jehovap kristumiut siul­liit oqaluus­sisin­naanias­sam­mata nunarsuarmi pis­sutsit al­lan­ngor­tip­pai? Taman­na Biibilimi al­laatigineqan­ngilaq. Jehoval­li in­nut­tami nutaarsias­samik nuan­nersumik oqaluus­sis­sutigin­nin­nis­saat piumasarigaa Saatanil­lu oqaluus­sisoqarun­naarsitsisin­naan­ngin­nera nalun­ngilar­put. Al­laaserisami matumani ukiuni 100-ni siul­ler­ni pis­sutsit ajoqersuk­kat oqaluus­sinis­samin­nut iluaqutigisimasin­naasaat sam­mis­savavut. Al­laaserisami tul­liut­tumi ukiuni kingul­ler­ni nunarsuaq tamak­kerlugu nutaarsias­samik nuan­nersumik oqaluus­sinis­satsin­nut iluaqutigisar­tak­kavut sam­mis­savavut.

 ROMAMIUT NAALAGAAF­FIAN­NI EQ­QIS­SINEQ

7. Pax Romana suua, taan­nalu al­lanit qanoq al­laanerus­suteqar­pa?

7 Ukiuni 100-ni siul­ler­ni Romamiut naalagaaf­fian­ni eq­qis­sineqar­nera ajoqersuk­kat oqaluus­sinis­samin­nut iluaqutigaat. Pif­fis­saq taman­na Romamiut naalagaaf­fian­ni eq­qis­sinermik, imaluun­niit latiinerisut Pax Romanamik, taaneqar­tar­poq. Taamani Romamiut naalak­kersuisuisa pikitsitsinerit suul­luun­niit unitsit­tar­paat. Ilumoor­poq Jiisusip siulit­tuisimaneratorluin­naq sorsut­toqar­tar­nera. (Mat­t 24:6) Romamiut Jerusalemi ukiumi 70-imi suujun­naarsip­paat, aam­ma naalagaaf­fiup kil­leqarfiata eq­qaani sorsut­tar­put. Naalagaaf­fiul­li an­ner­paar­taani eq­qis­sineqar­poq, ajoqersuk­kal­lu eq­qis­sil­lutik angalasin­naal­lutil­lu oqaluus­sisin­naap­put. Ukiut 200-t mis­saan­ni eq­qis­sineqar­poq. Atuak­kat ilaan­ni al­las­simavoq inuit oqalut­tuarisaaneran­ni inup­pas­suar­nut sun­niuteqar­tumik aatsaat taama sivisutigisumik eq­qis­sineqarsimasoq.

8. Romamiut naalagaaf­fian­ni eq­qis­sineq ajoqersuk­kat qanoq iluaqutigaat?

8 Ukiut 250-it mis­siliorlugit Kristusip toqunerata kingor­na Biibilimik misis­sueq­qis­saar­tar­tup Origenesip eq­qis­sineq taman­na al­laatigaa. Taan­na al­lap­poq Romamiut nunar­pas­suar­ni naalak­kersuinerat pis­sutigalugu ajoqersuk­kat nunani taak­kunani tamani oqaluus­sinerat ajor­nan­ngin­nerusoq. Inuit nunar­tik il­lersor­niarlugu sorsun­neq ajor­put, il­loqarfeeq­qamin­nili eq­qis­sil­lutik inuup­put. Taman­na pis­sutigalugu Origenes isumaqar­poq inup­pas­suit ajoqersuk­kat asan­nin­nermik eq­qis­sinermil­lu oqaluus­sis­sutigisaan­nik tusar­nis­samin­nut periarfis­saqar­tut. Ajoqersuk­kat malersugaasaraluarlutik nutaarsias­saq nuan­nersoq sumi tamani oqaluus­sis­sutiginiarlugu pif­fis­saq eq­qis­sineqarfiusoq pitsaaner­paamik ator­paat. — Romamiut 12:18-21 atuak­kit.

ANGALANEQ PISARIIL­LIVOQ

9, 10. Suut pis­sutigalugit ajoqersuk­kat pisariitsumik angalasarsin­naasimap­pat?

9 Romamiut naalagaaf­fim­min­ni kilometerit 80.000-t sin­nerlugit isorar­tutigisunik aq­quser­ngior­put. Romamiut sak­kutuui pis­sarsuit inuit nak­kutiginiarlugit sumiif­fiil­lu naalak­kersuif­figisatik il­lersor­niarlugit aq­quser­ngit taak­ku atuarlugit angalapal­lat­tarsin­naap­put. Kristumiut sumiif­fin­ni amerlasuuni oqaluus­siumal­lutik aq­quser­ngit taak­ku atuarlugit or­pip­pas­suaqarfik­kut, inoqajuitsuk­kut qaq­qal­lu itivil­lugit angalasar­put.

Romamiut aq­quser­ngit sanaar­tugaat pis­sutigalugit kristumiut oqaluus­sinerat ajor­nan­ngin­neruler­poq

10 Aq­quser­ngit saniatigut Romamiut umiarsuit atorlugit angalasar­put. Naalagaaf­fim­min­ni umiarsualivip­pas­suit tikin­niarlugit kuuk­kut, ikerasaliak­kut im­mak­kul­lu angalasar­put. Romamiut al­laat im­mak­kut angal­laviit 900-nit amerlanerusut angal­lavigisar­paat. Taamaat­tumik kristumiut umiarsuarlutik sumiif­fin­nut amerlasuunut angalasin­naap­put. Nunanut as­sigiin­ngitsunukar­niarlutik kinaas­sutsimut al­lagar­tat, pas­situt it­tut, ator­tariaqan­ngilaat. Aam­ma Romamiut pinerlut­tunik  sak­kor­tuumik pil­laasar­nerat pis­sutigalugu aq­qusiner­ni ujajaasut amerlan­ngil­lat. Im­mak­kut angal­lavin­ni Romamiut sak­kutuuisa umiarsuaat amerlasuut angalasarmata umiar­tor­tut piiaasunit saas­sun­neqar­nis­sar­tik an­nilaangagineq ajor­paat. Paulusip umiiar­nera ilaan­nik­kul­lu umiar­tor­nermini navianar­torsior­tar­nera Biibilimi al­laatigineqaraluar­toq piiaasunit saas­sutsit­tarsimanera al­laatigineqan­ngilaq. Taamaat­tumik aq­qusinik­kut im­mak­kul­lu angalaneq amerlaner­tigut isuman­naatsuusar­poq. — 2 Kor 11:25, 26.

GRÆKERISUT OQAATSIT

Atuak­kami al­las­simaf­fiit nas­saariuminar­nerujus­suup­put (Im­mik­koor­toq 12 takuuk)

11. Sooq ajoqersuk­kat grækerisut oqalut­tar­pat?

11 Nunar­pas­suit Romamiut naalak­kersuif­figisaat grækerit naalak­kersuisuan­nit Alexanderersuarmit siusin­nerusuk­kut tiguar­neqarsimap­put. Taamaat­tumik inuit sumiif­fin­ni taak­kunani najugaqar­tut grækerisut (koinégræskisut) oqalus­sin­naap­put. Taman­nalu pis­sutigalugu ajoqersuk­kat inuit taak­kua grækerisut oqaluus­sif­figisin­naavaat. Al­laat Al­lak­kat Hebræerisuut grækerisuun­ngor­tin­neqarsimam­mata is­suaaf­figisin­naavaat. Inup­pas­suit nutsigaq taan­na, Septuagintamik taaneqar­tar­toq, juutinit Egyptenimi najugalin­nit nutser­neqarsimasoq ilisimavaat. Biibilimik al­laqataasut aam­ma Biibilip sin­nera grækerisut al­lap­paat. Oqaatsit atorsin­naasat grækerisut amerlam­mata sal­lusuis­sutit Biibilimeersut nas­suiarluar­neqarsin­naap­put. Ilagiin­niit­tut grækerisut oqaatsit at­taveqaqatigiin­nis­samut ataasioqatigiin­nis­samul­lu iluaqutigaat.

12. (a) Kristumiut siul­liit al­lak­kat imusat atorun­naarlugit suut ator­taler­paat, taak­kulu sooq atoruminar­nerup­pat? (b) Qanga kristumiut atuak­kat ator­taler­paat?

12 Kristumiut siul­liit suut atorlugit Biibilimik ilin­niar­titsisar­pat? Aal­laq­qaam­mut al­lak­kat imusat ator­tar­paat. Al­lak­kal­li imusat atus­sal­lugit nas­sataris­sal­lugil­lu pisariup­put. Kristumiut al­las­simaf­fim­mik ujarlis­sagaangamik al­lak­kat imusat isiveqat­taarlugil­lu imoq­qeqat­taar­tariaqar­tar­paat. Al­lak­kat imusat nalingin­naasumik il­luatungaan­naani al­lan­neqarsimasar­put, as­sersuutigalugu Mat­thæusip iivangkiiliua imusami ataatsimi al­lan­neqar­poq! Tamatuma kingor­na inuit al­lak­kat atuak­katut qup­per­tak­kat ator­taler­paat. Atuar­tup atuagaq qup­periaan­naal­lugulu al­las­simaf­fik nas­saareriaan­naavaa. Oqalut­tuarisaanermik ilisimatuut oqar­tar­put kristumiut atuak­kanik atuipal­lat­talersut ukiul­lu 100-p kingor­na amerlanerit atuak­kanik atuisar­tut.

 ROMAMIUT INATSISAAT

13, 14. (a) Paulusip Romamiutut in­nut­taas­suseqar­nini qanoq il­lersuutigaa? (b) Romamiut inatsisaat kristumiut qanoq iluaqutigaat?

13 Kristumiut siul­liit Romamiut inatsisaat iluaqutigaat. As­sersuutigalugu Paulusi Romamiutut in­nut­taas­suseqarami angalagaangami Romamiut inatsisaan­nit il­lersor­neqar­tar­poq. Jerusalemimiitil­luni Romamiut sak­kutuuinit tigusarineqarami iperar­tor­niar­neqaleramilu taak­ku oqarfigai Romamiutut in­nut­taas­suseqarluni. Romamiutut in­nut­taas­susil­lip eq­qar­tuun­neqaq­qaar­tigani iperar­tor­neqarsin­naan­ngin­neranik Paulusip sak­kutuut qul­lersaat eq­qaasip­paa. “Paulusimik kil­lisiuisus­sat er­niin­naq tunuar­put. Sak­kutuul­lu qul­lersaat­taaq an­nilaangaler­poq paasigamiuk Romami ilasiaasoq par­naarus­saatis­simagini.” — ApS 22:25-29.

Kristumiut oqaluus­sisin­naatitaaner­tik ‘il­lersor­niarlugu inatsisitigul­lu aalajangersar­niarlugu’ Romamiut inatsisaat ator­tar­paat

14 Paulusip Romamiutut in­nut­taas­suseqar­nera Filip­pimi qanoq pineqar­neranut aalajangiisuuvoq. (ApS 16:35-40) Inuil­lu katersuus­simasut kristumiut Efesosimi ajoquser­niarmatigit pisor­tani atorfil­lip eq­qis­sisar­pai Romamiul­lu inatsisaan­nik unioq­qutitsineran­nik eq­qaasil­lugit. (ApS 19:35-40) Kingusin­nerusuk­kut Paulusip Cæsareamiitil­luni Romami kaasarimut sulias­san­ngor­titsisin­naanermik pisin­naatitaaf­fini atorumavaa. Tas­sanilu nutaarsias­saq nuan­nersoq pil­lugu up­perisani il­lersor­paa. (ApS 25:8-12) Kristumiut oqaluus­sisin­naatitaaner­tik ‘il­lersor­niarlugu inatsisitigul­lu aalajangersar­niarlugu’ Romamiut inatsisaat ator­tar­paat. — Fil 1:7NW.

NUNAR­PAS­SUAR­NI JUUTEQAR­POQ

15. Ukiuni 100-ni siul­ler­ni juutit sumi najugaqar­pat?

15 Kristumiut siul­liit nunarsuaq tamak­kerlugu oqaluus­sinis­samin­nut aam­ma al­la iluaqutigisimagunar­paat. Taamanik­kut juutit Israelimiin­naan­ngitsoq nunar­pas­suar­nili najugaqar­put. Sooq? Ukior­pas­suit tamatuma sior­na juutit As­syriamut aal­larun­neqaramik kingusin­nerusuk­kul­lu ilaat Babylonimut aal­larun­neqarlutik. Kingusin­nerusuk­kut Perserit Babylonimi naalak­kersuilermata Perserit naalagaaf­fian­ni juutinik najugaqar­toqar­poq. (Est 9:30) Jiisusi nunarsuarmiim­mat juutit Romamiut naalagaaf­fian­ni, soorlu Egyptenimi, Afrikap avan­naata ilaani kiisalu Grækerit Nunaan­ni, Asiaaq­qami (Tyrkiami) Mesopotamiamilu (Irakimi), najugaqar­put. Isumaqar­toqar­poq inuit 60 mil­lionit, taak­kunan­ngalu juutit 4 mil­lioninit amerlanerusut, naalagaaf­fim­mi najugaqar­tut. Juutit nunar­pas­suar­nut siaruaas­simagaluarlutik up­perisar­tik aalajangiusimavaat. — Mat­t 23:15.

16, 17. (a) Nunar­pas­suar­ni juuteqar­nera juutiun­ngitsut qanoq iluaqutigaat? (b) Kristumiut juutit maligas­siuinerat qanoq ilaar­paat?

16 Nunar­pas­suar­ni juuteqarmat juutiun­ngitsor­pas­suit Al­lak­kat Hebræerisuut juutil­lu up­perisaat pil­lugit ilisimasaqar­put. As­sersuutigalugu ataasiin­narmik ilumoor­tumik Guuteqar­nera taas­sumun­ngalu kif­far­tor­tut inatsisaanik maleruaasariaqar­nerat ilik­kar­paat. Al­lak­kat Hebræerisuut Guutimeersuunerat Mis­siarsilu pil­lugu siulit­tuuter­pas­suaqar­nerat ilik­kar­paat. (Luk 24:44) Taamaat­tumik kristumiut nutaarsias­saq nuan­nersoq oqaluus­sis­sutigim­mas­suk juutit juutiun­ngitsul­lu kristumiut oqaluus­sis­sutigisaat ilisimasaqarfigereer­paat. Paulusip nutaarsias­saq nuan­nersoq pil­lugu tusarusut­tut naapik­kusuk­kamigit juutit pal­lorfigin­nit­tarfiinut synagoginukar­tar­poq  tas­saniit­tul­lu Al­lak­kat najoq­qutaralugit eq­qarsalersin­niarlugit oqaloqatigisarlugit. — Apustilit Suliaat 17:1, 2 atuak­kit.

17 Juutit pal­lorfigin­nin­niarlutik synagogini silamilu naapit­tarfin­ni ataatsimuukulasar­put. Tus­siar­tarlutil­lu qinusarlutil­lu Al­lak­kat oqaloqatigiis­sutigisar­paat. Maligas­siuinerat kristumiut ilaar­paat, ul­lumik­kul­lu ilagiitsin­ni taamaalior­tar­pugut.

OQALUUS­SINIAS­SAM­MATA JEHOVAP IKIOR­PAI

18, 19. (a) Ukiuni 100-ni siul­ler­ni pis­sutsit atugarineqar­tut kristumiut qanoq iluaqutigaat? (b) Al­laaserisaq una Jehovamut isigin­nit­taatsin­nut qanoq sun­niuteqar­pa?

18 Ukiut 100-t siul­liit Kr.in.king. oqalut­tuarisaanermi maluginiar­nangaar­put. Romamiut naalagaaf­fian­ni eq­qis­sineqarlunilu inup­pas­suit oqaatsit ataatsit atorlugit oqaloqatigiis­sin­naal­lutil­lu inatsisinit il­lersugaap­put. Angalaneq pisariitsuararsuuvoq, inup­pas­suil­lu nunanit tamalaaneersut juutit Al­lak­kal­lu Hebræerisuut pil­lugit ilisimasaqar­put. Tamak­ku tamarmik kristumiut sulias­samin­nik Guutimit tun­niun­neqarsimasumik isumagin­nit­tuar­nis­samin­nut iluaqutigaat.

19 Jiisusip nunarsuarmukar­nera ukiut 400-t mis­saa sioq­qul­lugit grækereq isumaliutersor­tar­toq Platon al­lap­poq inuit Pin­ngor­titsisumik ilisarisiman­niler­niar­nerat saper­nar­torujus­suusoq Pin­ngor­titsisorlu nunarsuaq tamak­kerlugu oqaluus­sis­sutigineqarsin­naan­ngitsoq. Jiisusili ima oqar­poq: “Inum­mut ajor­nar­tut Guutimut ajor­nan­ngil­lat.” (Luk 18:27) Jehovap ikiuineratigut oqaluus­sinerup ingerlan­neqarsin­naanera ersarip­poq. Taas­suma ‘inuit inuian­nit tamaneersut’ nutaarsias­samik nuan­nersumik tusarler­neqar­nis­saat im­minil­lu ilisiman­niler­nis­saat kis­saatigaa. (Mat­t 28:19) Al­laaserisami tul­liut­tumi ul­lumik­kut nutaarsias­saq nuan­nersoq qanoq nunarsuaq tamak­kerlugu oqaluus­sis­sutigineqar­tar­nersoq nas­suiar­neqas­saaq.