وتباسىڭىز بەرەكەلى بولسىن | بالا تاربيەسى
بالاڭىزدى پورنوگرافيادان قورعاڭىز
«ٴبىز پورنوگرافيانىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن جاقسى بىلەتىنبىز. ٴبىراق قىزىمىز ونى وپ-وڭاي كورە الاتىنىن ەسكەرمەپپىز» (نيكول).
بۇل ماقالادا
نەنى ٴبىلۋ قاجەت؟
بالالار كىشكەنتاي كەزىندە-اق پورنوگرافيا كورىپ قالۋى مۇمكىن. زەرتتەۋلەرگە ساي، بالالار العاش رەت پورنوگرافيانى، ورتا ەسەپپەن العاندا، 11 جاستا كورەدى ەكەن.
بالالار پورنوگرافياعا ادەيى ىزدەمەي-اق تاپ بولۋى مۇمكىن. مىسالى، ولار ينتەرنەتتەن ٴبىر جاقسى نارسەنى ىزدەپ جاتقاندا نە الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرعاندا، پورنوگرافيا شىعا كەلەتىن شىعار. ونلاين بەينەويىندار ويناپ جاتقاندا دا، اياق استىنان پورنوگرافيانىڭ جارناماسى شىعا قالۋى مۇمكىن. پورنوگرافيا ٵرتۇرلى فورماتتا بولادى. كوپ جاعدايدا ول سۋرەت نە ۆيدەو تۇرىندە كەزدەسەدى. ٴبىراق اشىق ەروتيكالىق ماتەريالدار جازباشا يا اۋديو تۇرىندە دە قاپتاپ ٴجۇر. ولاردى ونلاين وقۋعا دا، كورۋگە دە، جۇكتەپ الۋعا دا بولادى.
تاعى ٴبىر ەسكەرەتىنى، بالالارىڭىزعا ۇياتسىز ماتەريالداردى بىرەۋلەر تەلەفوندارىنا جىبەرۋى مۇمكىن. ٴبىر زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ، وعان 900 دەن اسا بالا قاتىستى. ونىڭ ناتيجەسى بويىنشا، قىزداردىڭ شامامەن 90 پايىزى، ال ۇلداردىڭ 50 گە جۋىق پايىزى سىنىپتاستارىنان ۇنەمى جالاڭاش ادامداردىڭ سۋرەتتەرى مەن ۆيدەولارىن الىپ تۇرادى ەكەن.
كەڭ تارالعان پورنوگرافيادا ٴجيى زورلىق-زومبىلىق كەزدەسەدى. وپ-وڭاي تابۋعا بولاتىن مۇنداي پورنوگرافيادا زورلىق-زومبىلىقتىڭ ٴبىر ٴتۇرى، اسىرەسە ايەلدەرگە جاسالعان قاتىگەزدىك ٴجيى كەزدەسەدى.
پورنوگرافيا بالالاردىڭ جانىن جارالايدى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، پورنوگرافيا كورگەن بالالاردا مىنالار كوبىرەك بايقالىپ جاتادى:
ساباعى ناشار؛
مازاسىزدىق، قورقىنىش بيلەيدى، دەپرەسسيا بولادى، ٶزىن تۇككە تۇرعىسىز كورەدى؛
بىرەۋدى جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەۋ كادىمگى نارسە دەپ ويلايدى.
ٴتۇيىن. پورنوگرافيا بالالارعا جامان اسەر ەتەدى. ولاردى ەڭ جاقسى قورعاي الاتىندار — اتا-انالار.
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «مەن بۇگىن بۇيىرعان وسى سوزدەر جۇرەگىڭنەن ورىن السىن. ولاردى بالالارىڭنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ، ۇيدە وتىرعاندا دا، جول جۇرگەندە دە، جاتقاندا دا، تۇرعاندا دا ايتاتىن بول» (مۇسانىڭ 5-جازباسى 6:6، 7).
بالاڭىزدى پورنوگرافيادان قالاي قورعاي الاسىز؟
ٶزىڭىز ٴبىلىپ الىڭىز. بالاڭىز قاشان جانە قاي جەردە پورنوگرافياعا تاپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ويلانىڭىز. مىسالى، مەكتەپتە ٷزىلىس كەزىندە ول دەرەۋ ينتەرنەتكە كىرىپ، قالاعانىن كورە مە؟
بالا پورنوگرافياعا كەز كەلگەن جەردە تاپ بولۋى مۇمكىن
بالاڭىزدىڭ تەلەفونىندا مالىمەت الۋدى شەكتەيتىن قانداي فۋنكسيالار بار ەكەنىن، ول قانداي قوسىمشالاردى پايدالاناتىنىن جانە قانداي ويىندار وينايتىنىن ٴبىلىپ ٴجۇرىڭىز. مىسالى، كەيبىر مەسسەندجەردە مالىمەتتى جوياتىن فۋنكسيا بولادى. ول كەلىپ تۇسكەن ادەپسىز حابارلامانى، سۋرەت نە ۆيدەونى قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ٶشىرىپ تاستايدى. بۇگىندە ونلاين ۆيدەو ويناپ جاتقاندارعا پورنوگرافيا كورۋگە، ٴتىپتى ۆيرتۋالدى جىنىستىق قاتىناسقا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ويىندار كوبەيىپ جاتىر.
«ٶز تاجىريبەمنەن ايتايىن: بالاڭىزدىڭ سمارتفونى بار بولسا، ونى قالاي پايدالانۋدى، «اتا-انا باقىلاۋى» فۋنكسياسىن قالاي قوسۋدى جانە بالاڭىزدىڭ نە كورىپ، نە قوياتىنىن، كىممەن ارالاساتىنىن قالاي تەكسەرۋدى ٴبىلىپ جۇرگەنىڭىز وتە ماڭىزدى» (دەيۆيد).
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «تۇسىنىگى باردىڭ جۇرەگى ٴبىلىمدى يەمدەنەر» (ناقىل سوزدەر 18:15).
بالانى قورعاۋ ٷشىن قولدان كەلگەندى ىستەڭىز. بالاڭىزدىڭ مۇمكىندىگىنشە پورنوگرافيا كورىپ قالماۋىنا جاعداي جاساڭىز. مىسالى، ونىڭ تەلەفونىن جانە ۇيدەگى باسقا دا ەلەكتروندىق قۇرىلعىلاردى پورنوگرافيالىق ماتەريالداردى جاۋىپ تاستايتىنداي ەتىپ باپتاڭىز. «اتا-انا باقىلاۋى» فۋنكسياسىن قوسىپ قويىڭىز. سونداي-اق بالاڭىز قانداي قۇپياسوزدەردى قولداناتىنىن ٴبىلىپ ٴجۇرىڭىز.
«مەن «اتا-انا باقىلاۋىن» ۇيدەگى بارلىق ەلەكتروندىق قۇرىلعىلارعا قوسىپ قويدىم. سونداي-اق بالامىز ينتەرنەتكە قوسىلاتىن تەلەديداردان كورەتىن كەيبىر باعدارلامالاردى شەكتەدىم. ونىڭ سمارتفونىنداعى قۇپياسوزىن دە بىلەم. بۇلاردىڭ كوپ پايداسى تيەدى ەكەن» (ماۋريسيو).
«ۇلدارىما ۆيدەولاردى ەسىكتى جاۋىپ الىپ كورۋگە رۇقسات ەتپەيمىن. ۇيىقتايتىن كەزدە ەلەكتروندىق قۇرىلعىلارىن الىپ قويامىن» (دجانلۋكا).
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «پاراساتتى قاتەردى كورىپ، باس ساۋعالار» (ناقىل سوزدەر 22:3).
بالانى الدىن الا دايىنداڭىز. «كەي اتا-انالار بالاسىمەن پورنوگرافيا جايىندا سويلەسۋدەن قاشادى. ويتكەنى بالاممەن ەشقاشان ونداي پروبلەما بولمايدى دەپ ويلايدى»،— دەيدى فلاۆيا دەگەن ٴبىر انا. تاعى ٴبىر اتا-انالار بولسا: «بالاما پورنوگرافيا جايلى ايتسام، كەرىسىنشە، ول ونى ىزدەي باستايدى»،— دەپ قورقادى. ٴبىراق بۇلاي ويلاۋ دۇرىس ەمەس. اقىلدى اتا-انالار بالالارى پورنوگرافيانى كورىپ قالماي تۇرعاندا، ونىڭ قاۋپىن ايتىپ، الدىن الا دايىندايدى. بۇل ٷشىن ٴسىز نە ىستەي الاسىز؟
كىشكەنتاي بالالارىڭىزعا ويلاماعان جەردەن پورنوگرافياعا تاپ بولسا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتىڭىز. مىسالى، «بىردەن كوزىڭدى جۇم»، «تەلەفوندى ٶشىرىپ تاستا» دەپ ايتىڭىز. ولاردى نە كورگەندەرىن، نە ەستىگەندەرىن — ٴبارىن سىزگە ايتىپ بەرۋگە شاقىرىڭىز a.
«وتە كىشكەنتاي كەزىنەن ۇلىمىزبەن پورنوگرافيا تۋرالى سويلەسىپ، قاۋپىن ايتا باستادىق. ول 11-لەرگە كەلگەندە، سمارتفونىنا جۇكتەگەن ويىنداردا پورنوگرافيانىڭ جارنامالارى شىعىپ قالاتىن بولدى. ولاردا «چاتقا قوسىلىپ، ٶز سۋرەتتەرىڭدى جىبەر» دەپ تۇراتىن. ٴبىراق بۇعان دەيىن وسى تاقىرىپتا سويلەسكەندىكتەن، بالام بىردەن ماعان كەلىپ، ٴبارىن ايتىپ بەردى» (ماۋريسيو).
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «بالانى تاربيەلەپ، تۋرا جولعا سال، جاسى ۇلعايعاندا دا تايماس ودان» (ناقىل سوزدەر 22:6).
ٴبىراز ەسەيىپ قالعان بالالاردا پورنوگرافيا كورۋگە، وقۋعا نە تىڭداۋعا دەگەن ازعىرۋلار پايدا بولۋى مۇمكىن. ولارعا وسىنداي جامان قالاۋعا قارسى تۇرۋعا قالاي كومەكتەسسە بولادى؟ ماسەلەن، بالاڭىزعا كەلىسىم جاساۋعا كومەكتەسىڭىز. ول جەردە بالا پورنوگرافياعا كەزىككەن جاعدايدا نە ىستەيتىنىن جانە نە ٷشىن سولاي ارەكەت ەتكىسى كەلەتىنىن جازسا بولادى. سونداي-اق پورنوگرافيانى ادەيى كورەتىن بولسا، ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن جازسىن. بۇلار ٶز-ٶزىن سيلاۋدان قالۋ، اتا-اناسىنىڭ سەنىمىنەن ايىرىلۋ جانە قۇدايمەن قارىم-قاتىناسىن بۇزىپ الۋ بولۋى مۇمكىن b.
«بالالار وسكەن سايىن، پورنوگرافيا كورۋدىڭ ارتى قانداي جامان بولاتىنىن ويلاۋعا كومەكتەسىڭىزدەر. سوندا ازعىرۋلارعا قارسى تۇرۋ ولارعا جەڭىل بولادى» (لورەتتا).
«بالالارعا پورنوگرافيانىڭ نەگە قاۋىپتى ەكەنىن بىلۋمەن قاتار، ەحوبانىڭ وعان قالاي قارايتىنىن دا تۇسىنگەندەرى ماڭىزدى. بۇل ولاردى جاقسى قورعايدى» (دەيۆيد).
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «دانالىق... قورعايدى» (ۋاعىزداۋشى 7:12).
ۇنەمى سويلەسىڭىز. ايتسا، سەنۋ قيىن شىعار، ٴبىراق بالالار شىن مانىندە اتا-اناسىمەن جىنىستىق قاتىناس پەن پورنوگرافيا جايلى سويلەسكىسى كەلەدى. «ولار بۇل تاقىرىپ تۋرالى اتا-انام بىزبەن مەيلىنشە ەرتە، مەيلىنشە ٴجيى سويلەسسە ەكەن دەگىسى كەلەدى،— دەيدى انگلياداعى بالا قۇقىعىنا جاۋاپتى رەيچەل دە سوۋزا دەگەن قىزمەتكەر.— بالالار بۇل تاقىرىپتى ٶز جاستارىنا ساي بىلگىسى كەلەدى. ولار نەعۇرلىم ۇلكەيگەن سايىن، ونى سوعۇرلىم كوبىرەك، جان-جاقتى تالقىلاعىسى كەلەدى».
«مەن ٶسىپ جاتقاندا، اتا-انام كەيبىر تاقىرىپتارعا مەنىمەن مۇلدەم سويلەسپەگەن. ال مەن ولار تۋرالى اشىق، ەمىن-ەركىن سويلەسكىم كەلەتىن. قازىر ٶزىمنىڭ بالالارىم بار. ولارمەن جىنىستىق قاتىناس تۋرالى جۇيەلى تۇردە، ولار قىسىلمايتىنداي ەتىپ سويلەسۋگە تىرىسامىن» (فلاۆيا).
بالاڭىز پورنوگرافيا كورگەن بولسا شە؟
سابىر ساقتاڭىز. بالاڭىزدىڭ پورنوگرافيا كورگەنىن، تىڭداعانىن يا وقىعانىن بىلسەڭىز، ٶز-ٶزىڭىزدى ۇستاڭىز. مۇمكىن، ول ونسىزدا نە ىستەرىن بىلمەي، كوڭىلى ٴتۇسىپ، كىنالى سەزىنىپ جاتقان شىعار. ەگەر اشۋلانىپ شىعا كەلسەڭىز، ول ٶزىن وداندا جامان سەزىنەدى دە، مۇنداي جاعداي تاعى قايتالانسا، سىزگە كەلىپ ايتپاي قويۋى مۇمكىن.
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «ٴبىلىمدى بايىپپەن سويلەر، پارىقتى سابىر ساقتار» (ناقىل سوزدەر 17:27).
كوبىرەك ٴبىلىڭىز. بالاڭىز تۋرالى اسىعىس تۇجىرىم جاساماڭىز. ودان گورى پورنوگرافياعا قالاي كەزىگىپ قالعانىن سۇراستىرىڭىز. مىسالى، ۇياتسىز سۋرەتتەردى وعان بىرەۋ جىبەرىپتى مە، ٶزى ىزدەپ تاپقان با؟ مۇنداي جاعداي ٴبىرىنشى رەت بولىپتى ما، الدە بۇعان دەيىن دە پورنوگرافيا كورگەن بە ەكەن؟ تەلەفونىندا جامان ماتەريالداردى بۇعاتتايتىن سۇزگى جانە «اتا-انانىڭ باقىلاۋى» فۋنكسياسى قوسىلعان با؟ الدە سوعان قاراماي پورنوگرافيا قاراۋدىڭ جولىن تاپقان با؟ ٴسىزدىڭ ماقساتىڭىز بالانى تەرگەۋ ەمەس، ٶزى ٴبارىن اشىق ايتىپ بەرۋگە تالپىندىرۋ ەكەنىن ۇمىتپاڭىز.
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «ادامنىڭ وي-نيەتى تەرەڭ قۇدىقتاعى سۋداي، قىراعى جان ونى تارتىپ شىعارار» (ناقىل سوزدەر 20:5).
ارەكەت ەتىڭىز. مىسالى، پورنوگرافيا اياق استىنان شىعا قالعان بولسا، بالاڭىزدىڭ قۇرىلعىسىنداعى «اتا-انا باقىلاۋى» نە بۇعاتتايتىن فيلترلەردى دۇرىستاۋ كەرەك بولاتىن شىعار.
ال ول پورنوگرافيانى ادەيى ىزدەگەن بولسا شە؟ وندا ونى جازالاڭىز، ٴبىراق بۇنى جۇمساقتىقپەن ىستەڭىز. بالاڭىزعا پورنوگرافياعا جولاماۋعا كومەكتەسۋ ٷشىن ٵيۇپ 31:1، ٴزابۇر 97:10 مەن ٴزابۇر 101:3 سياقتى تارماقتاردى وقىپ، بىرگە وي جۇگىرتىڭىز c. وسى قيىندىقپەن قالاي كۇرەسىپ جاتقانىن ٴبىلۋ ٷشىن جانە قوسىمشا كومەك قاجەت پە، جوق پا، سونى انىقتاۋ ٷشىن اپتا سايىن سويلەسىپ تۇراتىنىڭىزدى ايتىڭىز.
كيەلى كىتاپ ٴپرينسيپى: «بالالارىڭدى ىزالاندىرماڭدار، كەرىسىنشە، ەحوبا ايتقانداي تاربيەلەپ، ونىڭ اقىل-كەڭەسىن بەرىپ وسىرىڭدەر» (ەفەستىكتەرگە 6:4).
a بالالاردىڭ جاسىن ەسكەرىپ، جىنىستىق قاتىناس تۋرالى قالاي سويلەسۋگە بولاتىنىن بىلگىڭىز كەلسە، «اتا-انالار بالالارىنا جىنىستىق قاتىناس تۋرالى قالاي تۇسىندىرە الادى؟» (حانزۇشا) دەگەن ماقالانى قاراڭىز.
b كەلىسىمگە تاعى نە قوسۋعا بولاتىنىن «پورنوگرافيادان قالاي اۋلاق بولا الامىن؟» (حانزۇشا) دەگەن جۇمىس پاراعىنان بىلۋگە بولادى.
c بالالارىڭىزبەن بىرگە «نە ٷشىن پورنوگرافيادان اۋلاق بولۋ كەرەك؟» (حانزۇشا) دەگەن ماقالانى وقىپ كورسەڭىز بولادى.
قىزىقتى بولار مالىمەتتەر
نەكە جانە وتباسى
بالاعا سمارتفوندى دۇرىس پايدالانۋدى ۇيرەتۋ
ٴتىپتى تەحنيكانى بەسكە بىلەتىن بالالاردى دا اتا-انالارى سمارتفوندى دۇرىس پايدالانۋعا ۇيرەتۋ كەرەك.
جاستاردىڭ ساۋالدارى
سەكستينگ تۋرالى نەنى بىلگەنىم ٴجون؟
سەكستينگ جايلى نەنى بىلگەنىڭ ٴجون؟ ونىڭ سالدارى قانداي؟ ونىڭ ەش زيانى جوق دەپ ايتۋعا بولا ما؟
كيەلى كىتاپتىڭ ماڭىزدى تالىمدەرى
پورنوگرافيا قۇداي الدىندا كۇنا ما؟
كيەلى كىتاپتا «پورنوگرافيا» دەگەن ٴسوز بار ما؟ قۇدايدىڭ بۇعان دەگەن ويىن قايدان بىلەمىز؟