جاستاردىڭ ساۋالدارى
تەمەكى مەن ۆەيپ جايلى نەنى بىلگەنىم ٴجون؟
«مەن تۇراتىن جەردە 25 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ اراسىندا تەمەكى نە ۆەيپ شەگىپ كورمەگەن ادام جوق شىعار» (دجۋليا).
بۇل ماقالادا:
نەنى بىلگەن ٴجون؟
تەمەكى ادامدى ولىمگە دۋشار ەتەدى. نيكوتين — تەمەكىنىڭ قۇرامىنداعى نەگىزگى ۋلى زات. ول ادامنىڭ بويىندا تاۋەلدىلىك تۋدىرادى. اقش-تىڭ اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ ايتۋىنشا، «تاباك ونىمدەرى ادامداردىڭ اۋرۋعا شالدىعۋىنا، ۋاقىتىنا جەتپەي ولۋىنە سەبەپكەر بولىپ وتىر».
«مەن ۋزي جاسايتىن جەردە جۇمىس ىستەگەندىكتەن، تەمەكىنىڭ ادامدارعا قالاي اسەر ەتەتىنىن جاقسى بىلەمىن. كەزىندە تەمەكى شەككەن ادامنىڭ قانتامىرلارىن ماي باسىپ قالاتىنىن كورگەندە، شوشىپ كەتتىم. مەن ٶز ٴتانىمدى قۇرمەتتەيتىن اداممىن، نەلىكتەن ونى تەمەكىمەن ۋلاۋىم كەرەك ەكەن؟!» (تەرەسا).
بىلگەنسىڭ بە؟ تەمەكىنىڭ قۇرامىندا 7000 عا جۋىق حيميالىق زات بار، ولاردىڭ باسىم بولىگى ۋلى زاتتار. تەمەكى جىل سايىن ميلليونداعان ادامدى ولىمگە دۋشار ەتىپ جاتىر.
ۆەيپەرلەر حيميالىق قوسپاسى بار بۋدى جۇتادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ۆەيپ نەمەسە باسقا دا ەلەكتروندى شىلىمدار ادامنىڭ وكپەسىن زاقىمداپ، ونى ولىمگە دۋشار ەتەدى. نەگىزى، كادىمگى تەمەكى سياقتى ۆەيپتىڭ دە قۇرامىندا نيكوتين بار. ەلەكتروندى تەمەكى جايلى فاكتىلەر كەلتىرىلگەن ٴبىر مالىمەتتە ايتىلعانداي، نيكوتين تاۋەلدىلىك تۋدىراتىندىقتان، «جاستار ەسىرتكىنىڭ باسقا دا تۇرلەرىنە تاۋەلدى بولىپ قالۋلارى مۇمكىن».
«ۆەيپتىڭ قۇرامىنا كامپيت، شيەنىڭ دامىنە ۇقساس حوش يىستەندىرگىشتەر قوسىلادى، ولاردىڭ ٴيىسى، اسىرەسە، بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردى ەلىكتىرەدى. سوندىقتان ولار ۋ جۇتىپ جاتقاندارىنا ٴمان بەرمەيدى» (ميراندا).
بىلگەنسىڭ بە؟ ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ سۇيىقتىعى — جاي عانا سۋ ەمەس. ونىڭ قۇرامىندا وكپەنى زاقىمدايتىن ٵرتۇرلى ۋلى توكسيندەر بار.
تەمەكى مەن ۆەيپتىڭ قاۋىپتەرى
1. اقىل-سانانىڭ زاقىمدانۋى، اسىرەسە ەسەيىپ كەلە جاتقان بالالاردىڭ زەيىن قويۋ قابىلەتى مەن كوڭىل-كۇيلەرىنىڭ بۇزىلۋى
2. قىزىل يەك پەن اۋىز قۋىسىنىڭ قابىنۋى
3. وكپەنىڭ سوزىلمالى قابىنۋى مەن جۇرەك اۋرۋى
دەمىكپە اۋرۋى
اسقازان اۋرۋى مەن جۇرەك اينۋى
نە ىستەي الاسىڭ؟
اق-قاراسىن ايىرا ٴبىل. ەستىگەن نارسەلەرىڭنىڭ بارىنە سەنە بەرمە. مىسالى، «ۆەيپتىڭ ەش زيانى جوق، قايتا، سترەستى شىعارادى» دەگەن سوزدەرگە الدانىپ قالما. ٶزىڭ ىزدەنىس جاساپ، دالەلدەنگەن فاكتىلەرگە نەگىزدەپ شەشىم قابىلدا.
كيەلى كىتاپتىڭ كەڭەسى: «اڭعال ٵربىر سوزگە سەنەدى، پاراساتتى ٵر قادامىن ويلاپ باسادى» (ناقىل سوزدەر 14:15).
«تانىمال جۇلدىزدار، قۇرداستارىڭ تەمەكىنى، ۆەيپتى قانشا جەردەن كوڭىل كوتەرۋدىڭ زيانسىز ٴتۇرى قىلىپ كورسەتپەسىن، ولاردىڭ تيگىزەتىن كەسىرى جايلى ويلانساڭ، ولاي ەمەس ەكەنىن تۇسىنەسىڭ» (ەۆان).
ويلانىپ كور. تەمەكى، ۆەيپ شەگەتىن جاستار شىنىمەن دە باقىتتىراق بولىپ كەتتى مە؟ بۇل ولارعا قازىرگى، بولاشاقتا كەزىگەتىن پروبلەمالارىن شەشۋگە كومەكتەسە مە؟ الدە، كەرىسىنشە، پروبلەمالارىنا پروبلەما قوسىپ جاتىر ما؟
سترەسپەن كۇرەسۋدىڭ ٴتيىمدى جولدارىن ىزدە. سترەستى شىعارۋدىڭ جاقسى جولى — سالاۋاتتى ٶمىر سالتىن ۇستانۋ. مىسالى، جاتتىعۋ جاساپ، كىتاپ وقۋعا نەمەسە سەنى قولداپ، دەمەيتىن دوستارمەن ارالاسۋعا بولادى. سوندا ويىڭدى جاقسى جاققا بۇراسىڭ ٵرى سەنى تەمەكىگە تارتپايتىن بولادى.
كيەلى كىتاپتىڭ كەڭەسى: «سارىۋايىم جۇرەكتى كۇيزەلتەدى، جاقسى ٴسوز ونى شاتتىققا تولتىرادى» (ناقىل سوزدەر 12:25).
«ادامداردىڭ ويىنشا، تەمەكى مەن ۆەيپ سترەستى جاقسى شىعارادى. ٴبىراق ولار، ارى كەتسە، از عانا ۋاقىتقا سترەسىڭدى ازايتادى، ال كەسىرى ٶمىر بويىنا جالعاسۋى مۇمكىن. سترەسس شىعارامىن دەسەڭ، باسقا دا جاقسىراق تاسىلدەر جەتكىلىكتى» (اندجەلا).
ويلانىپ كور. سترەسپەن جاقسىراق كۇرەسۋ ٷشىن سەن نە ىستەي الاسىڭ؟ وسى ورايدا «جاستاردىڭ ساۋالدارى» دەگەن ساناتتاعى «قالاي ۋايىمعا سالىنباۋعا بولادى؟» دەگەن ماقالا جاقسى كومەكتەسەدى.
سترەستى تاۋەلدىلىك تۋدىراتىن زاتتارمەن شىعارۋ جاڭبىردان قاشۋ ٷشىن مۇحيتقا سەكىرۋمەن تەڭ، بۇل ٶمىرىڭدى ودان سايىن قيىنداتادى!
قۇرداستارىڭنىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋعا دايىن بول. كەيدە سەنى سىنىپتاستارىڭ قىسپاققا السا، كەيدە قىسىم ٴتىپتى كوڭىل كوتەرۋ تۇرىنەن دە كەلۋى مۇمكىن. مىسالى، فيلمدەر، شوۋلار، الەۋمەتتىك جەلىلەر تەمەكى، ۆەيپ شەگۋدى كۇشتى، قىزىق قىلىپ كورسەتەدى.
كيەلى كىتاپتىڭ كەڭەسى: رۋحاني تولىسقان ادام «ٴتۇيسىنۋ قابىلەتىن قولدانۋ ارقىلى ماشىقتاندىرىپ، جامان مەن جاقسىنى اجىراتا الادى» (ەۆرەيلەرگە 5:14).
«مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمدە سىنىپتاستارىمنىڭ كوبىسى تەمەكى، ۆەيپ شەكپەيتىنىم ٷشىن مەنى قۇرمەتتەيتىن. ٶز پوزيسيامدى انىق ەتىپ ايتقاننان كەيىن ولار ٴتىپتى مەنى قورعاپ سويلەيتىن بولدى. قانشا جەردەن ٴبىرتۇرلى ەستىلمەسىن، ٶز ۇستانىمىڭدى انىق ەتىپ ايتساڭ، بۇل ساعان قورعانىش بولادى» (اننا).
ويلانىپ كور. سەن قۇرداستارىڭنىڭ قىسىمىنا قانشالىقتى قارسى تۇرا الاسىڭ؟ سولاي ەتكەن كەزدەرىڭ بولعان با؟ وسى جاعىنان كومەك قاجەت بولسا، «جاستاردىڭ ساۋالدارى. پايدالى كەڭەستەر» كىتابىنىڭ 2-تومىنىڭ (حانزۇشا) 15-تاراۋىنداعى «قۇرداستاردىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋ جوسپارىن» قارا.
دوستاردى دۇرىس تاڭدا. وزىڭدىكى سياقتى كوزقاراستى ۇستاناتىندارمەن دوس بولساڭ، تەمەكى، ۆەيپ شەگۋگە ونشا ازعىرىلمايسىڭ.
كيەلى كىتاپتىڭ كەڭەسى: «دانامەن جولداس بولعان دانا بولار، نادانمەن جولداس بولعان پالەگە قالار» (ناقىل سوزدەر 13:20، «جاڭا ٶمىر» باسپاسى).
«ۇستامدى، تازا ٴجۇرىپ-تۇراتىن ادامدارمەن دوس بولۋدىڭ پايداسى زور. ولاردىڭ ومىرلەرى جاقسارىپ جاتقانىن كورگەندە، سەن دە سولار سياقتى بولۋعا ۇمتىلاسىڭ» (كالۆين).
ويلانىپ كور. ەڭ جاقىن دوستارىڭ سالاۋاتتى ٶمىر سالتىن ۇستانىپ جۇرگەنىڭدى قولداي ما، الدە، كەرىسىنشە، سەنى اينىتۋعا تىرىسا ما؟
ماريحۋانا جايلى نە دەۋگە بولادى؟
كوپتىڭ ويىنشا، ماريحۋانانىڭ ەش زيانى جوق. بۇل بارىپ تۇرعان وتىرىك!
ماريحۋانا تاۋەلدىلىك تۋدىرادى. زەرتتەۋلەرگە ساي، ماريحۋانا ادامنىڭ ميىنا وڭالماستاي زاقىم كەلتىرەدى ٵرى IQ -ٸن (زياتكەرلىلىك كوەففيسيەنتىن) دە تومەندەتىپ تاستاۋى مۇمكىن.
اقش-تاعى ٴبىر مەكەمەنىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە ساي، «ماريحۋانا شەگەتىن ادامداردىڭ وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى ناشار، ٴبىلىم دەڭگەيى تومەن بولادى، كارەرالارىندا جەتىستىككە جەتپەيدى ٵرى ومىردەن قاناعات المايدى» («Substance Abuse and Mental Health Services Administration»).
«كوبىنەسە مەن سترەستەن قۇتىلۋ ٷشىن ماريحۋانا شەككىم كەلەتىن. ٴبىراق كەيىن ونىڭ تاۋەلدىلىك تۋدىراتىنىن، وعان قانشا اقشا كەتەتىنىن جانە دەنساۋلىعىمدى قۇرتاتىنىن ويلاعانىمدا، ماريحۋانا شەگۋ تەك ٶمىرىمدى قيىنداتاتىنىن ٴتۇسىندىم» (دجۋدا).
قىزىقتى بولار مالىمەتتەر
جاستاردىڭ ساۋالدارى
قالاي ۋايىمعا سالىنباۋعا بولادى؟
ۋايىمنىڭ زيانىن ەمەس، پايداسىن كورۋ ٷشىن كومەك بولاتىن التى كەڭەس.
جاستاردىڭ ساۋالدارى
ىشىمدىككە قاتىستى نەنى بىلۋگە ٴتيىسپىن؟
زاڭدى بۇزۋ، ابىرويىڭدى توگۋ، جىنىستىق زورلىق، تاۋەلدىلىك پەن ٶلىم سياقتى قاۋىپتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدىڭ جولىن ٴبىلىپ ال.
فلوماستەرلىك انيماسيا
تەمەكىنىڭ تۇتىنىنە تۇنشىعىپ قالما
كادىمگى نە ەلەكتروندى شىلىم شەگەتىن ادامدار وتە كوپ. بىرەۋلەر بۇل ادەتتەن ارىلسا، تاعى بىرەۋلەرى كۇرەسىپ ٴجۇر. سوندا تەمەكى تارتۋ راسىمەن دە قاۋىپتى مە؟
كيەلى كىتاپ. سۇراقتار مەن جاۋاپتار
تەمەكى شەگۋ كۇنا ما؟
ەگەر كيەلى كىتاپتا تەمەكى شەگۋگە قاتىستى ەشتەڭە ايتىلماسا، وندا بۇل سۇراققا قالاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى؟
