Mo 1913, tate, John Mills, okwa ninginifwa moNew York City eshi a li e na omido 25. Omumwatate Russell oye a li a yandja oshipopiwa sheninginifo. Diva konima yaasho, tate okwa li a ya koTrinidad, nokwa li a hombola Constance Farmer Omukonakoni wOmbiibeli omuladi. Tate okwa li ha kwafele William R. Brown mokuulika “o-Photo-Drama of Creation” [ofilima i na sha nondjokonona yeshito]. Ova kala hava ningi ngaho fiyo osheshi oukwaneumbo waBrown wa tuminwa kOuninginino waAfrica mo 1923. Tate naMeme, ovo va kala ve na eteelelo lokuya meulu, ova twikila noilonga yavo moTrinidad.

Ovadali vange ova li ve na ounona omuwoi. Oshiveli osha li sha lukilwa Rutherford, oo a li omupresidende wo-Watch Tower Bible and Tract Society pefimbo olo. Ame onda dalwa mo 30 Desemba 1922, nonda li nda lukilwa Clayton J. Woodworth, omunyanyangidi wo-Golden Age (oyo paife hai ifanwa o-Awake!). Ovadali vetu ova li va shilipaleka kutya otwa mona ehongo liwa, ndele ova li ve tu kwafela tu litulile po omalalakano okulongela Kalunga. Meme okwa li e na ounghulungu wokutomhafana ta longifa Omishangwa. Tate okwa li e hole oku tu lombwela omahokololo Ombiibeli, ta ningi omaudi nolutu laye alishe opo ehokololo li kale la mwenyopala.

Eenghendabala davo oda li da eta oidjemo iwa. Movamati vatano, vatatu vomufye otwa li twa ya kOfikola yaGilead. Ovamwamemekadona vatatu ova kokola ondjila moTrinidad naTobago oule womido dihapu. Omolwehongo noshihopaenenwa shovadali vetu, otwa li twa ka longa “meumbo lOmwene.” Etwomukumo lavo ole tu kwafela tu kale mo notu hafele ‘mondjuwo yaKalunga ketu.’ — Eps. 92:13.

Meumbo letu omwa li hamu ningilwa elongekido lokuya moilonga yomoukalele. Ovakokolindjila omo va li hava ongala naluhapu ova li hava popi kombinga yomumwatate George Young, omutumwa a dja  koCanada oo a li a talela po moTrinidad. Ovadali vange ova li hava popi nehafo kombinga yookaume kavo vonale, ooBrown, ovo va li kuAfrica lokOuninginino pefimbo olo. Oinima aishe oyo oye linyengifa nge ndi hovele okuya moukalele eshi nda li ndi na omido omulongo.

Pefimbo olo, oifo yetu kaya li hai lile omunhu okafima koluko. Oya li hai nyaneke pomutenya omalongelokalunga oipupulu, olwisho meengeshefa nosho yo oukengeleledi wovanapolotika. Oshidjemo, mo 1936, ovawiliki vomalongelokalunga ova li va xwaxwameka oo a li ngoloneya waTrinidad a shilike oishangomwa aishe yo-Watch Tower. Otwa li twa holeka oishangomwa, ashike otwa twikila oku i longifa fiyo osheshi ya pwa po. Otwa li hatu ende kolupadi nosho yo neembasikela, hatu longifa oufo vokushiva nosho yo omapulakata. Otwa li yo hatu i notuwa i na omambako hatu di modoolopa yaTunapuna, notwa li twa udifila oitukulwa ye likalela moTrinidad. Osha li oshinima shitunhula! Okulipyakidila noilonga yaJehova okwa li kwa kwafela nge ndi ninginifwe eshi ndi na omido 16.

Oukwaneumbo wetu noimoniwa yetu yopehovelo oya li ya ningifa nge ndi kale nda hala okuya moilonga youtumwa. Onda kala nda hala okuninga omutumwa naashi nda ya koAruba mo 1944, nda ka waimina omumwatate Edmund W. Cummings. Otwa li twa tunhukwa eshi ovanhu omulongo va li ve uya kEdimbuluko mo 1945. Omudo wa shikula ko, kokanhunhu oko okwa li kwa totwa eongalo.

Diva konima yaasho, onda li handi udifile omulongi pamwe naame Oris Williams. Oris okwa li hatu eemhata da kwata moiti opo a popile omahongo oo a hongwa. Ashike eshi a kala ta konakona Ombiibeli, okwa li e lihonga kutya Eendjovo daKalunga otadi ti lela shike nokwa li a ninginifwa mo 5 Januali mo 1947. Mokweendela ko kwefimbo, otwa ka endelafana ndele hatu hombola. Okwa li a hovela okukokola ondjila muNovemba mo 1950. Otwa li hatu shambukilwa onghalamwenyo naOris.

Mo 1955 otwa li twa shivwa tu ye kOfikola yaGilead. Eshi hatu lilongekida tu ye, otwa li twa efa po oilonga yetu, twa landifa po eumbo letu nosho yo oinima ikwao, notwa li twa fiya po Aruba. Mo 29 Juli 1956, otwa mana ofikola yaGilead onhi-27, notwa li twa tuminwa koNigeria.

Oris okwa popya a ti: “Omhepo yaJehova otai dulu okukwafela omunhu a ikilile onghalamwenyo youtumwa. Mepingafano nomushamane wange, ame ngha li nda hala okukala omutumwa. Ponhele yaasho, onda li nda hala okukala ndi na eumbo nokutekula ounona. Onda li nda lundulula etaleko lange eshi nda mona nghee oilonga yokuudifa onghundana iwa ya endelela. Eshi twa mana Ofikola yaGilead, onda li nda dimina filufilu okulonga ndi li omutumwa. Eshi twa londa moshikepa yedina Queen Mary, Worth Thornton, ha longo mombelewa yomumwatate Knorr, okwa li e tu lekela a ti, ‘Endei po nawa.’ Okwa li e tu lombwela kutya ohatu ka longa kObetel. Onda fuda ombeu, ndele handi ti: ‘Oo, aaye wani!’ Ashike onda li nda ninga omalunduluko diva nonda ka kala ndi hole Obetel, omo nda kala ndi na oinakuwanifwa ya yoolokafana. Osho nda hafela unene osheshi nda li omuyakuli. Ondi hole ovanhu, noilonga oyo oya li ya kwafela nge ndi kale handi kwatafana komudidi novamwatate Ovanigeria. Vahapu ova li hava fiki va twima, va loloka, va fya enota nondjala. Osha li shihafifa oku va kwafela paemhumbwe davo. Aishe oya li oilonga iyapuki kuJehova, naasho osho sha li hashi etele nge embilipalelo nehafo.” Oinakuwanifwa aishe oya li ye tu kwafela tu pondole mokulongela Jehova.

Mo 1961, pokavilo koukwaneumbo moTrinidad, omumwatate Brown okwa li e tu lombwela oimoniwa yaye imwe itunhula yomoAfrica. Ame onda li nda popya kombinga yekulo moNigeria. Omumwatate Brown okwa li a papatela nge, ndele ta ti kutate: “Johnny, ove ino dula okuya kuAfrica, ashike Woodworth okwa ya!” Tate okwa nyamukula a ti: “Worth, twikila! Pula komesho!” Etwomukumo lOvakriste ovo va longela Jehova efimbo lile ola li la kulika ehalo lange lokulonga nawanawa oukalele.

Mo 1962, onda li nda mona vali oufembanghenda woku ka deulwa kOfikola yaGilead onhi-37, oule weemwedi omulongo. Omumwatate Wilfred Gooch, eshi a li omupashukili woshitaimbelewa shaNigeria, okwa li a ya kofikola onhi-38, nokwa li  a tuminwa koEngland. Okudja opo, aame nda ka kala omupashukili woshitaimbelewa shaNigeria. Eshi nda shikula oshihopaenenwa shomumwatate Brown, onda li handi i molweendo luhapu, nonda shiiva nokukala ndi hole ovamwatate Ovanigeria. Nonande ova li va hepa okuyelekanifa novanhu vokoilongo oyo ya putuka, ehafo nokuwanenwa kwavo okwa ulika kutya onghalamwenyo i na eityo inai likolelela koimaliwa ile koinima yopamaliko. Okudiladila keenghalo davo, osha li shikumwifa oku va mona va yela notava monika nawa pokwoongala. Ngeenge tava i koyoongalele, vahapu ova li hava i nomaloli nosho yo omabesa omo omunhu ta ende ta fi omhepo. * Luhapu omabesa oo okwa li haa kala e na omashangelo mahokwifa, ngaashi: “Eta limwe lomeva otali dulu okushituka efuta, “ [sha hala okutya: “Shiyengeyenge oshakati kamwe”].

Eshangelo olo kali fi tuu loshili! Eenghendabala dakeshe umwe oda li tadi ti sha nosho yo detu. Mo 1974, Nigeria osho sha li oshilongo shotete shi li kondje yaAmerica sha hanga oshitwa shovaudifi 100 000. Oilonga oya li tai tamunuka mo.

Ekulo olo ola li la ningwa nonande moNigeria omwa li oita yopashiwana okudja mo 1967 fiyo omo 1970. Oule weemwedi, ovamwatate ovo va li koBiafran kombinga yomulonga waNiger kava li tava dulu okuuya koshitaimbelewa. Ngaashi sha tumbulwa pehovelo, omolwokwiilikana nokulineekela muJehova, otwa li twa tauluka omulonga waNiger lwoikando ihapu.

Ohandi dimbuluka nawanawa omalweendo oo a li haa kala a nyika oshiponga ngaashi okutauluka omulonga waNiger, okutula eemwenyo moshiponga eshi pa li ovakwaita ovalihupuli, omikifi noiponga vali imwe. Osha li shi tilifa okupita mongudu yovakwaita ovo hava kala tava konenene ovanhu nosho yo okupita poboloka oyo i li koBiafran. Pomhito imwe oufiku, onda li nda tauluka omulonga waNiger nokawato nda dja koAsaba nda yuka kOnitsha, nonda li nda ka twa omukumo ovapashukili vokoEnugu. Onda li yo nda ya molweendo limwe opo ndi ka twe omukumo ovakulunhuongalo ovo va li kuAba. Fiku limwe moPort Harcourt, otwa li twa xulifa neilikano diva okwoongala kwetu eshi ovakwaita va ponokela odoolopa oyo i li kondje yaBiafran.

Osha li sha fimana okudimbulukifa ovamwatate pokwoongala kutya Jehova oku va hole noku na ko nasha navo noku va pa omayele oo a pumbiwa opo va kale va hangana novaha kufe ombinga mopolotika. Ovamwatate Ovanigeria ova li va pita mo nomupondo momapiyaano oo a ngulutila. Ova li va ulika kutya ove hole ovanhu vomaludi aeshe nova li va hangana meitavelo. Osha li oufembanghenda kwaame oku va kwafela pefimbo olo leyeleko.

Mo 1969, omumwatate Milton G. Henschel oye a li omunashipundi woshoongalele shopaiwana shoshipalanyole “Ombili kombada yedu,” osho sha li mokapale kaYankee, moNew York, nonda li nde lihonga shihapu ndi li omuponhele waye. Osho osha li pefimbo liwa molwaashi mo 1970 otwa li tu na oshoongalele shopaiwana shi na oshipalanyole “Ovanhu ovo va hokiwa kuKalunga” moLagos, moNigeria. Oshiningwanima osho osha li sha ningwa kekwafo laJehova, molwaashi oita yopashiwana opo ashike ya li ya xulu po. Osha li shi shididilikwedi eshi pa li pa ningwa oshoongalele momalaka 17, nopa li ovanhu 121 128. Omumwatate Knorr naHenschel novatalelipo vamwe ovo ve uya needila okudja kuAmerica nokuEngland ova li va mona omuvalu munene wOvakriste tava ninginifwa, oo inau monika nale okudja pOpentekoste, ovahongwa vape ve li 3 775. Onda li nde lipyakidila unene eshi nda li handi unganeke oshoongalele osho. Omuvalu wovaudifi kawa li ashike wa ya pombada, ndele owa hapupala mepakumo leisho.

Momukokomoko womido da konda po 30 odo twa kala moNigeria, onda hafela yo okukala omupashukili omweendi nosho yo oku ka talela po kuAfrica lokOuninginino. Ovatumwa kava li tuu va pandula eshi va tuwa omukumo! Osha li shihafifa oku va lombwela kutya otwe va lenga. Oilonga ei oya honga nge kutya okukala u na ko nasha novanhu oko odjo yoku va kwafela va pondole nova kale va pama nove li moukumwe mehangano laJehova.

Okekwafo ashike laJehova twa dula okulididimikila omaupyakadi oo a etifwa koita yopashiwana nokomikifi. Omanangeko noupuna aJehova okwa kala e liwetikile. Oris okwa popya a ti:

 “Atushe otwa li twa kwatwa kuMalaria lwoikando yonhumba. Pomhito imwe, Worth okwe ke lihanga e li moshipangelo ehe shii apa e li. Onda li nda lombwelwa kutya otashi dulika a kandule ondjafa, ndele shipandulwa osho inashi ningwa. Eshi a tya po xwepo, okwa li a lombwela omupangi oo a li te mu file oshisho kombinga yOuhamba waKalunga. Lwanima, ame naWorth otwa li twa ka talela po omupangi oo, tate Nwambiwe, opo tu ke mu kwafele a kale e na ohokwe mOmbiibeli. Okwa li a tambula ko oshili nolwanima okwa ka ninga omukulunhuongalo meongalo laAba. Naame yo onda li nda pondola mokukwafela vahapu, nokuli nOvamoslema, va ninge ovapiya vaJehova ovadiinini. Ndele otwa li hatu kala twa hafa unene eshi hatu shiiva nokukala tu hole ovanhu vomoNigeria, eputuko lavo, eenghedindjikilile davo nosho yo elaka lavo.”

Oshilihongomwa vali shimwe: Opo tu pondole moinakuwanifwa yetu kondje yoshilongo, otwa li tu na okukala tu hole ovamwatate novamwameme kashi na nee mbudi kutya eputuko lavo ola yooloka ko ngahelipi kuletu.

Konima eshi twa longela mObetel yaNigeria, mo 1987, otwa li twa pewa oshinakuwanifwa shipe tu ka ninge ovatumwa kokanhunhu kawa ka-St. Lucia ke li moCaribbean. Osha li oshinakuwanifwa shitunhula, ndele osha li shi na omashongo amwe vali. Mepingafano nomuAfrica, omo omulumenhu ha hombola ovakulukadi vahapu, oku ko-St. Lucia, oupyakadi oyoo ashike kutya ovanhu ohava otekafana. Eendjovo daKalunga odo di na eenghono oda li de linyengifa ovakonakonimbiibeli vetu va ninge omalunduluko oo a pumbiwa.

Eshi twa enda hatu kanifa eenghono omolwomido, Olutuwiliki ola li le tu tumina keembelewa da kula koBrooklyn, koNew York, sha-U.S.A, mo 2005. Ohandi pandula Jehova efiku keshe omolwaOris. Oris okwa fya mo 2015, nokandi shii oku mu hokolola. Pokati ketu kwa li to dulu okutila po omeva. Okwa li omunahole shili, naame onda kala ndi mu hole neenghono oule womido 68 odo twa kala pamwe. Otwa mona kutya osho hashi etele omunhu ehafo mohombo nomeongalo okufimaneka ovo ve na oinakuwanifwa, okudimina po vamwe nehalo liwa, okukala omulininipiki nokuulika oiimati yomhepo.

Ngeenge pwa holoka oupyakadi, otwa li hatu pula ekwafo kuJehova e tu kwafele tuha efe okuninga omaliyambo. Eshi twa twikila okuninga omalunduluko, oinima oya kala tai ende nawa efimbo keshe, notwa teelela onakwiiwa itunhula. — Jes. 60:17; 2 Kor. 13:11.

Jehova okwa li a nangeka noupuna oilonga yovadali vange noyavamwe moTrinidad nomoTobago, nolaporta oyo opo ya piti oya ti kutya ovanhu 9 892 ove uya melongelokalunga lashili. MoAruba, vahapu ova pameka omaongalo omo nda li handi ongala nale. Okanhunu oko paife oke na omaongalo 14. MoNigeria, omuvalu wovaudifi owa hapupala fiyo opovanhu 381 398. Nokokanhunu ka-St. Lucia, ovanhu 783 otava yambidida Ouhamba waKalunga.

Paife ondi na omido 90 nasha. Epsalme 92:14 ola popya kombinga yaavo ve li meumbo laJehova la ti: “Vo nande nava kulupe, otava imike natango oiimati, omiti ditalala da twiyauka omafo.” Onda hafela efimbo olo nda kala moilonga yaJehova. Okuputukila moukwaneumbo wopaKriste osha kwafela nge ndi longele Jehova pauyadi. Omolwohole yaJehova i na oudiinini, okwa pitika nge ndi ‘tutume momukunghulo wondjuwo yaye.’ — Eps. 92:13.