Kwenda na mambu ke na kati

Kwenda na tansi ya malongi

 KAPU YA 2

Inki Mutindu Nge Lenda Tanina Kansansa ya Mbote?

Inki Mutindu Nge Lenda Tanina Kansansa ya Mbote?

“Beno vanda ti kansansa ya mbote.”1 PIERE 3:16.

1, 2. Sambu na nki busole kele apareyi mosi ya mfunu, mpi nki mutindu beto lenda fwanisa yo ti kansansa?

KAPITENE ya maswa ketwadisa maswa na yandi na kati ya kitembo ya nzadi-mungwa mosi ya nene; muntu ya kesala nzyetelo na makulu kezenga ntoto ya zelo na zelo ya kukonda bantu; pilote mosi ketwadisa avio na yandi na zulu ya kufuluka na matuti. Keti nge mezaba kima yina bantu yai yonso kele na yo na kimvuka? Konso muntu na kati na bo lenda mona mpasi mingi kana yandi kele ve ti busole, mingimingi kana yandi kele ve ti ba apareyi yankaka ya bantu kesadilaka bubu yai.

2 Busole kele apareyi mosi ya kukonda mpasi, mbala mingi yo kevandaka kaka ti cadran mpi ti ntunga ya kele ti ema yina kesongaka ntangu yonso ndambu ya nordi. Kana yo kesala mbote-mbote mpi mingimingi kana bo kesadila yo kumosi ti karti mosi ya mbote, yo lenda gulusa luzingu. Na mitindu  yankaka, beto lenda fwanisa yo ti dikabu mosi ya mfunu ya Yehowa mepesaka beto: kansansa. (Yakobo 1:17) Kukonda kansansa beto zolaka kuvanda ve ti lutwadisu ata fyoti. Kana beto sadila yo mbote, yo lenda sadisa beto na kuzwa nzila ya mbote na luzingu mpi na kubikala kaka na nzila yango. Yo yina, bika beto tadila kansansa kele inki mpi mutindu yo kesalaka. Na nima beto lenda tadila mambu yai: (1) Inki mutindu beto lenda longa kansansa na beto, (2) sambu na nki beto fwete tadila kansansa ya bankaka, mpi (3) inki mutindu kansansa ya mbote kenatilaka beto balusakumunu.

KANSANSA KELE INKI MPI INKI MUTINDU YO KESALAKA?

3. Inki kele ntendula ya ntetentete ya ngogo ya Kigreki ya bo kebalulaka nde “kansansa,” mpi yo ketendulaka inki dikabu ya kuswaswana ya bantu kele na yo?

3 Na Biblia, ngogo ya Kigreki ya bo kebalulaka nde “kansansa” ketendula ntetentete “kudizaba.” Na kuswaswana ti bigangwa yankaka ya kezingaka na ntoto, Nzambi mepesaka beto dikabu ya nene ya kudizaba. Na mutindu ya kifwani, beto lenda telama, kuditala mpi kutala kana beto kele ti bikalulu ya mbote. Bonso temwe to zuzi ya kele na kati na beto, kansansa na beto lenda fimpa mambu ya beto kesala, mabanza na beto, mpi bansola na beto. Yo lenda nata beto na kubaka desizio ya mbote to kukebisa beto na desizio mosi ya mbi. Na nima, yo lenda ndimisa beto nde beto mesala nsola ya mbote to kupesa beto ndola ti bampasi ya ngolo sambu beto mesala nsola ya mbi.

4, 5. (a) Inki mutindu beto mezaba nde Adami ti Eva kuvandaka ti kansansa, mpi nki kusalamaka ntangu bo buyaka na kuzitisa nsiku ya Nzambi? (b) Inki bambandu kemonisa nde kansansa ya babakala ya kwikama ya ntwala ya ntangu ya Bukristu vandaka kusala?

4 Nzambi pesaka bakala ti nkento dikabu yai banda na luyantiku mpenza. Adami ti Eva kumonisaka nde bo zole kuvandaka ti kansansa. Beto kemona nzikisa ya dyambu yai na nsoni yina bo waka na nima ya kusala disumu. (Kuyantika 3:7, 8) Yo kele mawa na kumona nde kansansa na bo ya vandaka kutungisama lendaka kunatila bo ve mambote na ntangu yina. Bo buyaka kuzitisa nsiku ya Nzambi na luzolo yonso. Na mutindu yina, bo  ponaka na luzolo yonso na kukuma bankolami, bambeni ya Yehowa Nzambi. Sambu bo vandaka bantu ya kukuka, bo zabaka mambu yina bo vandaka kusala, mpi bo lendaka ve kuvutuka na Nzambi.

5 Na kuswaswana ti Adami mpi Eva, bantu mingi ya kukonda kukuka melemfukilaka kansansa na bo. Mu mbandu, muntu ya kwikama Yobi kutubaka nde: “Mono ta bika ve ata fioti na kutubaka nde mono kele muntu ya mbote, ntima na mono muntu ke tubilaka mono yo.” * (Yobi 27:6) Yobi vandaka kuzitisa mpenza kansansa na yandi. Yandi vandaka kuwidikila kansansa na yandi ti dikebi, mpi yandi vandaka kubika nde yo twadisa bisalu mpi balukanu na yandi. Yo yina, yandi lendaka kutuba na kyese yonso nde kansansa na yandi vandaka kuyangisa yandi ve ti nsoni to kufunda yandi nde yandi salaka mbi. Tala luswaswanu ya kele na kati ya Yobi ti Davidi. Ntangu Davidi kuzitisaka ve Saule, ntotila yina Yehowa kupakulaka, “ntima na yandi yantikaka kubula ngolo.” (1 Samuele 24:6) Bampasi yina ya ngolo ya kansansa kunatilaka mpenza Davidi mambote, mpi yo longaka yandi nde yandi lenda konda dyaka ve luzitu na ntotila.

6. Inki kemonisa nde kansansa kele dikabu ya bo mepesaka bantu yonso?

6 Keti bansadi ya Yehowa mpamba bantu kele ti dikabu yai ya kansansa? Tadila bangogo yai ya kupemama ya ntumwa Polo: “Bantu yina kele Bayuda ve, bo zaba Bansiku ya Moize ve, kansi, kana bo ke salaka na luzolo na bo mosi mambu yina ya Bansiku ke tubaka, bo ke kuditulaka bansiku sambu na bo mosi, ata bo zaba Bansiku ya Moize ve. Mpidina, bo ke songaka nde, mambu yina ya Bansiku ke tubaka, bo me sonikaka yo na ntima na bo. Ntima [to, “kansansa,” NW] na bo mpi ke songaka nde mambu yina kele ya kieleka. Diaka, mbala ya nkaka mabanza na bo ke pesaka bo raison, kansi mbala ya nkaka yo  ke pesaka bo raison ve.” (Roma 2:14, 15) Ata bantu yina mezaba ve ata fyoti bansiku ya Yehowa lenda bantangu yankaka kupusama na temwe na bo ya kati na kusala mambu na kuwakana ti minsiku ya Nzambi.

7. Sambu na nki bantangu yankaka kansansa lenda sala ve mbote?

7 Kansi, bantangu yankaka kansansa lenda sala ve mbote. Sambu na nki? Kana bo tula busole penepene ya kibende, yo lenda pusa busole na kusonga ve ndambu ya nordi. Mpi kana bo sadila yo ve ti karti mosi ya sikisiki, busole lenda nkutu kusadisa ve ata fyoti. Mutindu mosi, kana kansansa na beto kelanda mingi bupusi ya bampusa ya bwimi ya ntima na beto, yo lenda nata beto na nzila ya mbi. Mpi kana beto sadila yo kukonda lutwadisu ya mbote ya Ndinga ya Nzambi, beto lenda kuka ve kuswasisa inki kele mbote mpi mbi na mambu mingi ya mfunu. Ya kyeleka, sambu kansansa na beto kusala mbote, beto kele ti mfunu ya lutwadisu ya mpeve santu ya Yehowa. Polo kusonikaka nde: “Ntima na mono yina ya mpeve ya Nzambi ke yalaka, yo ke tubila mono mpi nde mono ke tuba luvunu ve.” (Roma 9:1) Kana yo kele mpidina, inki mutindu beto lenda zikisa nde kansansa na beto kele na kuwakana ti mpeve santu ya Yehowa? Beto fwete longa yo.

MUTINDU BETO LENDA LONGA KANSANSA NA BETO

8. (a) Inki mutindu ntima lenda vanda na bupusi na kansansa, mpi nki fwete vanda kima ya kuluta mfunu ya kutadila ntangu beto kebaka badesizio? (b) Sambu na nki Mukristu fwete sepela ve kaka na kuvanda ti kansansa ya mbote? (Tala noti na nsi ya lutiti.)

8 Inki mutindu nge kesadilaka kansansa na nge sambu na kubaka desizio? Yo kemonana nde bantu yankaka ketadilaka kaka ntima ti mawi na bo, mpi na nima bo keponaka mambu yina bo tasala. Na nima bo lenda tuba nde, “Yo keyangisa ve kansansa na mono.” Bampusa ya ntima lenda vanda ngolo mpenza, mpi yo lenda vanda nkutu ti bupusi na kansansa. Biblia ketuba nde: “Nani lenda zaba ntima ya muntu? Yo me fulukaka na luvunu; yo ke na maladi mingi, mpila ya kubelula yo kele ve.” (Yeremia 17:9) Yo yina, bampusa ya ntima na beto fwete vanda ve kima ya kuluta mfunu ya beto fwete tadila  ntangu beto kebaka badesizio. Kansi, beto fwete tadila ntete mambu yina tasepedisa Yehowa Nzambi. *

9. Boma ya Nzambi kele inki, mpi nki bupusi yo lenda vanda ti yo na kansansa na beto?

9 Kana desizio mosi mesimbama mpenza na kansansa na beto ya melongamaka, yo tamonisa boma na beto sambu na Nzambi, kansi yo tamonisa ve bampusa na beto. Beto tadila mbandu mosi ya mefwana. Guvernere ya kwikama Nehemia vandaka ti nswa ya kulomba bantu ya Yeruzalemi na kupesa makabu mpi kufuta mpaku. Kansi, yandi salaka yo ve. Sambu na nki? Yandi vandaka kuzola ve ata fyoti nde Yehowa kubuya yandi na kunyokulaka bantu ya Nzambi. Yandi tubaka nde: “Mono salaka mutindu ya nkaka sambu mono zitisaka Nzambi.” (Nehemia 5:15) Boma ya kyeleka ya Nzambi, boma ya mudindu ya kubuya kupesa Tata na beto ya zulu mawa, kele mfunu. Boma mpi luzitu ya mutindu yai tapusa beto na kusosa lutwadisu na Ndinga ya Nzambi ntangu beto kezola kubaka badesizio.

10, 11. Inki minsiku ya Biblia beto fwete sadila na mambu ya metala malafu, mpi nki mutindu beto lenda baka lutwadisu ya Nzambi sambu na kusadila yo?

10 Mu mbandu, beto tala dyambu ya metala malafu. Kana beto kelutisa ntangu ti banduku to bantu yankaka, yo kelombaka nde beto baka desizio yai: Keti mu tanwa malafu to ve? Ya ntete, beto fwete kudilonga. Inki minsiku ya Biblia ketubilaka dyambu yai? Biblia kebuyisaka ve kunwa malafu na bukatikati. Yo kekumisaka nkutu Yehowa sambu yandi mepesaka bantu vinu. (Nkunga 104:14, 15) Kansi, Biblia kebuyisaka kulauka malafu mpi bafete yina bantu kesalaka mambu ya kisakasaka. (Luka 21:34; Roma 13:13) Dyaka, yo ketangaka kulauka malafu na kati ya masumu  yankaka ya nene, bonso pite mpi bizumba. *1 Korinto 6:9, 10.

11 Kansansa ya Mukristu kelongamaka mpi kebongisamaka na minsiku ya mutindu yai. Yo yina, ntangu beto kezola kubaka desizio ya ketadila kunwa malafu na ntangu beto kevukana sambu na kulutisa ntangu ti banduku to bantu yankaka, beto fwete kudiyula bangyufula bonso yai: ‘Feti ya nki mutindu bo keyidika? Keti yo lenda kuma kukonda lutwadisu, mpi yo kuma feti mosi ya bantu kesalaka mambu ya kisakasaka? Inki mutindu mu kesadilaka malafu? Keti mu kezolaka malafu mingi, keti mu kewaka mpusa na yo, to keti mu kenwaka yo sambu na kudilembika mpi kudiyangidika? Keti mu kekudiyalaka na kiteso ya mefwana sambu mu lutisa ve ndilu?’ Na ntangu beto keyindulula minsiku ya Biblia mpi bangyufula yina yo kebasisaka, yo kele mfunu na kusamba Yehowa sambu na kulomba lutwadisu na yandi. (Tanga Nkunga 139:23, 24) Na mutindu yai, beto kelomba Yehowa na kutwadisa beto na mpeve santu na yandi. Beto kelonga mpi kansansa na beto na kusalaka na kuwakana ti minsiku ya Nzambi. Kansi, kele ti kima yankaka ya beto fwete tadila mbote-mbote ntangu beto kebaka badesizio.

SAMBU NA NKI BETO FWETE TADILA KANSANSA YA BANKAKA?

Kansansa yina Biblia me longaka lenda sadisa nge na kubaka lukanu kana nge ta nwa malafu to ve

12, 13. Inki kele mwa bikuma ya kesalaka nde kansansa ya Bakristu kuswaswana, mpi nki beto fwete sala na ntwala ya baluswaswanu yai?

12 Bantangu yankaka nge lenda yituka na kumona kiteso yina kansansa ya Bakristu keswaswanaka. Mpangi mosi kemona nde kikalulu to kinkulu mosi buna kele mbi; kansi mpangi yankaka kesepelaka na yo mpi kemonaka ve kikuma ya kebuyisa yo. Mu mbandu, na yina metala kunwa malafu, mpangi mosi kesepilaka na kunwa malafu kumosi ti banduku na nkokila mosi ntangu bo kelutisa ntangu; kansi kusala mutindu yina keyangisaka mpangi yankaka. Sambu na nki baluswaswanu ya mutindu yai, mpi nki bupusi yo fwete vanda na yo na badesizio na beto?

 13 Bikuma mingi kesalaka nde bantu kuvanda ya kuswaswana. Beto yelaka mpi kuzingaka na bisika ya kuswaswana. Mu mbandu, bankaka kezabaka kifu mosi yina bo nwanaka ti yo na bilumbu meluta, mpi mbala yankaka bo menungaka yo ve mbote-mbote. (1 Bantotila 8:38, 39) Na yina metala malafu, bantu ya mutindu yai lenda baka lukanu ya kuluta ngolo. Kana muntu ya mutindu yai mekwisa kutala nge na nzo, kansansa na yandi lenda vanda ti kikuma ya mbote ya kupusa yandi na kubuya kunwa malafu ya nge mepesa yandi. Keti yo tapesa nge mpasi na ntima? Keti nge tadindamana kaka nde yandi nwa yo? Ve. Ata nge mezaba bikuma ya kepusa yandi na kubuya to ve, bikuma yina yandi lenda buya na kusonga nge, zola ya kimpangi tapusa nge na kukonda kudindamana.

14, 15. Na inki mambu bakansansa ya bantu yina vandaka na dibundu ya mvu-nkama ya ntete kuswaswanaka, mpi nki mambu Polo kutubaka?

14 Na mvu-nkama ya ntete, ntumwa Polo kumonaka nde mbala mingi kansansa ya Bakristu vandaka kuswaswana ngolo mpenza. Na ntangu yina, Bakristu yankaka vandaka kudiyangisa na yina metala madya yankaka yina bo vandaka kupesa bimenga na biteki. (1 Korinto 10:25) Kansansa ya Polo vandaka kudiyangisa ve na madya ya mutindu yai ya bo vandaka kuteka na nima na bazandu. Sambu na yandi, biteki kuvandaka bima ya mpamba; madya lendaka ve kuvanda ya biteki sambu madya kekatukaka na Yehowa mpi yandi muntu kele munkwa na yo. Ata mpidina, Polo kubakisaka nde bankaka vandaka kundima ve ngindu na yandi na dyambu yai. Yo lenda vanda nde bankaka kudikotisaka mingi mpenza na lusambu ya biteki na ntwala ya kukuma Bakristu. Sambu na bo, kima yonso yina kele, ata yina kuvandaka ti kuwakana ti biteki kuvandaka ya mbi. Inki kuvandaka mutindu ya mbote ya kuyidika dyambu yai?

15 Polo kutubaka nde: “Beto bantu yina ke na lukwikilu ya ngolo, beto fweti sadisa bantu yina ke na lukwikilu ya ngolo ve sambu na mambu yina ke pesaka bo mpasi na ntima. Beto kusosa ve na kumona kiese kaka beto mosi, sambu Kristo vandaka kusosa ve kumona kiese kaka yandi mosi.” (Roma 15:1, 3) Polo kumonaka nde beto fwete tula bampusa ya bampangi na beto na ntwala ya bampusa na beto, kaka mutindu Kristu kusalaka. Na disolo yankaka ya ketubila dyambu yai mosi, Polo kutubaka nde yo kele mbote  na kubuya kudya mbisi na kisika ya kubudisa dimeme mosi ya mfunu yina Kristu kupesilaka luzingu na yandi sakuba.Tanga 1 Korinto 8:13; 10:23, 24, 31-33.

16. Sambu na nki bantu yina kele ti kansansa yina kebuyisaka bo mambu mingi fwete buya kusambisa bayina kele ti kansansa ya kuswaswana ti ya bo?

16 Na ndambu yankaka, bantu yina kansansa na bo kebuyisaka bo mambu mingi fwete tonga ve bankaka, mpi kudindamana nde bantu yonso kumona mambu ya ketadila kansansa mutindu bo kemonaka yo. (Tanga Roma 14:10) Ya kyeleka, mfunu ya kansansa kele ya kusambisa beto mosi, kansi ve ya kusambisa bankaka. Yibuka bangogo yai ya Yezu: “Beno [yambula kusambisa, NW] bantu ya nkaka, mpidina Nzambi ta sambisa beno ve.” (Matayo 7:1) Na kati ya dibundu, beto yonso fwete buya kutula bantembe na mambu yina metala kansansa. Kansi, beto kesosaka mambu yina kenataka zola mpi bumosi, mpi mambu yina kepesaka beto nzila na kupesana kikesa, kansi ve yina kebebisaka.Roma 14:19.

 MUTINDU KANSANSA YA MBOTE KENATILAKA BETO BALUSAKUMUNU

Kansansa ya mbote lenda twadisa beto na luzingu na beto ya konso kilumbu, mpi kunatila beto kiese mpi ngemba ya kati

17. Inki mebwilaka kansansa ya bantu mingi bubu yai?

17 Ntumwa Piere kusonikaka nde: “Beno vanda ti kansansa ya mbote.” (1 Piere 3:16, NW) Kansansa yina kele ya bunkete na meso ya Yehowa Nzambi kele lusakumunu mosi ya nene. Yo kele ve bonso kansansa ya bantu mingi bubu yai. Polo kutubilaka bantu yina “mabanza na bo na ntima kele ya kufwa bonso nde bo me zikisaka yo na kibende ya tiya.” (1 Timoteo 4:2) Kibende ya tiya kezikisaka nsuni, mpi yo kebikisaka kidimbu, ebuna nsuni kewaka dyaka ve mpasi na kisika yina. Na kutuba ya kyeleka, bantu mingi kele ti kansansa yina kele ya kufwa; sambu yo mezikaka mbala mingi mpi yo kewaka dyaka ve mpasi, kansansa yina kekebisaka dyaka ve, yo kebuyaka dyaka ve, yo kewaka dyaka ve nsoni to kebedisaka bo dyaka ve kana bo mesala mbi. Bantu mingi bubu yai kevandaka na kyese kana mawi yina kebedisaka bo kele dyaka ve.

 18 Ya kyeleka, mawi yina kebedisaka beto lenda vanda nzila yina kansansa kesadila sambu na kusonga beto nde beto mesala dyambu ya mbi. Ntangu mawi ya mutindu yai kepusaka nsumuki na kubalula ntima, ata masumu ya nene mpenza lenda lolulama. Mu mbandu, Ntotila Davidi kusalaka disumu mosi ya nene kansi kana Nzambi kulolulaka yandi, yo kele mingimingi sambu yandi balulaka ntima na masonga yonso. Sambu yandi mengaka dyambu ya mbi ya yandi salaka mpi yandi vandaka ti lukanu ya kulemfukila bansiku ya Yehowa banda na ntangu yina tii kuna, yo sadisaka yandi na kumona yandi mosi nde Yehowa ‘kele muntu ya mbote mpi yandi kewilaka bantu mawa.’ (Nkunga 51:3-19; 86:5) Kansi, beto tasala inki kana mawi ya kunata makambu mpi ya nsoni kele kaka ngolo na nima ya kubalula ntima mpi ya kubaka ndolula?

18, 19. (a) Inki kele mambote ya mawi yina kebedisaka beto to ya nsoni? (b) Inki beto lenda sala kana kansansa na beto kelanda kaka na kupesa beto ndola sambu na masumu ya ntama yina beto mebalulaka dezia ntima?

19 Bantangu yankaka kansansa lenda pesa muntu ndola ya ngolo kibeni, mpi kulanda na kubedisa nsumuki bantangu mingi na nima, ata mawi ya mutindu yina lenda sadisa dyaka ve ata fyoti. Na bantangu ya mutindu yai, yo lenda vanda mfunu nde beto ndimisa ntima na beto yina kebedisa beto nde Yehowa meluta mawi yonso ya bantu. Beto fwete kwikila mpi kundima zola mpi ndolula na yandi, kaka mutindu beto kesyamisaka bankaka na kusala yo. (Tanga 1 Yoane 3:19, 20) Na ndambu yankaka, kansansa ya bunkete kenataka ngemba ya ntima, kelembikaka, mpi yo kepesaka kyese ya nene yina kemonanaka ve mingi na nsi-ntoto yai. Bantu mingi yina kusalaka masumu ya nene na bilumbu meluta mebakaka ndembika yai ya kuyituka mpi bubu yai bo kekukaka kusadila Yehowa Nzambi ti kansansa ya mbote.1 Korinto 6:11.

20, 21. (a) Mukanda yai kele ti lukanu ya kusadisa nge na kusala inki? (b) Inki kimpwanza Bakristu kele na yo, kansi nki mutindu beto fwete sadila yo?

20 Mukanda yai kele ti lukanu ya kusadisa nge na kuzwa kyese, na kuvanda ti kansansa ya mbote na bilumbu yai ya nsuka mpi ya mubulu ya mebikala ya ngidika ya bima ya Satana. Ya kyeleka, yo lenda tubila ve bansiku ti minsiku yonso ya Biblia yina nge fwete yindula mpi kusadila na mambu yina nge kekutanaka na yo konso kilumbu. Dyaka, kuvingila ve na kuzwa bansiku ya petepete  mpi ya pwelele mpenza na mambu ya metala kansansa. Lukanu ya mukanda yai kele ya kusadisa nge na kulonga kansansa na nge mpi kubongisa yo na kulongukaka mutindu ya kusadila Ndinga ya Nzambi na luzingu na nge ya konso kilumbu. Na kuswaswana ti Nsiku ya Moize, “nsiku ya Kristo” kelomba beto na kusadila mingi kansansa mpi minsiku kuluta bansiku ya kusonika. (Galatia 6:2) Na mutindu yina, Yehowa kepesaka Bakristu kimpwanza ya nene mpenza. Kansi, Ndinga na yandi keyibusa beto nde beto fwete sadila ve kimpwanza yina “bonso lele yina ke fikaka mbi.” (1 Piere 2:16) Na kisika ya kusala buna, kimpwanza ya mutindu yai kepesaka beto dibaku ya nene ya kumonisa zola na beto sambu na Yehowa.

21 Na kutadilaka na kisambu mutindu ya mbote ya kuzinga na kuwakana ti minsiku ya Biblia mpi na nima kusadila badesizio na nge, nge talanda kisalu ya mfunu yina kuyantikaka ntangu nge zabaka Yehowa na mbala ya ntete. Nge talonga ‘mayele na nge ya kuyindula na kusadilaka yo.’ (Baebreo 5:14, NW) Kansansa na nge ya melongamaka na Biblia tavanda lusakumunu konso kilumbu ya luzingu na nge. Bonso busole ya ketwadisa muntu ya kesala nzyetelo, kansansa na nge tasadisa nge na kubaka badesizio yina tapesa Tata na nge ya zulu kyese. Yai kele mutindu ya mbote ya kuzinga kaka na zola ya Nzambi.

^ par. 5 Kele ve ti ngogo ya sikisiki na Masonuku ya Kiebreo sambu na ngogo “kansansa.” Kansi, kansansa kemonana pwelele na bambandu bonso yai. Mbala mingi bo kesadilaka ngogo “ntima” sambu na kutubila kimuntu ya kati. Na bambandu bonso yai, yo ketubila pwelele kitini mosi ya sikisiki ya kimuntu ya kati, disongidila kansansa. Na Masonuku ya Kigreki ya Bukristu, beto kekuta ngogo ya Kigreki yina bo kebalulaka nde “kansansa” kiteso ya bambala 30.

^ par. 8 Biblia kemonisa nde kuvanda ti kansansa ya mbote mefwana ve ntangu yonso. Mu mbandu, Polo kutubaka nde: “Ntima [“kansansa,” NW] na mono ke songa mono ve nde mono me salaka mbi. Kansi mpidina ke songa mpenza ve nde mono me salaka mbi ve. [Yehowa] muntu ke na nswa ya kusambisa mono.” (1 Korinto 4:4) Ata bantu yina kenyokulaka Bakristu, mutindu Polo kusalaka yo na nsungi mosi buna, lenda sala yo ti kansansa ya mbote sambu bo keyindulaka nde Nzambi kendimaka mambu ya bo kesalaka. Yo kele mfunu nde kansansa na beto kuvanda ya mbote na meso na beto mpi ya bunkete na meso ya Nzambi.Bisalu 23:1; 2 Timoteo 1:3.

^ par. 10 Minganga mingi ketubaka nde sambu na bampika ya malafu, mpila ya kunwa na bukatikati kevandaka ve; sambu na bo, “bukatikati” ketendula kunwa dyaka ve malafu.