Kwenda na mambu ke na kati

Kwenda na tansi ya malongi

 KAPU 6

Ngolo ya Kufwa—‘Yehowa Kele Muntu ya Ngolo ya Bitumba’

Ngolo ya Kufwa—‘Yehowa Kele Muntu ya Ngolo ya Bitumba’

1-3. (a) Bantu ya Ezipte kanaka kusala bantu ya Izraele nki? (b) Inki mutindu Yehowa nwaninaka bantu na yandi?

BANTU ya Izraele kangamaka na mutambu; bangumba ya nda-nda yina me salaka miwanda vandaka na simu mosi, mpi na simu ya nkaka, nzadi-mungwa yina bo lenda sabuka ve. Basoda ya Ezipte ya nku ke landa bo na nima sambu na kumanisa bo. * Kansi Moize siamisaka bantu ya Nzambi na kuvanda ti kivuvu. Yandi tubaka nde, “Mfumu Nzambi ta nwanina beno.”—Kubasika 14:14.

2 Ata mpidina, Moize lombaka lusadisu ya Yehowa, mpi Yehowa vutudilaka yandi nde: “Sambu na nki nge ke didila-didila mono? . . . Simba nti na nge, tandula diboko na nge na zulu ya masa, masa kukabana.” (Kubasika 14:15, 16) Yindula fioti mutindu mambu yai salamaka. Yehowa tindaka mbala mosi wanzio na yandi, mpi dikunzi ya dituti kwendaka na nima ya bantu ya Izraele; ziku yo telamaka bonso kibaka mpi yo kabulaka bo ti bantu ya Egypte yina sosaka kunwanisa bo. (Kubasika 14:19, 20; Nkunga 105:39) Moize tandulaka diboko na yandi. Mupepe ya ngolo yantikaka kubula, mpi nzadi-mungwa kabwanaka na bitini zole. Na mutindu mosi buna masa kangamaka mpi telamaka bonso bibaka; yo bikaka nzila ya nene sambu bantu ya Izraele yonso kuluta!—Kubasika 14:21; 15:8.

3 Ntangu Farao monaka kimangu yai, yo lombaka nde yandi zabisa basoda na yandi na kuvutuka. Kansi sambu na lulendo, yandi pesaka basoda na yandi ntuma ya kulanda. (Kubasika 14:23) Basoda ya Ezipte kotaka nswalu na nzila yina kangukaka na  nzadi-mungwa; kansi ntangu fioti na nima, makulu ya bapusu-pusu na bo yantikaka kukatuka mpi yo natilaka bo mavwanga. Ntangu bantu ya Izraele kumaka na simu, Yehowa pesaka Moize ntuma nde: “Tandula diboko na nge na zulu ya nzadi-mungwa, sambu masa kuvutukila bantu ya Ezipte, bapusu-pusu na bo ya bitumba, mpi basoda na bo yina ke tambusaka bampunda.” Bibaka yina ya masa yantikaka kubwa mpi yo dindisaka Farao ti basoda na yandi!—Kubasika 14:24-28; Nkunga 136:15.

Na Nzadi-Mungwa ya Mbwaki, Yehowa monisaka nde yandi kele ‘muntu ya ngolo ya ke nwanaka bitumba’

4. (a) Na Nzadi-Mungwa ya Mbwaki, Yehowa monisaka nde yandi kele nani? (b) Mutindu yina ya kubinga Yehowa ke pusaka bantu ya nkaka na kusala nki?

4 Kuguluka ya dikanda ya Izraele na Nzadi-Mungwa ya Mbwaki vandaka diambu mosi ya nene na disolo ya bangwisana ya Nzambi ti bantu. Kilumbu yina, Yehowa monisaka nde yandi kele ‘muntu ya ngolo ya ke nwanaka bitumba.’ (Kubasika 15:3) Keti mutindu yai ya kubinga Yehowa ke pesa nge mpasi na ntima? Ya masonga, bitumba me pesaka bantu mpasi mingi mpi mawa. Keti kuzaba nde Nzambi ke sadilaka ngolo na yandi sambu na kufwa, ke kanga nge nzila ya kukwenda pene-pene na yandi?

Bitumba ya Nzambi Me Swaswana ti ya Bantu

5, 6. (a) Sambu na nki yo me fwana nde beto binga Nzambi, “Yehowa ya makesa”? (b) Sambu na nki bitumba ya Nzambi me swaswana ti ya bantu?

5 Titre “Yehowa ya makesa” ke monanaka mbala 300 na Masonuku ya Kiebreo mpi mbala zole na Masonuku ya Kigreki. (1 Samuele 1:11, NW) Sambu yandi kele Mfumu ya Kuluta Nene, Yehowa ke twadisaka makesa mingi ya bawanzio. (Yozue 5:13-15; 1 Bantotila 22:19) Makuki na bo ya kufwa bantu kele ya kuyituka. (Yezaya 37:36) Yo ke pesaka kiese ve na kumona lufwa ya bantu. Kansi, beto fwete vila ve nde bitumba ya Nzambi me swaswana ti ya bantu. Bamfumu ya politiki ti ya basoda lenda sosa kumonisa nde bo kele ti bikuma ya mbote ya kunwanisa bantu ya nkaka. Kansi mbala mingi, kima ke pusaka bo na kunwana bitumba kele lukasi mpi bwimi.

 6 Kansi Yehowa ke salaka ve mambu mpamba-mpamba to kukonda kuyindula. Kulonga 32:4 ke tuba nde: ‘Mfumu Nzambi kele bonso ditadi ya nene, kisika ya beto lenda tininaka. Yandi ke salaka kaka mbote, yandi ke zengaka makambu na nzila ya mbote; yandi kele muntu ya kieleka mpenza.’ Ndinga ya Nzambi ke buyisaka kikalulu ya kuwa makasi mingi, ya kuvanda nku mpi mubulu. (Kuyantika 49:7; Nkunga 11:5) Yo yina Yehowa ke salaka ve mambu kukonda kikuma. Yandi ke sadilaka ngolo na yandi ya kufwa na bukati-kati yonso mpi kaka kana kima ya nkaka ya kusala kele ve. Yo ke monana na mambu yai yandi zabisaka profete Ezekiele: “Mono Mfumu Nzambi ke yula nde, keti beno ke yindula nde mono ke mona kiese kana muntu ya mbi kufwa? Kele ve, nkutu mono lenda vanda kiese kana yandi balula ntima ebuna yandi zinga.”—Ezekiele 18:23.

7, 8. (a) Yobi yindulaka nki sambu na bampasi na yandi? (b) Inki mutindu Elihu sungikaka bangindu ya Yobi? (c) Inki dilongi beto lenda baka na mambu yina Yobi kutanaka ti yo?

7 Kansi sambu na nki Yehowa ke sadilaka ngolo na yandi sambu na kufwa? Na ntwala ya kupesa mvutu na ngiufula yai, beto tadila ntete mambu yina kuminaka Yobi, muntu ya kwikama. Satana tulaka ntembe nde Yobi—mpi konso muntu ya nkaka—lenda bikala ve ya kwikama na ntangu ya bampasi. Yehowa pesaka Satana nzila ya kumeka kwikama ya Yobi sambu na kumanisa ntembe yina. Yo yina Yobi belaka, mavimpi na yandi bebaka mpi bana na yandi yonso fwaka. (Yobi 1:1–2:8) Sambu Yobi zabaka ve kisina ya bampasi yina, yandi yindulaka nde yo vandaka kukatuka na Nzambi, ata yandi salaka mbi ve. Yandi yulaka Nzambi nde, ‘sambu na nki nge ke tindila mono bampasi bonso batolotolo,’ bonso “mbeni”?—Yobi 7:20; 13:24.

8 Elihu, toko mosi ya bakala monisaka Yobi nde yandi vandaka kudikusa; yandi tubaka nde: “Nge ke yindula nde, ‘nge me sala mbi ve na meso ya Nzambi.’” (Yobi 35:2) Ya kieleka, yo kele kukonda mayele na kuyindula nde beto me zaba mambu mingi kuluta Nzambi to kuyindula nde mambu ya yandi me sala kele ya kukonda lunungu. Elihu tubaka nde: ‘Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso lenda sala mambi ve ata fioti! Yandi lenda zenga mambu na nku ve!’ Na nima, yandi yikaka nde: “Ngolo ya Nzambi me luta  mingi, beto mpila ya kukuma penepene na yandi kele ve; mutindu yandi ke talaka bantu, mutindu yandi ke sambisaka bo, yandi kele kaka mbote. Muntu yina ke lemfukaka na yandi, yandi ke kotilaka yandi nsoki ve.” (Yobi 34:12; 36:22, 23; 37:23) Beto lenda tula ntima nde kana Nzambi me nwana bitumba, yandi kele ti bikuma ya mbote ya kusala yo. Ti mambu yai na mabanza, bika beto tadila bikuma ya nkaka ya ke pusaka Nzambi ya ngemba na kunwana bitumba bantangu ya nkaka.—1 Bakorinto 14:33.

Mambu Yina Ke Pusaka Nzambi ya Ngemba na Kunwana Bitumba

9. Sambu na nki Nzambi ya ngemba ke nwanaka bitumba?

9 Na nima ya kukumisa Nzambi mpi kubinga yandi ‘muntu ya ngolo ya ke nwanaka bitumba,’ Moize tubaka nde: “Nani nzambi ya nkaka kele bonso nge, Mfumu? Nani kele ntima-mpembe bonso nge?” (Kubasika 15:11) Profete Habakuki tubaka mpi nde: “Meso na nge me kuka ve na kutalaka mambu ya mbi, nge lenda talaka mpi ve bantu ke sala nku.” (Habakuki 1:13) Ata Yehowa kele Nzambi ya zola, yandi kele mpi Nzambi ya santu mpi ya lunungu. Bantangu ya nkaka, bikalulu yai ke pusaka yandi na kusadila ngolo na yandi sambu na kufwa. (Yezaya 59:15-19; Luka 18:7) Yo yina, Nzambi ke bebisaka ve busantu na yandi ntangu yandi ke nwanaka bitumba. Nkutu yandi ke nwanaka bitumba sambu yandi kele santu.—Kubasika 39:30.

10. (a) Nki ntangu mpi sambu na nki yo lombaka nde Nzambi kunwana sambu na mbala ya ntete? (b) Inki mutindu kimbeni yina bo me tubila na Kuyantika 3:15 ta mana, mpi nki mambote yo ta natila bantu ya lunungu?

10 Beto tadila mambu yina salamaka na nima ntangu Adami ti Eva, bakala mpi nkento ya ntete, kolamaka na Nzambi. (Kuyantika 3:1-6) Kana Yehowa yambulaka disumu na bo, yandi zolaka kubebisa kiyeka na yandi ya kuvanda Mfumu ya Luyalanganu. Sambu yandi kele Nzambi mosi ya lunungu, yo lombaka nde yandi pesa bo ndola ya lufwa. (Baroma 6:23) Na mbikudulu ya ntete ya Biblia, yandi tubaka nde kimbeni ta vanda na kati ya bansadi na yandi ti bantu yina ke landa “nioka,” Satana. (Kusonga 12:9; Kuyantika 3:15) Nsuka-nsuka, yo ta lomba kuniata Satana sambu na kumanisa kimbeni yai. (Baroma 16:20) Kansi lusambisu yai ta  natila bantu ya lunungu balusakumunu, ta katula mambu ya mbi ya Satana na ntoto mpi ta sala nde ntoto ya mvimba kukuma paladisu. (Matayo 19:28) Kansi na ntwala nde mambu yai kusalama, bantu yina me kuditulaka na ndambu ya Satana ta sosaka kuniokula bansadi ya Nzambi mpi kutula kimpeve na bo na kigonsa. Yo yina bantangu ya nkaka, yo ta lombaka nde Yehowa kukotila bo.

Nzambi Ke Sadilaka Ngolo na Yandi Sambu na Kukatula Mambi

11. Inki pusaka Nzambi na kunokisa mvula ya ngolo na ntoto ya mvimba?

11 Mvula ya Ngolo ya ntangu ya Noa kele mbandu ya ke monisa mutindu Nzambi ke sadilaka ngolo na yandi. Kuyantika 6:11, 12 ke tuba nde: “Kansi bantu ya nkaka, Nzambi monaka mbi na bo, mbi ti nku na bo mpi panzanaka na nsi-ntoto yonso. Ntangu Nzambi talaka nsi-ntoto, yandi monaka nde yo me kuma mavwanga sambu bantu vandaka kusala mambu ya mbi mpenza.” Keti Nzambi zolaka kubika nde bantu ya mbi kumanisa bikalulu yonso ya mbote na ntoto? Ve. Diambu yai pusaka Yehowa na kunokisa mvula mosi ya ngolo na ntoto ya mvimba sambu na kufwa bantu yina vandaka kusala mubulu mpi mansoni.

12. (a) Yehowa bikulaka nki sambu na “nkuna” ya Abrahami? (b) Sambu na nki yo lombaka nde Nzambi kufwa bantu ya Amore?

12 Yo vandaka mutindu mosi sambu na ndola yina Nzambi pesaka bantu ya Kanana. Yehowa zabisaka Abrahami nde “nkuna” mosi ta butuka na dibuta na yandi, mpi bantu yonso ya nsi-ntoto ta baka balusakumunu na nzila ya nkuna yango. Na kuwakana ti lukanu yai, Nzambi silaka nde bantekolo ya Abrahami ta baka ntoto ya Kanana, ntoto ya bantu ya Amore. Inki Nzambi lendaka kutuba sambu na kumonisa nde yandi vandaka ti bikuma ya mbote ya kukula bantu yai na insi na bo? Yehowa bikulaka nde yandi ta kula bo ve na ntwala nde bamvula 400 kulunga—tii kuna “mbi ya bantu ya Amore” ta “kuma mingi mpenza.” * (Kuyantika 12:1-3; 13:14, 15; 15:13, 16; 22:18) Na nsungi ya ntangu yina, bikalulu  ya bantu ya Amore bebaka mingi kibeni. Kanana kumaka bwala ya lusambu ya biteki, ya kufwa bantu, mpi ya kusala mansoni na mutindu ya mbi kibeni. (Kubasika 23:24; 34:12, 13; Kutanga 33:52) Nkutu bantu kumaka kuyoka bana na bo na tiya sambu na kupesa kimenga na banzambi na bo. Keti Nzambi ya santu lendaka kutinda bantu na yandi na kisika ya mbi ya mutindu yina? Ve! Yandi tubaka nde: “Ntoto me beba mpenza na mambu yango; mono ke pesa yo ndola sambu na mbi yina, yo ta luka mpi bantu na yo.” (Levi 18:21-25) Kansi Yehowa fwaka ve bantu yonso ya Kanana. Yandi fwaka ve bantu yina balulaka ntima, mu mbandu Rahabi mpi bantu ya Gabaoni.—Yozue 6:25; 9:3-27.

Yandi Ke Nwanaka Sambu na Zina na Yandi

13, 14. (a) Sambu na nki yo lombaka nde Yehowa kusantisa zina na yandi? (b) Inki mutindu Yehowa katulaka nsoni yonso na zina na yandi?

13 Sambu Yehowa kele santu, zina na yandi mpi kele santu. (Levi 22:32) Yezu longaka balongoki na yandi na kusamba nde: “Bika nde zina na nge kusantisama.” (Matayo 6:9) Nkolama yina basikaka na Edeni bebisaka zina ya Nzambi, basisaka ntembe na lukumu na yandi mpi na mutindu na yandi ya kuyala. Yehowa lendaka ve ata fioti kuyambula kukolama yina mpi luvunu ya mutindu yina. Yo lombaka nde yandi katula nsoni yina bo pesaka zina na yandi.—Yezaya 48:11.

14 Beto tadila diaka bantu ya Izraele. Mutindu bo vandaka kaka bampika na Ezipte, yo monanaka bonso nde lusilu ya Nzambi lenda lungana ve, lusilu yina tubaka nde, bantu yonso ya nsi-ntoto ta baka balusakumunu na nzila ya Nkuna ya Abrahami. Kansi ntangu Yehowa gulusaka bo mpi kumisaka bo dikanda, yandi katulaka nsoni yonso na zina na yandi. Yo yina profete Daniele sambaka nde: “Mfumu Nzambi, Nzambi na beto, nge songaka ngolo na nge ntangu nge basisaka beto bantu na nge na nsi ya Ezipte; tii bubu yai beto lenda vila yo ve.”—Daniele 9:15.

15. Sambu na nki Yehowa katulaka Bayuda na kimpika na Babilone?

15 Beto fwete zaba mpi nde, Daniele salaka kisambu yai na ntangu yina Bayuda vandaka diaka na mfunu nde Yehowa kusadila ngolo na yandi sambu na zina na Yandi. Kukonda bulemfu na bo  salaka nde bo kwenda na kimpika, kansi mbala yai, na Babilone. Yeruzalemi, ntu-mbanza na bo, kumaka mayumbu. Daniele zabaka nde kuvutuka ya Bayuda na bwala na bo ta pesa zina ya Yehowa lukumu. Yo yina yandi sambaka nde: “Mfumu Nzambi, wa beto! Mfumu Nzambi, lolula beto! Mfumu Nzambi wila beto, sadisa beto! Pardo, kwisa nge sadisa beto nswalu sambu na lukumu na nge mosi! Bwala yai ti bantu yai kele ya nge!”—Daniele 9:18, 19.

Yandi Ke Nwanaka Sambu na Bansadi na Yandi

16. Tendula sambu na nki, ata Yehowa ke sosaka kunwanina zina na yandi, yo ke monisa ve nde yandi ke tudilaka ve bantu ya nkaka dikebi to ke kudibanzaka kaka na mambu na yandi mosi.

16 Keti mutindu Yehowa ke sosaka kunwanina zina na yandi ke tendula nde yandi ke tudilaka ve bantu ya nkaka dikebi mpi ke kudibanzaka kaka na mambu na yandi mosi? Ve, sambu busantu na yandi ti zola na yandi sambu na lunungu, ke tindaka yandi mpi na kutanina bansadi na yandi. Beto tadila Kuyantika kapu 14. Kapu yai ke tubila bantotila iya yina kwendaka kunwanisa babwala ya nkaka mpi kangaka Loti, ntekolo ya Abrahami, ti fami na yandi. Kansi na lusadisu ya Nzambi, Abrahami nungaka basoda yina ya bambeni, ata bo vandaka mingi kuluta ya yandi! Yo fwete vanda nde, disolo ya kununga yai kele disolo ya ntete yina bo sonikaka na ‘mukanda ya Bitumba ya Yehowa;’ ziku masolo ya bitumba ya nkaka yina Biblia ke tubila ve vandaka mpi ya kusonama na mukanda yai. (Kutanga 21:14) Kansi bo zolaka kununga diaka bitumba mingi na nima.

17. Inki ke monisa nde Yehowa nwaninaka bantu ya Izraele na nima ya kukota na insi ya Kanana? Pesa bambandu.

17 Ntangu fioti na ntwala nde bantu ya Izraele kukota na insi ya Kanana, Moize zabisaka bo nde: “Mfumu Nzambi, Nzambi na beno, ta nata beno, yandi muntu ta nwanina beno kaka mutindu beno monaka yandi na Ezipte.” (Kulonga 1:30; 20:1) Banda na ntangu ya Yozue, kilandi ya Moize, tii na nsungi ya Bazuzi mpi ya luyalu ya bantotila ya kwikama ya Yuda, Yehowa nwaninaka bansadi na yandi, mpi sadisaka bo na kununga bambeni na bo na mitindu ya kuyituka.—Yozue 10:1-14; Bazuzi 4:12-17; 2 Samuele 5:17-21.

18. (a) Sambu na nki beto fwete vanda na kiese mutindu Yehowa me sobaka ve? (b) Inki ta salama ntangu kimbeni yina bo ke tubila na Kuyantika 3:15 ta kuma na nsuka?

 18 Yehowa me sobaka ve, mpi lukanu na yandi ya kukumisa ntoto yai paladisu me sobaka ve. (Kuyantika 1:27, 28) Yehowa ke mengaka mambi tii bubu yai. Yandi ke zolaka mpi bansadi na yandi; kubika fioti yandi ta sadila ngolo na yandi sambu na mambote na bo. (Nkunga 11:7) Beto vila ve nde ntama mingi ve, kimbeni yina bo ke tubila na Kuyantika 3:15 ta kuma ngolo diaka mpi yo ta basisa mubulu. Na ntangu yina, sambu na kusantisa zina na yandi mpi kutanina bansadi na yandi, Yehowa ta kuma diaka “muntu ya ke nwanaka bitumba”!—Zakaria 14:3; Kusonga 16:14, 16.

19. (a) Pesa mbandu ya ke monisa nde mutindu Nzambi ke sadilaka ngolo na yandi sambu kufwa lenda pusa beto na kukwenda pene-pene na yandi. (b) Luzolo ya Nzambi ya kunwana sambu na beto fwete pusa beto na kusala nki?

19 Beto baka mbandu yai: Bakala mosi me mona nde mbisi mosi ya makasi ke sosa kufwa bantu ya fami na yandi; mbala mosi yandi me kudilosa na mbisi yina mpi me fwa yo. Nge ke yindula nde nkento ti bana na yandi ta mona nde yandi me sala mbi? Ata fioti ve! Nkutu zola ti mpeve ya kuditambika yina yandi me monisila bo fwete simba mpenza ntima na bo. Mutindu mosi, beto fwete mona Nzambi mbi ve kana yandi me sadila ngolo na yandi  sambu na kufwa. Luzolo na yandi ya kunwana sambu na kutanina beto fwete pusa beto na kuzola yandi mingi. Luzitu na beto sambu na ngolo na yandi ya kukonda nsuka fwete kuma mingi diaka. Mpidina, beto lenda ‘sadila Nzambi kisalu ya santu ti boma ya Nzambi mpi matekita.’—Baebreo 12:28.

Kwenda Pene-Pene ya ‘Muntu ya Ngolo ya Ke Nwanaka Bitumba’

20. Kana beto ke bakisa ve mpenza masolo ya Biblia ya ke tubila bitumba ya Nzambi, nki beto fwete sala, mpi sambu na nki?

20 Ya kieleka, Biblia ke zabisaka beto ve konso ntangu mambu yonso yina ke pusaka Yehowa na kunwana bitumba. Kansi beto ke kwikilaka ntangu yonso nde Yehowa ke sadilaka ve ata fioti ngolo na yandi ya kufwa, na mutindu mosi ya mbi, ya kukonda lunungu, to ya nku. Bantangu ya nkaka, sambu na kubakisa disolo mosi ya Biblia, yo ke lombaka kutadila baverse yina kele na ntwala to na nima na yo mpi mambu yina salamaka na ntangu yina. (Bingana 18:13) Ata ntangu beto ke bakisa ve mambu yonso, beto lenda nunga bantembe yonso yina ke kwisila beto kana beto ke longuka mambu mingi ya me tala Yehowa mpi ke yindulula bikalulu na yandi ya kuluta mbote. Kana beto ke sala mutindu yai, beto ta bakisa nde beto kele ti bikuma ya mingi ya kutudila Yehowa Nzambi ntima.—Yobi 34:12.

21. Yehowa kele Nzambi ya nki mutindu ata yandi ke vandaka mpi ‘muntu ya ngolo ya ke nwanaka bitumba’?

21 Ata bantangu ya nkaka yo ke lombaka nde Yehowa kukuma ‘muntu ya ngolo ya ke nwanaka bitumba’, yo ke tendula ve nde yandi ke zolaka bitumba. Na mbona-meso na yandi ya pusu-pusu ya zulu, Ezekiele monaka nde Yehowa kele ya kuyilama sambu na kunwanisa bambeni na yandi. Ata mpidina, Ezekiele monaka nkongolo me ziunga Nzambi; nkongolo ke tendulaka ngemba. (Kuyantika 9:13; Ezekiele 1:28; Kusonga 4:3) Ntembe kele ve nde Yehowa kele Nzambi ya pima mpi ya ngemba. Ntumwa Yoane sonikaka nde, “Nzambi kele zola.” (1 Yoane 4:8) Bikalulu na yandi yonso ke wakanaka na mutindu mosi ya kukuka. Yo yina, beto kele ti dibaku ya mbote mpenza ya kukwenda pene-pene ya Nzambi yai ya ngolo mpi ya zola!

^ par. 1 Yozefi, Muyuda mosi yina longukaka Istware, sonikaka nde: “Bo vandaka kulanda Baebreo na bapusu-pusu ya bitumba 600 mpi na basoda 50 000 yina ke nwanaka na zulu ya bampunda, mpi diaka na basoda mingi (200 000) yina ke tambulaka na makulu sambu na kunwana.”—Antiquités judaïques, II, 324 [XV, 3].

^ par. 12 Yo ke pwelele nde awa, bangogo “bantu ya Amore” ke tadila bantu yonso ya Kanana.—Kulonga 1:6-8, 19-21, 27; Yozue 24:15, 18.