Kwenda na mambu ke na kati

Kwenda na tansi ya malongi

 DISOLO YA LUZINGU

Kimvwama ya Kimpeve Yina Mono Bakaka Tomisaka Luzingu na Mono

Kimvwama ya Kimpeve Yina Mono Bakaka Tomisaka Luzingu na Mono

NA KATI-KATI ya mpimpa, beto kumaka na Nzadi Niger, yo vandaka kukulumuka ntinu mpi nene na yo vandaka kiteso ya kilometre mosi ti ndambu. Sambu bitumba vandaka na Nigéria, yo vandaka mpasi sambu na kusabuka Nzadi. Beto kutanaka ti bigonsa mbala mingi. Sambu na nki beto kutanaka ti mambu yai? Bika mono tela beno mutindu mambu lutaka.

Tata na mono, John Mills, bakaka mbotika na 1913 na Mbanza New York ntangu yandi vandaka ti bamvula 25. Mpangi Russell muntu salaka diskure ya mbotika. Na nima, papa kwendaka na mbanza Trinité, kuna yandi kwelaka mama, Constance Farmer, Longoki ya Biblia ya kikesa. Papa vandaka kusadisa nduku na yandi William Brown na kusonga filme “Photo-Drame de la Création.” Bo salaka yo tii ntangu bo tindaka mpangi Brown ti nkento na yandi na Afrika ya Westi na 1923. Papa ti mama yina vandaka ti kivuvu ya kuzinga na zulu bikalaka na Trinité.

BIBUTI ZOLAKA BETO

Beto butukaka uvwa, bo pesaka yaya na beto ya ntete zina Rutherford, yina vandaka prezida ya Watch Tower Bible and Tract Society. Mono butukaka na Desembri 30, 1922, bo pesaka mono zina ya Clayton Woodworth, yina vandaka kusonika L’Âge d’Or (bubu yai Telama!). Bibuti kotisaka beto nzo-nkanda, ata mpidina bo vandaka kusiamisa beto na kuditudila mingi-mingi balukanu ya kimpeve. Mama zabaka mbote kulonga bantu Biblia. Papa vandaka kutela beto masolo ya Biblia, yandi vandaka kusala bidimbu sambu beto bakisa yo mbote.

Bikesa na bo butaka kibeni mbuma ya mbote. Beto vandaka bana-babakala tanu, tatu kotaka Nzo-Nkanda ya Gileade. Bampangi na mono tatu ya bankento vandaka bapasudi-nzila bamvula mingi na Trinité mpi na Tobago. Malongi mpi mbandu ya mbote ya bibuti sadisaka beto na kuvanda “na nzo ya Yehowa.” Bandongisila na bo sadisaka beto na kubikala na nzo ya Yehowa mpi kuyela “na bibansala ya Nzambi na beto.”—Nk. 92:13.

Balukutakanu ya kisalu ya kusamuna vandaka kusalama na nzo na beto. Bapasudi-nzila yina vandaka kukwisa na nzo, vandaka kutubila mbala mingi disolo ya mpangi George Young, misionere mosi ya Canada yina kwisaka kutala beto na Trinité. Bibuti  vandaka na kiese ya kutela beto disolo ya mpangi Brown ti nkento na yandi, yina kwendaka na Afrika ya Westi. Mambu yai yonso sadisaka mono na kuyantika kisalu ya kusamuna ti bamvula kumi.

BISALU YA NTETE

Na ntangu yina, bazulunalu na beto vandaka kutungulula malongi ya lusambu ya luvunu, mumbongo ya bwimi mpi bisalu ya mbi ya politiki. Yo yina, na 1936 bamfumu ya mabundu ya Trinité pusaka bamfumu ya luyalu na kubuyisa mikanda na beto. Ata beto bumbaka mikanda, beto landaka kukabula yo tii kuna yo manaka. Beto vandaka kutambula na babala-bala, na zulu ya bavelo ti pankarte sambu na kukabula mikanda. Kumosi ti bampangi yina katukaka na mbanza Tunapuna yina vandaka ti kamio ya vandaka kubasisa ndinga, beto kwendaka kulonga na babwala ya ntama ya Trinité. Yo vandaka kitoko mpenza! Mambu yai ya kimpeve sadisaka mono na kubaka mbotika ti bamvula 16.

Bampangi ya Tunapuna na ntwala ya kamio ya ke basisa ndinga

Kimvwama ya kimpeve ya dibuta na beto mpi mambu yai ya kimpeve sadisaka mono na kukuma misionere. Mono vandaka kaka ti lukanu yai ata ntangu mono kwendaka na kisanga ya Aruba na 1944 sambu na kusamuna ti mpangi Edmund Cummings. Beto waka kiese ntangu beto vukanaka bantu kumi na Lusungiminu na 1945. Na 1946, dibundu ya ntete kangukaka na kisanga yai.

Ti nkento na mono Oris

Ntangu fioti na nima, mono taka kimbangi na dibaku ya mbote na Oris Williams, nduku mosi ya kisalu. Oris kangamaka kaka namalongi yina bo longaka yandi. Kulonguka Biblia ti Oris sadisaka yandi na kuzaba mbote Ndinga ya Nzambi mpi yandi bakaka mbotika na Yanuari 5, 1947. Na nima beto zolanaka mpi kwelanaka. Yandi yantikaka kisalu ya kimupasudi-nzila na Novembri 1950. Luzingu na mono ti Oris kumaka kitoko.

KISALU YA KIESE NA NIGÉRIA

Bo bingaka beto na Nzo-Nkanda ya Gileade na 1955. Yo lombaka nde beto yambula kisalu, kuteka nzo mpi bima ya nkaka mpi beto yambula bwala Aruba. Na Yuli 29, 1956, beto manisaka Nzo-Nkanda ya 27 ya Gileade mpi bo tindaka beto na Nigéria.

Ti dibuta ya Betele ya Nigéria, na Lagos, na 1957

Oris tubaka nde: “Mpeve santu ya Yehowa lenda sadisa muntu na kuyikama ti bampasi ya kisalu ya kimisionere. Na kuswaswana ti bakala na mono, mono vandaka ve ti nzala ya kukuma misionere. Mpusa na mono vandaka ya kuvanda na nzo mpi kusansa bana. Mabanza na mono sobaka ntangu mono bakisaka nde mono fwete samuna kukonda kusukinina. Ntangu beto manisaka Nzo-Nkanda, mono kumaka kudipesaka mingi na kisalu ya kusamuna. Ntangu beto vandaka kukota na maswa Queen Mary mpangi Worth Thornton, yina vandaka kusala na biro ya mpangi Knorr, kwisaka kupesa beto mbote mpi tubaka nde ‘Beno kwenda mbote!’ Yandi songaka beto nde beto ta sala na Betele. Mono yitukaka mpi tubaka nde: ‘Ah, mu ke sepela ve!’ Na nima, mono yikamaka mpi zolaka mingi bisalu ya Betele. Mono vandaka kuzola mingi kisalu ya kuyamba bantu. Sambu mono vandaka kuzola bantu, kisalu yai sadisaka mono na kuzabana ti bampangi mingi ya Nigéria. Bampangi mingi vandaka kukwisa bo me toka , ya kulemba, na nzala mpi mpusa ya masa. Mono vandaka na kiese ya kupesa bo madia mpi kikesa. Bisalu yai yonso vandaka kisalu na mono ya santu sambu na Yehowa mpi yo pesaka mono kiese mpi ngemba.” Mambu yai yonso tomisaka luzingu na beto.

Na 1961, ntangu beto vandaka kudia na dibuta na Trinité, mpangi Brown telaka beto masolo ya kiese yina yandi kutanaka ti yo na Afrika. Ebuna, mono tubaka mpi mutindu kisalu vandaka kuyela na Nigéria. Mpangi Brown simbaka mono na dipeka mpi songaka papa nde: “Johnny, nge me kwendaka ntete ve na Afrika, kansi Woodworth me kumaka!” Papa siamisaka mono nde: “Worth, landa kusala yo! kuyambula ve!” Mambu ya bantu yai ya kuyela na kimpeve tubaka sadisaka mono na kusala mbote kisalu na mono.

William “Bible” Brown ti nkento na yandi, Antonia, pesaka beto kikesa mingi

Na 1962, bo bingaka mono diaka na Nzo-Nkanda ya 37 ya Gileade mpi beto salaka bangonda kumi. Mpangi Wilfred Gooch, yina vandaka nkengi ya filiale kotaka Nzo-Nkanda  ya 38 ya Gileade mpi bo tindaka yandi na Angleterre, yo yina mono yingaka yandi. Mono kumaka mpi kusala banzietelo mingi bonso mpangi Brown, yo sadisa mono na kuzaba mpi kuzola bampangi mingi ya Nigéria. Bampangi vandaka ve ti bima mingi bonso na bansi ya nkaka kansi mutindu bo vandaka kusepela ti bima yina bo vandaka na yo monisaka nde luzingu ya kiese ke tendula ve kuvanda ti mbongo mpi bima mingi. Bampangi mingi vandaka kukwenda na balukutakanu ya nene na bakamio ya nene mpi na babisi yina ke vandaka ya kukanguka na balweka. (bolekajas *) Ata mpidina bo vandaka bunkente. Mbala mingi babisi yina vandaka ti bisono na lweka. Na bisi mosi bo sonikaka nde: “Matonsi ya masa ke kumaka nzadi ya nene.”

Bangogo yina bo sonikaka na bisi yina vandaka mpenza ya masonga! Bikesa na mono ti Oris mpi ya bampangi ya Nigéria salaka nde na 1974 Nigéria kukuma insi ya ntete, katula États-Unis, yina kumaka ti bansamuni 100 000. Kisalu na beto yelaka kibeni!

Ntangu kisalu na beto vandaka kuyela mbote, bitumba yantikaka na 1967 tii na 1970. Bangonda mingi lutaka, Betele vandaka ve ti bansangu ya bampangi yina vandaka na Biafra na simu ya Nzadi Niger. Beto vandaka kunatila bo mikanda mpi kupesa bo lutwadisu. Mutindu beto tubilaka yo na luyantiku, beto vandaka kusamba mpi kutula kivuvu na Yehowa sambu na kusabuka nzadi mbala na mbala.

Mono ke yibukaka diaka banzietelo yina ya kigonsa ntangu beto vandaka kusabuka Nzadi Niger, kigonsa ya basoda ya nku, maladi mpi mambu ya nkaka. Yo vandaka kigonsa na kuluta na kisika ya basoda ya luyalu kansi yo vandaka mpasi mingi diaka na kuluta na simu ya basoda ya Biafra. Kilumbu mosi na mpimpa, mono bakaka bwatu na bwala Asaba mpi sabukaka Nzadi Niger, bo bikaka mono na Onitsha, na nima mono kwendaka na mbanza Enugu sambu na kupesa bankengi kikesa. Kilumbu ya nkaka mono kwendaka na mbanza Aba sambu na kupesa bankuluntu kikesa. Na dibungu ya Harcourt, beto manisaka lukutakanu nswalu ti kisambu sambu basoda ya luyalu nwanisaka basoda ya Biafra pene-pene ya mbanza.

Balukutakanu yai vandaka mfunu, yo vandaka kundimisa bampangi nde Yehowa ke zolaka bo mingi mpi nde bo fwete kota ve na bitumba kansi bo fwete vanda na bumosi. Bampangi taninaka kwikama na bo na nsungi yai ya bitumba. Bo vandaka kuzolana mingi mpi mengaka ve bantu ya nkaka kansi bo taninaka bumosi. Yo vandaka dibaku ya mbote ya kuvanda ti bo na bantangu yina ya mpasi!

Na 1969, mpangi Milton Henschel twadisaka lukutakanu ya bansi mingi yina vandaka ti ntu-diambu “Ngemba na Ntoto” (Kingelesi) na Yankee Stadium na New York mpi mono longukaka mambu mingi sambu mono vandaka nsadisi na yandi. Formasio yina mono bakaka na yandi vandaka mfunu mingi sambu na 1970 beto salaka lukutakanu ya bansi mingi na Nigéria, na Lagos, yina vandaka ti ntu-diambu “Bantu ya Ntima-Mbote.” (Kingelesi) Beto salaka lukutakanu yai ntangu fioti na nima ya bitumba mpi yo salamaka kaka na lusadisu ya Yehowa. Yo salamaka na bandinga 17 mpi bantu vandaka 121 128. Mpangi Knorr ti mpangi Henschel mpi bampangi ya nkaka yina katukaka na États-Unis mpi na Angleterre monaka na mbala ya ntete bantu 3 775 ke bakaka mbotika. Kuyidika lukutakanu yina vandaka mukumba ya kuluta mpasi na luzingu na mono. Ntalu ya bansamuni kumaka mingi kibeni, yo yitukisaka mpenza!

Lukutakanu ya Bansi Mingi “Bantu ya Ntima-Mbote” salamaka na bandinga 17 mpi na ndinga Igbo, bantu vandaka 121 128

Na nsungi ya bamvula kuluta 30 yina beto salaka na Nigéria, bantangu ya nkaka mono vandaka kusala bonso nkengi ya nziunga mpi mumonisi ya Nto-Kimvuka na Afrika ya Westi. Bamisionere vandaka kusepela mingi na dikebi yina beto tudilaka bo mpi bikesa yina bo vandaka kubaka. Bo vandaka na kiese ya kuzaba nde bampangi ke zolaka bo mingi. Kisalu yai sadisaka mono na kubakisa nde kuzola bantu ya nkaka kele mutindu ya mbote ya kusadisa bo na kuyela, na kuvanda ngolo mpi na kutanina bumosi ya dibundu ya Yehowa.

Yehowa sadisaka beto na kununga bampasi yina bitumba mpi maladi nataka. Beto  monaka kibeni lusadisu ya Yehowa. Oris tubaka nde:

“Mbala mingi, beto vandaka kubela malaria. Kilumbu mosi na Lagos bo nataka Worth na lupitalu, yandi vandaka kudizaba ve. Bo tubaka nde yandi ta zinga ve kansi yandi belukaka. Ntangu yandi kudizabaka, yandi songaka munganga yina vandaka kusansa yandi mambu ya Kimfumu ya Nzambi. Na nima beto kwendaka kutala Nwambiwe, munganga yango sambu na kusadisa yandi na kulonguka Biblia. Yandi ndimaka kieleka mpi kumaka nkuluntu na dibundu ya Aba. Mono sadisaka mpi bantu mingi na kukuma bansadi ya Yehowa, nkutu ti Bamizuluma. Beto waka kiese mingi mutindu beto zabanaka ti bantu ya Nigéria mpi beto vandaka kuzola bo mingi, beto vandaka kuzola mutindu na bo ya kuzinga, bikalulu na bo mpi ndinga na bo.”

Mono bakaka dilongi ya nkaka: Sambu na kusala kisalu na beto mbote, yo lombaka nde beto zola bampangi yonso ata mutindu na bo ya kuzinga swaswanaka ti ya beto.

BISALU YA MPA

Na nima ya kusala na Betele ya Nigéria, na 1987 bo tindaka beto na kisalu ya kimisionere na kisanga ya Sainte-Lucie na Caraïbes. Kuna, kisalu vandaka mbote kansi yo vandaka mpi ti bampasi na yo. Na Afrika, babakala ke vandaka ti bankento mingi kansi kuna bankento ke zingaka ti babakala kukonda kukwelana. Ndinga ya Nzambi sadisaka balongoki mingi ya Biblia na kusoba bikalulu na bo.

Mono zolaka Oris mingi na bamvula 68 ya makwela na beto

Sambu beto kumaka bambuta, na 2005, Nto-Kimvuka tindaka beto na na babiro ya ke twadisaka kisalu na beto na ntoto ya mvimba na Brooklyn New York na États-Unis. Konso kilumbu mono vandaka kupesa Yehowa matondo sambu na Oris. Nkento na mono fwaka na 2015 mpi lufwa na yandi pesaka mono mpasi mingi kibeni. Yandi vandaka nduku ya mbote, nkento ya zola yina vandaka ti bikalulu mingi ya mbote. Beto salaka bamvula 68 na makwela. Beto bakisaka nde sambu na kuvanda na kiese na makwela to na dibundu, yo ke lombaka kuzitisa bantu yina kele ti kiyeka, kulolulana na ntima ya mvimba, kuvanda ya kudikulumusa mpi kumonisa bikalulu ya mbuma ya mpeve.

Ntangu beto vandaka kukutana ti bampasi to kulemba nitu, beto vandaka kusosa lusadisu ya Yehowa sambu na kulanda kusadila yandi mpi bikesa na beto vandaka ve ya mpamba. Sambu beto vandaka kundima bansoba, beto bakisaka mutindu mambu vandaka kutoma na dibundu ya Yehowa konso ntangu mpi nde mambu ya kuluta mbote kele na ntwala.—Yez. 60:17; 2 Bak. 13:11.

Yehowa sakumunaka kisalu ya bibuti na mono mpi ya bampangi ya nkaka na Trinité mpi na Tobago, bubu yai bansamuni kele 9 892. Na Aruba, banda dibundu ya ntete kangukaka, bampangi ke landaka kusala bikesa mpi bubu yai mabundu me kuma 14. Na Nigéria, bansamuni kele 381398 mpi na Sainte-Lucie, bansamuni kele 783.

Bubu yai mono kele ti bamvula 90 ti ndambu. Nkunga 92:14 ke tuba mambu yai sambu na bantu yina kele na nzo ya Yehowa: “Ata na kimununu bo ta landa kaka kuyela; bo ta vanda kaka ngolo mpi ya mubisu.”

Mono kele na kiese mutindu mono me lutisaka luzingu na mono ya mvimba na kisalu ya Yehowa. Kimvwama ya kimpeve yina mono bakaka me sadisaka mono na kusadila Yehowa luzingu na mono ya mvimba. Na zola na yandi, Yehowa ke sadisaka mono na ‘kuyela na bibansala na yandi.’—Nk. 92:13.

^ par. 18 Tala Réveillez-vous ! ya Yuli 8, 1972, balut. 24-26.