Elɛkɩtroniiki wondu tʋmɩyɛ labɩnʋʋ pɩzɩɣ nɛ pɩwazɩ yaa pɩcamɩ ñe-nesi ɖɔkʋʋ. Ðoŋ weyi elɛkɩtroniiki wondu wɛnɩ ñe-nesi ɖɔkʋʋ yɔɔ alɩwaatʋ tʋnɛ tɩ-taa?

•  Tɔm ndʋ pɩwɛɛ we ŋtɩlɩ yɔ

•  Mbʋ ŋpɩzɩɣ nɛ ŋla yɔ

•  Tɔm ndʋ nesi ɖɔkɩyaa nabɛyɛ yɔɔdaa yɔ

•  Tɔm pɔzʋʋ mbʋ pɩ-taa ɩpɩzɩɣ nɛ ɩtazɩ yɔ

 Tɔm ndʋ pɩwɛɛ se ŋtɩlɩ yɔ

•   Ye ɖɩlakɩnɩ tʋmɩyɛ camɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu yɔ pɩpɩzɩɣ nɛ pɩwazɩ ɖe-nesi ɖɔkʋʋ. Kɩɖaʋ nakʋyʋ yɔ. Nesi ɖɔkɩyaa nabɛyɛ lakɩnɩ-tʋ tʋmɩyɛ nɛ pɔyɔɔdʋʋnɩ ɖama alɩwaatʋ ndʋ pɛfɛyɩ ɖama cɔlɔ.

   «Paa tɔm pazɩ yem ŋma ñɛ-tɛŋga se «mɔnsɔɔlɩ-ŋ» yaa «mamaɣzɩɣ ñɔ-yɔɔ» yɔ piyeki nɛ mɩ-hɛkʋ taa cɛyɩsɩ nɛ pɩkɩlɩ.»—Jonathan.

•   Ye ɖɩɩlakɩnɩ tʋmɩyɛ camɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu yɔ, pɩpɩzɩɣ nɛ pɩcamɩ ɖe-nesi ɖɔkʋʋ. Kɩɖaʋ nakʋyʋ yɔ. Nabɛyɛ lakɩnɩ tʋmɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu paa ɛzɩmtaa, piyeki nɛ alɩwaatʋ ndʋ pɩwɛɛ se ɛyʋ ɛkpaɣ nɛ ɛ nɛ ɛ-tɛŋga pacaɣ yɔ tɩpasɩɣ, nɛ ɛɛtasɩɣ kemnuu ɛ-tɛŋga ɖɔɖɔ camɩyɛ.

   «Maapɩtɩɣ se nabʋyʋ taa ye mantaañɔʋnɩ mɔn-pɔrtaabɩlɩ yɔ, ma-walʋ kaasɔɔlaa se ɛyɔɔdɩnɩ-m nɛ pɩkɩlɩ.»—Julissa.

•   Nabɛyɛ yɔɔdʋʋ se pa nɛ pɛ-tɛŋga papɩzɩɣ nɛ palakɩ kɛdaɣ camɩyɛ nɛ alɩwaatʋ kʋɖʋmtʋ ndʋ tɩ-taa lɛ pɛwɛɛ nɛ palakɩnɩ tʋmɩyɛ pɛ-tɛ elɛkɩtroniiki wonuu. Lɔŋsɩnɖʋ Sherry Turkle yɔɔdaa se mbʋ payaɣ se «tʋma sakɩyɛ labʋ alɩwaatʋ kʋɖʋmtʋ taa.» Toovenim taa lɛ, tʋma sakɩyɛ labʋ alɩwaatʋ kʋɖʋmtʋ taa tɩkɛ wɛtʋ kɩbandʋ. Ɛyɔɔdaa se toovenim taa lɛ, «ye ɖɩlakɩ tʋma sakɩyɛ alɩwaatʋ kʋɖʋmtʋ taa yɔ ɖɩɩpɩzɩɣ nɛ ɖɩlabɩ-yɛ camɩyɛ.» a

   «Alɩwaatʋ ndʋ ma nɛ ma-walʋ ɖɩkɛdɩɣ yɔ pɩwɛ ɖeu kpem; ɛlɛ ye ɛwɛɛ nɛ ɛlakɩ tʋmɩyɛ lɛɛɖɛ alɩwaatʋ ndʋ ɖiɖiɣni kɛdʋʋ yɔ, pɩɩwɛɣ ɖeu mbʋ. Ye ɛwɛɛ nɛ ɛlakɩ pʋyʋ lɛɛbʋ alɩwaatʋ kʋɖʋmtʋ ndʋ tɩ-taa yɔ, manɩɣ pɩ-taa se ɛ-tɛ pɔrtaabɩlɩ tɔm kɩlɩnɩ cɛyʋʋ ɛ-ɛsɩndaa.»—Sarah.

 Tobi lɛ: Ɛzɩma ŋlakɩnɩ tʋmɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu yɔ, pɩpɩzɩɣ nɛ pɩcɛyɩsɩ yaa pɩcamɩ ñe-nesi ɖɔkʋʋ.

 Mbʋ ŋpɩzɩɣ nɛ ŋla yɔ

 Tɩlɩ mbʋ pɩ-tɔm kɩlɩ cɛyʋʋ yɔ. Bibl yɔɔdʋʋ se: «Ɩtɩlɩ mbʋ pɩ-tɔm kɩlɩ cɛyʋʋ yɔ.» (Filiipi mba 1:10) Pɔzɩ ña-tɩ se: «Ɛzɩ alɩwaatʋ ndʋ ma nɛ mɛn-tɛŋga ɖɩkpakɩɣ nɛ ɖɩlakɩnɩ tʋmɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu yɔ, piyeki nɛ ɖɩɩtasɩɣ kpaɣʋ alɩwaatʋ nɛ ɖɩyɔɔdʋʋnɩ ɖama?»

 «Pɩkɛ pʋtɔdɩyɛ tɔm se ŋpɩzɩɣ nɛ ŋna abalʋ nɔɔyʋ nɛ ɛ-halʋ pacaɣ tɔɔnaɣ ɖɩdɔɔyɛ naɖɩyɛ taa nɛ pɔtɔkɩ nɛ pa-taa paa weyi lɛ ɛkam ɛ-ɛsa ɛ-pɔrtaabɩlɩ taa. Ðɩtɩsɔɔlɩ se elɛkɩtroniiki wonuu nakʋyʋ ɛpɩsɩ-ɖʋ yom nɛ ɖɩsɔɔ mbʋ pɩ-tɔm kɩlɩ cɛyʋʋ yɔ pɩ-yɔɔ, pʋ-tɔbʋʋ se ɖa nɛ ɖɛ-tɛŋga ɖa-taabalɩyɛ yɔɔ.»—Matthew.

 Ðʋ ña-tɩ kamasɩ. Bibl yɔɔdʋʋ se: «Ɩcɔnɩ ɛzɩma ɩɖɔŋ yɔ pɩ-yɔɔ camɩyɛ nɛ pɩtaawɛɛ ɛzɩ ɛyaa mba pɛfɛyɩnɩ lɔŋsɩnɖɛ yɔ, ɛlɛ ɛzɩ lɔŋsɩnɖaa yɔ; ɩlabɩnɩ mɩ-alɩwaatʋ tʋmɩyɛ camɩyɛ.» (Efɛɛzɩ mba 5:15, 16) Pɔzɩ ña-tɩ se: «Mbʋ ɛzɩ maacosi message waa yɔ kpaagbaa pañɩtɩɣ nɛ pɔkɔɔ lɛ, pɩɩwɛɣ ɖeu se manɖʋ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-yɔɔ moncosuu message waa mba pɔ-tɔm tɩkɩlɩ cɛyʋʋ yɔ pɔ-yɔɔ yɔ?»

 «Menɖiɣzinaa se ye malaba nɛ alɩwaatʋ ndʋ petiyiɣni-m message waa yɔ mɔn-pɔrtaabɩlɩ etaawii yɔ pɩwazɩɣ-m siŋŋ; pɩsɩɣnɩ-m nɛ alɩwaatʋ ndʋ manɖʋwa se mankalɩɣ message waa yɔ, tɩ-taa manaɣ message waa mba petiyini-m yɔ. Pɩtɩkɛ paa ɛzɩmtaa pɩcɛyaa se ye paya-ɖʋ kaŋgalaafu yɔɔ yaa petiyini-ɖʋ message yɔ, ɖicosi kpaagbaa.»—Jonathan.

 Sɩɩ tʋmɩyɛ ɖi-lone taa. Bibl yɔɔdʋʋ se: «Paa mbʋ lɛ, pɩ nɛ pɩ-alɩwaatʋ.» (Eklezɩyasɩtɩ 3:1) Pɔzɩ ña-tɩ tɔm tʋnɛ: «Ɛzɩ mɔn-pɔrtaabɩlɩ yeki nɛ alɩwaatʋ ndʋ mɛwɛ ɖɩɣa yɔ pɩwɛɛ ɛzɩ mɛnkpɛndɩ mɛwɛ tʋmɩyɛ taa yɔ? Ye ɛɛɛ yɔ, ɖoŋ weyi wɛtʋ ndʋ tɩwɛnɩ me-nesi ɖɔkʋʋ yɔɔ? Ye mɔnpɔzɩ mɛn-tɛŋga tɔm ndʋ, suwe kocosuu?

 «Elɛkɩtroniiki wondu haɣ-ɖʋ waɖɛ se ɖɩla tʋmɩyɛ paa ɛzɩmtaa. Alɩwaatʋ ndʋ ma nɛ ma-halʋ ɖɩwɛɣ yɔ, pɩpɔzʋʋ se mañaɣ pana siŋŋ nɛ mantaawiliɣ pɔrtaabɩlɩ taa ɖoŋ ɖoŋ se mɔncɔŋnɩ tɔm ndʋ titukuuni tʋmɩyɛ yɔ ti-ɖeɖe.»—Matthew.

 Ña nɛ ñɛ-tɛŋga ɩyɔɔdɩ ɛzɩma ɩlakɩnɩ tʋmɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu yɔ pɩ-tɔm. Bibl yɔɔdʋʋ se: «Paa weyi lɛ, ɛtaawɛɛ nɛ ɛñɩnɩɣ ɛ-maɣmaɣ ɛ-kɛzɛɣa, ɛlɛ ɛñɩnɩ lɛlʋ ñɩŋga.» (1 Kɔrɛntɩ mba 10:24) Ña nɛ ñɛ-tɛŋga ɩyɔɔdɩ ɛzɩma mɩ-taa paa weyi lakɩnɩ tʋmɩyɛ elɛkɩtroniiki wondu nɛ lɛɣzɩtʋ ndʋ pɩpɩzɩɣ nɛ pɩpɔzɩ se ɩla hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa yɔ pɩ-tɔm. Ɩpɩzɩɣ nɛ ɩlabɩnɩ tʋmɩyɛ tɔm ñʋʋ kʋnɛ kɩ-taa hɔɔlʋʋ tɔm pɔzʋʋ mbʋ pɩ-taa ɩpɩzɩɣ nɛ ɩtazɩ yɔ nɛ ɩla kɛdaɣ ŋga.

 «Ma nɛ ma-walʋ ɖiheyiɣ ɖama toovenim, nɛ ye ɖa-taa nɔɔyʋ ɛnawa se lɛlʋ kɩlɩɣ labɩnʋʋ tʋmɩyɛ ɛ-tɛ pɔrtaabɩlɩ yaa taabɩlɛɛtɩ yɔ, ɛyɔɔdʋʋnɩ-ɩ kpayɩ. Ða-naalɛ ɖɩnawa se pɩpɩzɩɣ nɛ pɩkɔnɩ kaɖɛ, pʋyɔɔ lɛ ɖɩkpakɩɣ ndʋ ɖa-taa paa weyi yɔɔdʋʋ yɔ nɛ ɖɩlakɩnɩ tʋmɩyɛ.»—Danielle.

 Tobi lɛ: Kpa ña-tɩ nɛ ŋtaakɛ elɛkɩtroniiki wondu yom.