Kĩla ũthi ũvoonĩ ũla wĩ vo

Kĩla ũthi nthĩnĩ wa ũvoo wa kelĩ wa maũndũ ala me vo

Kĩla ũthi nthĩnĩ wa ũvoo ũla wĩ vo

Ngũsĩ sya Yeova

Kikamba

Mũsyaĩĩsya (Ĩkaseti ya Kwĩmanyĩsya)  |  Mwei wa 2 2015

Atĩĩa Ngelekany’o ya Yesũ ya Wĩnyivyo na Tei

Atĩĩa Ngelekany’o ya Yesũ ya Wĩnyivyo na Tei

“Klĩsto nake nĩwathĩniw’e kwondũ wenyu, aimũtiĩa ngelekan’yo, nĩ kana mũatĩĩae nyaĩĩ syake.”1 VET. 2:21.

1. Nĩkĩ kũatĩĩa ngelekany’o ya Yesũ kũtonya kũtuma tũmũthengeea Yeova mũnango?

MAVINDA maingĩ nĩtũtataa kwĩyĩelekany’a na andũ ala twonaa me na nguma nzeo na mekaa maũndũ ala twendete. Katĩ wa andũ ala maaĩkala ĩũlũ wa nthĩ, Yesũ Klĩsto nĩwe waĩ ngelekany’o nzeo vyũ ĩla twaĩle kũatĩĩa. Nĩkĩ tũkwasya ũu? Nũndũ Yesũ mwene aisye atĩĩ: “Ũla wambonie nĩwamwonie Asa.” (Yoa. 14:9) Yesũ atutĩtye Ĩthe wake vyũ, kwoou ĩla tweemanyĩsya ĩũlũ wa Yesũ wĩthĩaa no ta tũkwĩmanyĩsya ĩũlũ wa Yeova. Nũndũ wa ũu, ĩla twaatĩĩa ngelekany’o ya Yesũ nĩtũmũthengeeaa Yeova mũnango, ũla nĩwe mũnene vyũ nthĩ yonthe. Nĩ ũathimo mũnene ta kĩ kũatĩĩaa ngelekany’o ya Yesũ na kwĩka maũndũ ala weekaa!

2, 3. (a) Nĩkĩ Yeova watũnengie ũvoo ũeleetye nesa vyũ ũndũ Mwana wake ũilyĩ, na endaa twĩke ata? (b) Twĩneenea kyaũ ĩsomonĩ yĩĩ na yĩla yĩatĩĩe?

2 Ĩndĩ tũtonya ata kũmanya ũndũ Yesũ ũilyĩ? Ũseo nĩ kana twĩ na ũvoo mũveveee ũandĩkĩtwe ũla ũeleetye nesa vyũ ũndũ Yesũ ũilyĩ. Yeova nĩwatũnengie ũvoo ũsu waandĩkiwe Maandĩkonĩ  ma Kĩkiliki ma Kĩklĩsto nũndũ nĩwendaa tũmanye nesa ũndũ Mwana wake ũilyĩ nĩ kana tũatĩĩe ngelekany’o yake. (Soma 1 Vetelo 2:21.) Nthĩnĩ wa Mbivilia, ngelekany’o ĩla Yesũ watũtiĩe ĩelekanĩtw’e na “nyaĩĩ” kana makinya. Kwa ndeto ingĩ, Yeova etwĩa tũmume Yesũ ĩtina na tũikinyĩla o vala wakinyĩle. Nũndũ Yesũ ndaĩ na naĩ, kwa w’o atũtiĩe ngelekany’o nzeo vyũ. Ĩndĩ ũu ti kwasya kana Yeova endaa tũatĩĩe nyaĩĩ sya Yesũ tũteũvĩtya o na vanini. Vandũ va ũu, endaa tũatĩĩe ngelekany’o ya Mwana wake nesa vyũ ũndũ tũtonya, o na kau twĩ andũ me na naĩ.

3 Kwoou, ekai yu tũneenee nguma imwe nzeo sya Yesũ. Ĩsomonĩ yĩĩ twĩneenea nguma yake ya wĩnyivyo na ya tei, na ĩsomo yĩla yĩatĩĩe yĩneeneete nguma yake ya ũkũmbaũ na ya ũmanyi. Ĩla tũũneenea kĩla nguma tũkasũngĩaa makũlyo aa atatũ: Nguma ĩsu yonanasya kyaũ? Yesũ oonanisye nguma ĩsu ata? Tũtonya kũatĩĩa ngelekany’o yake ata?

YESŨ E WĨNYIVYO

4. Ũtonya kwasya wĩnyivyo nĩ kyaũ?

4 Wĩnyivyo nĩ kyaũ? Nũndũ andũ ũmũnthĩ me mĩtũlyo, amwe nĩmatonya kwĩsilya wĩnyivyo wonanasya kana mũndũ e na wonzu mũna, na kana ndethĩawa eyĩkĩĩe. Ĩndĩ ũu nĩ w’o? Aiee. Kĩvathũkany’o na ũu, wĩnyivyo wendaa mũndũ ethĩwe e na ũkũmbaũ na e na vinya. Ĩvuku yĩmwe yaĩtye kana wĩnyivyo nĩ “mũndũ kwĩthĩwa ate na mĩtũlyo na ngũlũ.” Wĩnyivyo ũkonanĩtye na kwĩthĩwa twĩ na woni ũla waĩlĩte ĩũlũ witũ. Ĩvuku yĩmwe yĩeleetye ndeto sya Mbivilia yaĩtye kana “wĩnyivyo nĩ kũmanya ũndũ twĩ anini methonĩ ma Ngai.” Kwoou ethĩwa nĩtwĩnyivasya, tũyaĩlĩte kwonaa twĩ ma vata mũno kwĩ andũ ala angĩ. (Alo. 12:3; Avi. 2:3) Vate nzika, ti ũndũ wĩ laisi kwa andũ me na naĩ kwĩthĩwa na wĩnyivyo. Ĩndĩ nĩtũtonya kwĩmanyĩsya ũndũ tũtonya kwĩthĩwa na wĩnyivyo twasũanĩa ũnene wa Ngai na twaatĩĩa nyaĩĩ sya Mwana wake.

5, 6. (a) Mikaeli ũla mũlaĩka mũnene nũũ? (b) Mikaeli oonanisye ata kana aĩ na wĩnyivyo?

5 Yesũ oonanisye ata kana aĩ na wĩnyivyo? Kwa ĩvinda ĩasa nĩwĩthĩĩtwe ayonany’a nguma ĩsu, ethĩwe nĩ ĩla waĩ kũũ nthĩ e mũndũ ũte na naĩ kana nĩ e ĩtunĩ e kyũmbe kĩ vinya kya veva. Ekai twone ngelekany’o imwe sya ũndũ wĩkĩte ũu.

6 Ũndũ wonaa maũndũ. Mũandĩki wa Mbivilia wĩtawa Yuta nũeleetye ngelekany’o ĩmwe ya ũndũ weekĩkie Yesũ atanoka kũũ nthĩ. (Soma Yuta 9.) Yesũ, ũla wĩtĩtwe Mikaeli, mũlaĩka ũla mũnene, ‘nĩwakandanĩe na Ndevili’ na ‘akananĩa’ nake. Makananĩaa “mwĩĩ wa Mose.” Lilikana kana ĩtina wa Mose kũkw’a Yeova nĩwathikie mwĩĩ wake vandũ vatesĩkĩe. (Kũt. 34:5, 6) Nĩvatonyeka Ndevili akethĩwa endaa kũtũmĩa mwĩĩ wa Mose kũendeesya ũthaithi wa ũvũngũ. O na ethĩwa Ndevili aĩ na kĩeleelo kĩva, Mikaeli nĩwamũsiĩie e na ũkũmbaũ. Ĩvuku yĩmwe yĩeleetye kana ndeto sya Kĩkiliki ila ialyũlĩtwe, “wakandanĩe” na “ũkananĩa” no “itũmĩkaa kwonany’a andũ me na ĩkoani” na no syonany’e “kana Mikaeli ‘nĩwoonanisye kana Ndevili ndaaĩle’ kwosa mwĩĩ wa Mose.” Ĩndĩ Mũlaĩka ũsu Mũnene nĩwamanyie kana wĩa wa kũmũsilĩla ndwaĩ wake. Kwondũ wa ũu, nĩwaekeie Yeova, Mũsili Ũla Mũnene, ĩkoani yĩu. Kwĩka ũu kwoonanisye kana Mikaeli ndaaosa ũkũmũ ũte wake o na kau nĩwathatĩtw’e. Ĩsu nĩ ngelekany’o nzeo ta kĩ ya wĩnyivyo!

7. Ũneeni wa Yesũ na meko make syoonanisye ata kana e wĩnyivyo?

7 Ĩla Yesũ waĩ kũũ nthĩ, nĩwaneenaa na akeka maũndũ kwa nzĩa yoonanasya kana aĩ na wĩnyivyo wa w’o. Ũndũ waneenaa. Yesũ ndaaenda anengwe ndaĩa ĩtamwaĩle.  Vandũ va ũu, endaa nguma syonthe imũsyokee Ĩthe wake. (Mko. 10:17, 18; Yoa. 7:16) Ĩla waneenaa na amanyĩw’a make, ndamavũthasya kana akatuma mona ta mate ma vata. Kĩvathũkany’o na ũu, nĩwamanengae ndaĩa kwa kũmakatha nũndũ wa nguma syoo nzeo, na kwa kũmony’a kana nĩwamaĩkĩĩe. (Luka 22:31, 32; Yoa. 1:47) Ũndũ weekaa maũndũ. Yesũ anyuvie kwĩkala ate na mathĩmbĩĩĩ maingĩ ma syĩndũ sya kĩ-mwĩĩ. (Mt. 8:20) Nĩwatethasya na ngenda mawĩa ala moonekaa me ma kĩlasi kya nthĩ vyũ. (Yoa. 13:3-15) O na ĩngĩ nĩwoonanisye ngelekany’o nzeo vyũ ya wĩnyivyo kwa kwĩthĩwa e mwĩwi. (Soma Avilivi 2:5-8.) Yesũ ndaaĩka ta andũ me ngũlũ ala monaa kwĩw’a kũte kwa vata, vandũ va ũu eenyivisye eeka kĩla Ngai wendaa, “atw’ĩka mwĩwi, o na kũvika kĩkw’ũ.” Vate nzika maũndũ asu meonany’a kana Yesũ, Mwana wa mũndũ, aĩ na “wĩnyivyo ngoonĩ”!—Mt. 11:29.

ATĨĨA NGELEKANY’O YA YESŨ YA WĨNYIVYO

8, 9. Tũtonya ata kwonany’a wĩnyivyo?

8 Tũtonya ata kũatĩĩa ngelekany’o ya Yesũ ya wĩnyivyo? Ũndũ twonaa maũndũ. Wĩnyivyo nũtũsiĩĩaa tũikeyosee kĩvĩla kĩte kitũ. Twamanya kana tũi na ũkũmũ wa kũsilĩla ala angĩ, tũikethĩawa andũ ma kumany’a ala angĩ nũndũ wa mavĩtyo moo kana kwĩkala tũteũmaĩkĩĩa. (Luka 6:37; Yak. 4:12) Wĩnyivyo nũtũtetheeasya tũikethĩwe twĩ na “ũlũngalu mũvĩtũku” na kwoou tũyambĩĩa kũvũthya ala mate na ũtonyi mũna kana ianda ila twĩ nasyo. (Mũta. 7:16) Atumĩa ma kĩkundi ala methĩawa na wĩnyivyo mayonaa me ma kĩlasi kũte Aklĩsto ala angĩ. Vandũ va ũu, aĩthi asu ‘matalaa ala angĩ ta aseo kwĩ mo ene’ na nĩmekuaa ta ala anini.—Avi. 2:3; Luka 9:48.

9 Kwasũanĩa mwana-a-asa wĩtawa W. J. Thorn, ũla waĩ mũsyaĩĩsya wa kũthyũlũlũka kwambĩĩa mwaka wa 1894. Ĩtina wa kũthũkũma wĩa ũsu kwa myaka mingĩ nĩwathokiw’e akathũkũme Mũũndanĩ wa Ũsumbĩ ũla wĩ ngalĩko ya ĩũlũ ya New York, na anengwa wĩa wa kũthũkũma nyũmbanĩ ya ngũkũ. Aisye atĩĩ: “Ĩla nesa kwambĩĩa kwona ta nĩ wa vata mũno, nĩvindĩĩasya na ndyĩkũlya atĩĩ: ‘We na wĩ o katolo kate va kaĩ, wĩĩkathĩĩa nĩ kyaũ yu?’” (Soma Isaia 40:12-15.) Mwa ũsu ko te mũndũ weenyivĩtye!

10. Ũneeni na meko maitũ itonya kwonany’a ata kana twĩ na wĩnyivyo?

10 Ũndũ tũneenaa. Ethĩwa nĩtwĩthĩawa twĩ na wĩnyivyo ngoonĩ, ũndũ ũsu ũkatũtetheesya tũneenae nesa na andũ ala angĩ. (Luka 6:45) Ĩla tũũneena namo tũkatataa ũndũ tũtonya tũikekathĩĩe nũndũ wa maũndũ ala twĩanĩĩtye kana maendeeo ala twĩkĩte. (Nth. 27:2) Vandũ va kwĩka ũu, nũseo tũkasiasya ũseo wa ana-a-asa na eĩtu-a-asa na tũimakatha nũndũ wa nguma syoo nzeo, ũtonyi woo, na maũndũ ala meanĩĩtye. (Nth. 15:23) Ũndũ twĩkaa maũndũ. Aklĩsto ala menyivĩtye mayendeeaw’a nĩ kwĩmanthĩa monene ma nthĩ ĩno. Monaa nĩ kavaa makekala mate na syĩndũ mbingĩ, na maithũkũma wĩa ũla wonekaa wĩ wa kĩlasi kya nthĩ mũno nĩ kana mamũthũkũme Yeova kwa nzĩa ĩla yaĩlĩte vyũ. (1 Tim. 6:6, 8) Na ĩndĩ nzĩa ĩla ya vata vyũ ya kwonany’a wĩnyivyo nĩ kwĩthĩwa twĩ ewi. Nĩ kana mũndũ ethĩwe e ‘mwĩwi kwa ala me na ũtongoi’ kĩkundinĩ, na aiatĩĩa myolooto ĩla tũkwataa ũseũvyonĩ wa Yeova, no nginya ethĩwe e na wĩnyivyo.—Aevl. 13:17.

YESŨ E TEI

11. Tei nĩ kyaũ? Elesya.

11 Tei nĩ kyaũ? Ndeto “tei” yonanasya “kũthĩnĩkĩa mũndũ kwa ĩnee, kana kũmwĩw’ĩa  ĩnee.” Kwĩw’ĩa mũndũ tei nĩ nzĩa ĩmwe ya kũmwony’a kana nũmwendete. Maandĩko mawetaa kana Yeova na Yesũ nĩmatwĩw’ĩaa “ĩnee ĩnene,” “matei,” na “matei mololo.” (Luka 1:78; 2 Ako. 1:3; Avi. 1:8) Ĩvuku yĩmwe yĩiweta ĩũlũ wa mwĩao ũla wĩ Maandĩkonĩ wa kwĩthĩwa na tei yaisye atĩĩ: “Mwĩao ũsu ndwĩthĩawa o ĩũlũ wa kwĩw’ĩa andũ ala me na thĩna tei. Nĩ mwĩao wa kũmathĩnĩkĩa ũndũ tũtonya, kwĩyosa ta uwe wĩ na thĩna ũsu me naw’o, na kwosa ĩtambya ya kũmatetheesya maendeee nesa mate na thĩna.” Kwoou tei nĩ vinya ũtũsukumaa twose ĩtambya yĩla yaĩle. Mũndũ wĩ tei nĩwĩthĩnasya atetheesye ala angĩ mathĩnanĩ moo.

12. Nĩ kyaũ kĩkwonany’a kana Yesũ nĩweew’ĩaa andũ angĩ tei, na tei watumaa eka ata?

12 Nĩ kwa nzĩa syĩkũ Yesũ woonanisye tei? Meko make, na ũndũ weew’ĩaa andũ tei. Yesũ nĩweew’ĩaa andũ ala angĩ tei. Kwa ngelekany’o, ĩla woonie mũnyanyae ũla weetawa Meli vamwe na ala maĩ nake maiĩa nũndũ wa kũkw’ĩĩwa nĩ mwana-a-inyia wa Meli, Lasalo, ‘Yesũ nĩwaĩie’ ũtheinĩ. (Soma Yoana 11:32-35.) Na ĩndĩ athayũũkya Lasalo nũndũ wa tei o ta ũla watumie athayũũkya ũla mwanake wa kĩveti ndiwa. (Luka 7:11-15; Yoa. 11:38-44) Nũndũ wa ũndũ ũsu woonanisye tei, Yesũ nũtonya kwĩthĩwa atumie Lasalo ethĩwa na wĩkwatyo wa kwĩsa kũthi ĩtunĩ. O na ve ĩvinda yĩngĩ mbee wa vau, Yesũ ‘weew’ĩie andũ tei’ ĩla mookie vala waĩ. Ĩvinda yĩu nĩwasukumiwe nĩ tei na “ambĩlĩlya kũmamanyĩsya maũndũ maingĩ.” (Mko. 6:34) No nginya wĩthĩe ũndũ ũsu watetheeisye mũno andũ ala maatĩĩe momanyĩsyo make. Maũndũ asu metũĩkĩĩthya nesa kana Yesũ ndeekaa o kwĩw’ĩa andũ tei, ĩndĩ nĩwoosaa ĩtambya ya kũmatetheesya.—Mt. 15:32-38; 20:29-34; Mko. 1:40-42.

13. Nĩ kwa nzĩa yĩva Yesũ woonanisye kana nĩwaneenaa na ala angĩ na tei? (Sisya visa ĩthangũnĩ ya 5.)

13 Ndeto syake sya tei. Nũndũ Yesũ aĩ na ngoo nzeo, nĩwaneenaa na andũ ala angĩ kwa nzĩa yoonanasya kana nĩwamew’ĩaa tei, na mũno mũno ala mooneawa. Ĩla mũtũmwa Mathayo waandĩkie ndeto kuma ĩvukunĩ ya Isaia, nĩwoonanisye kana syakonetye Yesũ. Aandĩkie: “Mũangi mũkanyange ndakatũla, na ũtambi ũtoaa syũki ndakavosya.” (Isa. 42:3; Mt. 12:20) Yesũ aneenaa kwa nzĩa yeekĩaa vinya ala mailyĩ ta mũangi mũkanyange kana ũtambi wa taa ũkilyĩ kũvoa. Eekaa ũu kwa kũtavany’a ũvoo mũseo ũla watumie andũ aingĩ methĩwa na wĩkwatyo, na kwa nzĩa ĩsu ‘oova ala maĩ na ngoo ndũlĩku.’ (Isa. 61:1) O na nĩwathokisye ala ‘mathĩnĩaa wĩa na ala maĩ na mĩio mĩito,’ na amaĩkĩĩthya kana mooka kwake ‘makasyonea ngoo syoo ũthũmũo.’ (Mt. 11:28-30) O na ĩngĩ Yesũ nĩwaĩkĩĩthisye amanyĩw’a make kana Ngai nĩwĩw’ĩaa kĩla ũmwe wa athaithi make tei, o na ‘tũla tũnini,’ kana kwa ndeto ingĩ, ala monekaa ta mate ma vata.—Mt. 18:12-14; Luka 12:6, 7.

ATĨĨA NGELEKANY’O YA YESŨ YA TEI

14. Tũtonya kwambĩĩa ata kwĩw’ĩa ala angĩ tei?

14 Tũtonya kũatĩĩa ata ngelekany’o ya Yesũ ya kwĩw’ĩa angĩ tei? Kwĩw’ĩa angĩ tei. Ti ũndũ wĩ laisi kwĩw’ĩa angĩ tei, ĩndĩ Mbivilia nĩtwĩkĩaa vinya tũtate ũndũ tũtonya twĩke ũu. Nũndũ kwĩthĩwa na “ngoo yĩ na ĩnee ya kwĩw’anĩa tei” nĩ nzĩa ĩmwe ya kwĩvw’ĩka mũndũ mweũ, Aklĩsto onthe maĩlĩte kwĩthĩwa nayo. (Soma Akolosai 3:9, 10, 12.) Ĩndĩ ĩkũlyo nĩ atĩĩ, Tũtonya kwambĩĩa ata kwĩw’ĩa ala angĩ tei? Mbivilia yaĩtye kana twaĩle kũnenevya ngoo sitũ. (2 Ako. 6:11-13) Kwoou, ĩthukĩĩasye nesa ĩla  mũndũ ũkũũtavya kĩla kĩ ngoonĩ na kĩla kĩũmũthĩny’a. (Yak. 1:19) Ĩkũlye atĩĩ, ‘Keka ninyie nĩ thĩnanĩ ũsu nĩw’a ata? Nĩthĩwa ndyenda ũtethyo wĩva?’—1 Vet. 3:8.

15. Tũtonya kwĩka ata nĩ kana tũtetheesye andũ ala mailyĩ ta mũangi mũkanyange kana ũtambi ũũtoa syũki?

15 Meko maitũ ma tei. Tei nũtumaa twenda kũtetheesya andũ ala me na thĩna na mũno mũno ala mekwoneka mailyĩ ta mũangi mũkanyange kana ũtambi ũũtoa syũki. Tũtonya kũmatetheesya ata? Ĩandĩko ya Alomi 12:15 yaĩtye ũũ: “Ĩai na ala mekũĩa.” Ala makw’ĩte ngoo nĩmatonya kwĩthĩwa me na vata wa kwĩw’ĩwa tei mũno kwĩ ala angĩ. Mwĩĩtu-a-asa ũmwe ũla wakiakiw’e nĩ Aklĩsto ala angĩ ĩtina wa kũkw’ĩĩwa nĩ mwĩĩtu wake easya atĩĩ: “Neewie mũyo mũno ĩla anyanyawa mookie na mambĩĩa kũĩa nakwa.” O naitũ nĩtũtonya kwĩw’ĩa angĩ tei kwa kũmeka maũndũ ma tei. We nĩwĩsĩ mũndũ mũka ndiwa wĩthĩwa ayenda kũseũvĩw’a vandũ mũsyĩ kwake? We nĩwĩsĩ Mũklĩsto mũkũũ ũtonya kwĩthwa ayenda kũtwaawa ũmbanonĩ, ũtavany’anĩ, kana sivitalĩ? O na tũmaũndũ tũnini nĩtũtonya kũtetheesya mũno ala tũthaithaa namo. (1 Yoa. 3:17, 18) Na ĩndĩ nzĩa ĩla nene vyũ ya kwĩw’ĩa andũ tei nĩ kũmatavya ũvoo mũseo. Vai nzĩa ĩngĩ ĩvĩtũkĩte ĩsu ya kũtetheesya ala me na ngoo nthalĩku.

We nũthĩnĩkĩaa Aklĩsto ala angĩ kuma ngoonĩ? (Sisya kalungu ka 15)

16. Tũtonya kũtũmĩa ndeto syĩkũ tũmekĩe vinya ala makw’ĩte ngoo?

16 Ndeto sitũ sya tei. Kwĩw’ĩa ala angĩ tei nĩkũtumaa ‘tũmekĩa vinya ala me na ngoo mbũthũ.’ (1 Ath. 5:14) Tũtonya kũtũmĩa ndeto syĩkũ tũmekĩe vinya? No twĩke ũu kwa kũmony’a kana nĩtũmathĩnĩkĩaa mũno. Nĩtũtonya kũmakatha kuma ngoonĩ nĩ kana tũmatetheesye mone nguma syoo nzeo na ũtonyi woo. O na no tũmalilikany’e kana Yeova nĩwe wamakusisye amaete kũla kwĩ Mwana wake, na kwoou no nginya methĩwe me ma vata kwake. (Yoa. 6:44) Nĩtũtonya kũmaĩkĩĩthya kana kwa w’o Yeova nũthĩnĩkĩaa athũkũmi make ala “matũlĩkĩte ngoo” na ala “mekwĩlila vevanĩ.” (Sav. 34:18) Kwoou, ndeto sitũ sya tei nitonya kũtetheesya ala me na vata wa kũkiakiw’a.—Nth. 16:24.

17, 18. (a) Yeova endaa atumĩa ma kĩkundi masũvĩe malondu make ata? (b) Ĩsomo yĩla yĩatĩĩe yĩneeneete kyaũ?

17 Atumĩa ma kĩkundi, manyai kana Yeova endaa mũthĩnĩkĩe malondu make mwĩ na tei. (Meko 20:28, 29) Lilikanai kana nĩ kĩanda kyenyu kũmaĩthya, kũmathangaasya, na kũmathũmũsya. (Isa. 32:1, 2; 1 Vet. 5:2-4) Kwoou mũtumĩa wĩ tei ndatataa kwĩaĩa malondu kwa kũmekĩĩa mĩao ĩte vo, kana kũmony’a me na mavĩtyo nĩ kana amasukume meke maũndũ matatonya. Kĩvathũkany’o na ũu, atataa ũndũ ũtonya amatanĩthye, na ayĩthĩwa na wĩkwatyo kana nũndũ malondu nĩmendete Yeova nĩmeũmũthũkũma vyũ ũndũ matonya.—Mt. 22:37.

18 Kũsũanĩa ĩũlũ wa wĩnyivyo na tei ũla Yesũ wĩthĩawa naw’o kũkatũsukuma tũkinyĩlae vala wakinyĩle. Ĩsomo yĩla yĩatĩĩe yĩneeneete nguma ingĩ ilĩ sya Yesũ, nasyo nĩ ũkũmbaũ na ũmanyi.