Kĩla ũthi ũvoonĩ ũla wĩ vo

Kĩla ũthi nthĩnĩ wa ũvoo wa kelĩ wa maũndũ ala me vo

Kĩla ũthi nthĩnĩ wa ũvoo ũla wĩ vo

Ngũsĩ sya Yeova

Kikamba

Mũsyaĩĩsya  |  Na. 4 2017

 KYONGO KYA ĨTHANGŨ YA MBEE | MBIVILIA ĨMANYĨASYA KYAŨ ĨŨLŨ WA THAYŨ NA KĨKW’Ũ?

Mbivilia Ĩmanyĩasya Kyaũ Ĩũlũ wa Thayũ na Kĩkw’ũ?

Mbivilia Ĩmanyĩasya Kyaũ Ĩũlũ wa Thayũ na Kĩkw’ũ?

Ĩla twasoma ũvoo ũla ũeleetye ĩũlũ wa wũmbi ĩvukunĩ ya Mwambĩlĩlyo, nĩtwĩmanyĩasya kana mũndũ wa mbee, Atamu, eeiwe nĩ Ngai atĩĩ: “Wa kĩla mũtĩ wa mũũndanĩ nũtonya ũya o ũndũ ũkwenda: ĩndĩ wa mũtĩ wa kũmanyĩthya ũseo na ũthũku, ndũkaye: nĩkwĩthĩwa mũthenya ũla ũkaya waw’o ndũkatĩa ũkw’a.” (Mwambĩlĩlyo 2:16, 17) Ndeto isu syĩonany’a nesa kana kethĩwa Atamu nĩweewie mwĩao wa Ngai, ndethĩwa aakw’a ĩndĩ ethĩwa aendeeie kwĩkala mũũndanĩ wa Eteni.

Ũndũ wa kũmakya nĩ kana vandũ va Atamu kwĩw’a mwĩao wa Ngai na kwĩkala tene na tene, nĩwatwie kũleana naw’o na aya ĩtunda yĩla kĩveti kyake, Eva, kyamũnengie o na kau nĩmavatĩtwe. (Mwambĩlĩlyo 3:1-6) Maũndũ ala mamakwatie nũndũ wa kwĩthĩwa mate ewi no matũkwataa ũmũnthĩ. Mũtũmwa Vaulo aeleisye ũndũ ũsu kwa ndeto ii: “Nũndũ wa mũndũ ũmwe naĩ yalikile kũũ nthĩ, na kĩkw’ũ kwondũ wa naĩ; na kwa ũu kĩkw’ũ kyavikĩa andũ onthe, nĩkwĩthĩwa onthe nĩmeekie naĩ.” (Alomi 5:12) “Mũndũ ũmwe” ũla ũwetetwe ĩandĩkonĩ yĩu aĩ Atamu. Ĩndĩ naĩ ĩla yeekiwe nĩ yĩva, na nĩkĩ yaetie kĩkw’ũ?

Ũndũ ũla Atamu weekie, naw’o nĩ kũtũla mwĩao wa Ngai o esĩ, nĩ naĩ. (1 Yoana 3:4) Na ĩtuvi ya naĩ nĩ kĩkw’ũ, o tondũ Ngai watavisye Atamu. Kethĩwa Atamu na ũsyao wake nĩmaendeeie kwĩw’a mwĩao wa Ngai, mayĩthĩwa maakwatwa nĩ naĩ na mayĩthĩwa maakw’a. Ngai ndaaũmba andũ makusae, ĩndĩ amombie mekalae tene na tene.

 Vai nzika kana kĩkw’ũ ‘nĩkyavikĩie andũ onthe,’ o tondũ Mbivilia yaitye. Ĩndĩ ĩkũlyo nĩ, Ve kĩndũ kĩ nthĩnĩ witũ kĩendeeaa kwĩkala thayũ ĩla twakw’a? Andũ aingĩ no masye ĩĩ nũndũ maĩkĩĩaa kana thayũ ndũkusaa. Ĩndĩ vakethĩwa vailyĩ ũu, ndeto ila Ngai watavisye Atamu syĩthĩwa syaĩ sya ũvũngũ. Nĩkĩ? Nũndũ keka ve kĩndũ kĩ nthĩnĩ witũ kĩendeeaa kwĩkala thayũ vandũ vangĩ ĩla mũndũ wakw’a, kĩkw’ũ kĩyĩthĩwa ĩtuvi ya naĩ, o tondũ Ngai waisye. Mbivilia yaĩtye atĩĩ: “Kũitonyeka Ngai kũneena ũvũngũ.” (Aevelania 6:18) Kwa w’o, Satani nĩwe wakenganie ĩla wamwĩie Eva atĩĩ: “Mũikakw’a nongĩ.”—Mwambĩlĩlyo 3:4.

Ũndũ ũsu no ũtũme twĩkũlya-ĩ, Ethĩwa ũmanyĩsyo wa kana thayũ ndũkusaa umanĩte na ũvũngũ wa Satani, kwĩthĩawa ata ĩla mũndũ wakw’a?

MBIVILIA NĨTŨTETHEEASYA KŨMANYA MAŨNDŨ NESA

Ũvoo ũla wĩ ĩvukunĩ ya Mwambĩlĩlyo wa wũmbi waĩtye atĩĩ: “Yeova Ngai oomba mũndũ na kĩtoo kya nthĩ, na amũvevea mĩthũmũ ya thayũ manyiũũnĩ make; na mũndũ atw’ĩka kyuu kĩ thayũ.” Ndeto “kyuu kĩ thayũ” ĩalyũlĩtwe kuma ndetonĩ ya Kĩevelania yĩtawa ne’phesh, * ĩla yonanasya “kyũmbe kĩũveva.”—Mwambĩlĩlyo 2:7.

Kwoou Mbivilia yonanĩtye nesa kana andũ mayũmbĩtwe me na thayũ ũtatonya kũkw’a. Ĩndĩ kĩla mũndũ “kyuu kĩ thayũ.” Na kĩu nĩkyo kĩtumi o na ũkamantha ata, ndwĩsa kwona vandũ Mbivilia ĩtũmĩĩte ndeto “thayũ ũtatonya kũkw’a.”

Nũndũ Mbivilia ndyaĩtye kana andũ me thayũ ũtakusaa, nĩkĩ atongoi aingĩ ma ndĩni mamanyĩasya ũndũ wĩ kĩvathũkany’o? Nĩ kana tũkwate ũsũngĩo, ekai twone maũndũ meekĩkaa ĩvindanĩ ya tene nthĩ ya Misili.

 ŨNDŨ ŨMANYĨSYO WA ANDŨ MATAMŨTHAITHAA NGAI WANYAĨĨKIE

Mũsomi ũmwe wa maũndũ ma tene waĩ Mũkiliki weetawa Herodotus, ũla waĩ kw’o myaka 2,400 mĩvĩtu, aisye kana Amisili nĩmo maĩ “ma mbee kũtetea ũmanyĩsyo wa kana thayũ ndũkusaa.” O namo andũ ma Mbaviloni ya tene nĩmeetĩkĩlanile na woni ũsu. Ĩvinda yĩla Alexander Ũla Mũnene wasindie nthĩ sya Middle East mwakanĩ wa 332 Klĩsto ate mũsyae, asomi maĩ Akiliki nĩmamanyĩĩtye ũmanyĩsyo ũsu, na kwa ĩvinda ĩnini wanyaĩĩkw’a kĩla vandũ Ũsumbĩnĩ wa Ũkiliki.

Ndwĩsa kwona vandũ Mbivilia ĩtũmĩĩte ndeto “thayũ ũtatonya kũkw’a”

Ĩvindanĩ ya Atũmwa, ndĩni ilĩ sya Kĩyuti syaĩ nguma, nasyo nĩ sya Avalisi na Aasene (Essenes), nĩsyamanyĩasya kana thayũ ndũkusaa. Ĩvuku yĩtawa The Jewish Encyclopedia yaĩtye atĩĩ: “Ayuti mambĩĩie kũĩkĩĩa kana thayũ ndũkusaa ĩla meetĩkĩlanile na momanyĩsyo ma Akiliki, na mũno mũno kwĩsĩla momanyĩsyo ma Plato.” O na ĩngĩ, mũsomi waĩ Mũyuti weetawa Josephus, ũla waĩ kw’o ĩvindanĩ ya atũmwa, nĩwaeleisye kana ũmanyĩsyo ũsu ndwaumanĩte na Maandĩko Matheu, ĩndĩ waumanĩte na ‘kĩla Akiliki maĩkĩĩaa.’ Na oonaa isu ne mbano ila syaumanĩte na andũ ala maeaa mbano sya ĩvinda ya tene.

O ũndũ andũ aingĩ maendeeie kwĩtĩkĩla kĩthĩo na maũndũ ala Akiliki meekaa, ala meeyĩtaa Aklĩsto nĩmeetĩkĩlanile na ũmanyĩsyo ũsu wa andũ matamũthaithaa Ngai, o vamwe na kwĩtĩkĩla syĩthĩo isu. Kwosana na ndeto sya mũsomi weetawa Jona Lendering, “ũmanyĩsyo wa Plato wa kana ve ĩvinda thayũ witũ wekalaa vandũ vaseango na yu wĩkalaa nthĩ yĩ mathĩna nĩwatumie wĩthĩwa wĩ ũndũ wĩ laisi kũlikany’a momanyĩsyo ma Plato na ma Kĩklĩsto.” Kwoou, mũĩkĩĩo wa kana thayũ ndũkusaa, ũla  waumanĩte na andũ matamũthaithaa Ngai, nĩwalikile kanisanĩ wa “Kĩklĩsto” na watw’ĩka ũmwe katĩ wa momanyĩsyo ala manene ma kanisa.

“ŨLA W’O ŨKAMŨTHASYA”

Ĩvindanĩ ya atũmwa, mũtũmwa Vaulo aumĩsye ũkany’o ũũ: “Veva eneena vyũ, kana mavinda ma mũminũkĩlyo amwe makatia ũla mũĩkĩĩo, makĩthukĩĩsya maveva ala makenganaa, na momanyĩsyo ma ndaimoni.” (1 Timotheo 4:1) Ndeto isu nĩsyamanyĩkie kana syaĩ sya w’o vyũ! Mũĩkĩĩo wa kana thayũ ndũkusaa nĩ ngelekany’o ĩmwe ya “momanyĩsyo ma ndaimoni.” Mbivilia ndĩtĩkĩlanaa na ũmanyĩsyo ũsu, ĩndĩ umanĩte na ndĩni sya tene sya andũ matamũthaithaa Ngai na momanyĩsyo ma andũ.

Nĩtũtanĩthaw’a nĩ ndeto ii Yesũ wawetie. Aisye atĩĩ: “Mũkamanya ũla w’o, na ũla w’o ũkamũthasya.” (Yoana 8:32) Ĩla tweethĩwa na ũmanyi ũla waĩlĩte wa ũw’o wa Mbivilia, nĩtũthaaw’a kuma momanyĩsyonĩ ala matamũnengae Ngai ndaĩa na maũndũ ala mekawa nĩ ndĩni mbingĩ ĩũlũ wa nthĩ. O na ĩngĩ, ũw’o ũla wĩ Ndetonĩ ya Ngai nũtũthaasya kuma ũkombonĩ wa syĩthĩo na maũndũ ala makonanĩtye na ndaimoni mekawa ĩla mũndũ wakw’a.—Sisya ĩsandũkũ yĩ na kyongo “ Akw’ũ Maĩva?

Mũmbi witũ ndendaa andũ mekalae myaka 70 kana 80 ĩũlũ wa nthĩ na mayĩsa kũthi makekalae tene na tene wĩkalonĩ ũngĩ. Kĩeleelo kyake kyaĩ andũ mekalae tene na tene ĩũlũ wa nthĩ me syana mbĩwi. Kĩeleelo kyu kya Ngai nĩ wonany’o wa wendo wake kwa andũ na kĩikasiĩĩwa. (Malaki 3:6) Aiĩkĩĩthya ndeto isu, mũandĩki wa Savuli aisye atĩĩ: “Ala alũngalu makatiĩwa nthĩ, na makatũa vo kũvika tene na tene.”—Savuli 37:29.

 

^ kal. 9 Mbivilia imwe ta King James Version na Catholic Douay Version, ialyũlĩte ndeto ne’phesh ta “kyuu kĩ thayũ,” nasyo Mbivilia mbingĩ sya matukũ aa ialyũlĩte ndeto ĩsu ta “kyũmbe kĩ thayũ.” Nayo Mbivilia ya The New English Bible; New International Version na The Jerusalem Bible; ĩalyũlĩte ndeto ĩsu ta “mũndũ wĩ thayũ,” nayo Today’s English Version ĩalyũlĩte ndeto ĩsu ta “eethĩwa thayũ.”