“Nĩtũkwĩka ũu!” Ũu nĩw’o twaisye nĩ na mũemewa, mwanake tũsyaanĩw’e, vamwe na mũka ĩla twakũlilw’e tũtethye wĩa mũna wa mwanya. Nĩ kyaũ kyatumie twĩtĩkĩla wĩa ũsu, na Yeova atũathimie ata? Ekai nambe kũmũelesya ũndũ neanie.

NASYAIWE mwaka wa 1923 taoninĩ ya Hemsworth, kĩsionĩ kya Yorkshire, England. Naĩ na mũkũũa mũndũũme weetawa Bob. Tata eew’aa amenete mũno wangangany’a wa ndĩni. Ĩndĩ mũthenya ũmwe nĩ wa myaka kenda ũu nĩwakomanie na mavuku mavuanĩtye wangangany’a ũsu. Eewie enda mavuku asu mũno. Ĩtina wa myaka ĩana ũna nĩtwathokeiwe nĩ Bob Atkinson na atũvingũĩa kĩnanda twĩthukĩĩsye ũvoo ũmwe wa Mwana-a-asa Rutherford. Ĩla twethukĩĩisye ũvoo ũsu tũyaĩ na nzika kana andũ asu nomo maandĩkĩte ala mavuku! Asyai maitũ nĩmakũlilye Mwana-a-asa Atkinson okae kũĩsanĩa naitũ kĩla wĩoo na aitũsũngĩa makũlyo maingĩ ma Mbivilia ala twaĩ namo. Nĩwatũthokisye maũmbanonĩ mũsyĩ kwa mwana-a-asa ũmwe wekalaa maili o nini kuma kwitũ. O na vatathelete ĩvinda ĩasa nĩtwambĩĩe kũthi maũmbano tũteũtĩĩa na kĩkundi kĩnini kyambĩĩw’a taoninĩ ĩsu ya Hemsworth. Ĩtina wa ĩvinda ĩkuvĩ nĩtwambĩĩe kũthokasya mavainia ala me vakuvĩ tũĩsanĩe namo. O na nĩtwathokasya asyaĩĩsya ma mũthyũlũlũko (ĩvinda yĩu meetawa zone servants) makomele kwitũ. Kĩtindo kyoo nĩkyatumie nenda kũmatutya.

Twaĩ tũnambĩĩa viasala, ĩndĩ Tata eea mũkũũa atĩĩ: “Ethĩwa nũkwenda kwosa ũvainia, nĩtũkũekana na ngewa ya viasala.” Bob ndaalea. Nĩwoosie ũvainia na auma mũsyĩ e wa myaka 21. Myaka ĩlĩ ĩtina wa vau, nĩnoosie ũvainia nĩ na myaka 16. Nakothaa kũtavany’a nĩ weka ngĩtũmĩa kaati sya kumya ũkũsĩ na kĩnanda. Wikendi now’o nakwataa andũ tũtavany’a ĩmwe. Ĩndĩ Yeova nĩwangathimie nũndũ nĩnakwatie mũmanyĩw’a wa Mbivilia weekie maendeeo manene. Andũ aingĩ ma mũsyĩ woo nĩmesie kwĩtĩkĩla ũw’o. Mwaka ũla waatĩĩe nĩ na Mary Henshall nĩtwatũmiwe ta mavainia ma mwanya. Twatũmiwe kĩsio kĩtaaĩwe kĩkundi kaondinĩ ya Cheshire.

Kũvika vau Kaũ wa Kelĩ wa Nthĩ Yonthe waĩ katĩ, na aka mendekaa matetheesye maũndũ mana kaũnĩ ũsu. Nũndũ ithyĩ mavainia ma mwanya twaĩ atavany’a ma ĩvinda yonthe, twasũanĩaa ta tũtonya kũekwa o ta atavany’a ala angĩ ma ndĩni. Ĩndĩ koti yeekie ũtwi wĩ kĩvathũkany’o, na kĩu kyatuma nĩsilĩlwa kyovo kya mĩthenya 31. Mwaka ũla waatĩĩe nĩ na myaka 19 nĩneeyĩandĩkĩthisye ta ũmwe wa ala matelikasya kaũnĩ nũndũ wa wasya wa ngoo.  Naũngamiw’e kotinĩ savalĩ ilĩ ĩndĩ ĩkoani yakwa yekw’a ĩtheka. Ĩndĩ o na maũndũ mailyĩ ũu, nĩneesĩ nesa veva mũtheu nĩwandetheeasya na Yeova nĩwangwete kw’oko na kũmbĩkĩa vinya.—Isa. 41:10, 13.

NĨNAKWATIE MŨTINDANY’A ŨNGĨ

Nakomanie na Arthur Matthews mwaka wa 1946. Arthur aĩ anamina kyovo kya myei ĩtatũ nũndũ wa kũlea kũlika kaũnĩ, na akoka Hemsworth, nũndũ nĩvo mwana-a-inyia wĩtawa Dennis watũmĩtwe ta vainia wa mwanya. Mamanyĩĩtw’e ũw’o kuma me tũũkenge nĩ ĩthe woo, na mavatiswa me o na myaka ĩkũmi na kĩndũ. Vatathelete ĩvinda ĩasa Dennis nĩwatũmiwe Ireland, atia Arthur e weka. Arthur aĩ vainia wĩ kĩthito na wĩ mwĩkalĩle mũseo. Kĩu kyatumie asyai makwa mamũthokya mũsyĩ mekalae nake. Ĩla nenũka, twakothaa kwosa mĩio tũkathambya ĩmwe. Twaendeeie twesa kwambĩĩa kũandĩkanĩaa valũa. Mwakanĩ wa 1948 Arthur nĩwooviwe ĩngĩ myei ĩtatũ. Twatwaanie Mwei wa 1, 1949, na twatw’ĩte vyũ kũendeea na ũthũkũmi wa ĩvinda yonthe. Nĩtweevangaa nesa na Yeova nĩwatũathimie mũno twaendeea na ũvainia. Twatũmĩaa mĩthenya ĩla tũnengetwe ya kũthyũmũa tũkamantha kĩvalũa kya kũketha matunda nĩ kana tũkwate mbesa sya kũtũtetheesya.

Vaa nĩ Hemsworth mwaka wa 1949 kaĩlĩ tũtwaanie

Ĩtina wa mwaka ũmwe na kĩndũ nĩtwatũmiwe Northern Ireland. Mbee twambie kũthi taoni ya Armagh na twasyoka twathi taoni ya Newry. Andũ aingĩ kũu maĩ ma Katholeki. Kwaĩ kĩmena kingĩ kya ndĩni kĩsionĩ kĩu, na kwoou twaneenaa na andũ na ũĩ na twĩtũĩĩe. Tweekĩaa maũmbano mũsyĩ kwa mwana-a-asa ũmwe na mũka, ala mekalaa maili ĩkũmi (kĩlomita 16) kuma vala twaĩ. Maũmbano asu mookaa andũ ta nyanya. Twathokw’a twĩkale nginya ũnĩ wake twakomaa nthĩ na kwakya twauwĩawa lĩu mwingĩ na mũseo. Ũmũnthĩ nĩtanaa kũmanya kana yu kwĩ Ngũsĩ mbingĩ kĩsionĩ kĩu.

“NĨTŨKWĨKA ŨU!”

Tweethĩie ũla mwanake mũkũũa na mũka, Lottie, Northern Ireland nũndũ nĩkw’o matũmĩtwe ta mavainia ma mwanya, na mwakanĩ wa 1952 twĩ ana nĩtwaendie ũmbanonĩ wa kĩvalo weekĩiwe taoninĩ ya Belfast. Mwana-a-asa ũmwe nĩwatũthokisye ithyonthe twĩ ana vamwe na Pryce Hughes, ũla ĩvinda yĩu waĩ mũsyaĩĩsya wa ovisi wa ũvonge wa Britain. Nĩngũlilikana wĩoo ũmwe tũineenea kavuku kaĩ kanaumw’a ũmbanonĩ ũsu keetawa God’s Way Is Love, kala kaandĩkĩwe mũno mũno ekali ma Ireland. Mwana-a-asa Hughes nĩwawetie ũndũ vaĩ vinya kũvikĩa athaithi ma Katholeki ala mekalaa Ireland. Ana-a-asa nĩmalũngaw’a kũla mekalaa na athembi matũmĩaa ene nthĩ kũmanyamasya. Nĩvo Pryce waisye atĩĩ: “Twĩenda andũ matwaanĩte me na ngalĩ makũne kambeinĩ ya mwanya ya kũnyaĩĩkya kavuku kaa isionĩ syonthe sya Ireland.” * Tweew’a oou twaisye o na mĩtũkĩ, “Nĩtũkwĩka ũu!” Na vau nĩvo numĩtye ila ndeto syĩ vaaya mwambĩĩonĩ wa ngewa ĩno.

Twĩ na mavainia angĩ kamotanĩ kakwatanĩtw’e na kakalĩ ũtee

Vandũ vamwe mavainia makothaa kwĩkala taoninĩ ya Dublin nĩ mũsyĩ kwa mwĩĩtu-a-asa weetawa Ma Rutland weethĩĩtwe ũw’onĩ myaka mingĩ. Twekalangile vau o vanini na ĩndĩ ĩtina wa kũthoosya syĩndũ  imwe twaĩ nasyo, Bob atũkua twĩ ana na kamota kake kakwatanĩtw’e na kakalĩ kangĩ ũtee tũthi tũkamanthe ngalĩ. Nĩtwakomanie na mũndũ ũtũteea ngalĩ o nzeo na ĩtaĩ ndũmĩku mũno, na nũndũ vai ũmwe witũ weesĩ kũtwaa ngalĩ twamũkũlya atũetee newe. Arthur ndaakoma ũtukũ ũsu. Atindie ailyĩ vau kĩtandanĩ aikũna visa ũndũ ũkakũanasya ngea sya ngalĩ ĩsu. Mũthenya ũla waatĩĩe kwakya akililye aendeee kũtata kana nũmyumaalya, mwĩĩtu-a-asa misonalĩ wĩtawa Mildred Willett (nĩwe wesie kũtwawa nĩ John Barr) ooka. Twatanie ta kĩ tweethĩa nĩwĩsĩ kũtwaa ngalĩ! Ĩtina wa kũlika lelũnĩ na kũmanyĩw’a o vanini, yu twaĩ tũtonya kũthi!

Ngalĩ yitũ na katulela kala twatũmĩaa

Kĩla kyaatĩĩe nĩ kũmantha kũla tũkakomelaa. Twaĩ tũneewa tũikatate kũkoma tulelanĩ ya ngalĩ (trela) nũndũ amaitha no matũvĩvĩsye vo. Kwoou nĩtwatatie kũmantha nyũmba, ĩndĩ twaaĩwa vyũ. Ũtukũ ũsu twakomie ngalĩnĩ yitũ. Mũthenya ũla waatĩĩe kĩla twesie kũkwata no katulela kaseũvĩw’e o mũsyĩ kaĩ na katanda ka ngolova. Vau nĩvo twakomaa. Ũndũ ũla wa ũsengy’a nĩ kana nĩtwakwataa andũ aseo tũtonya kũũngamya katulela kau kwoo vate thĩna. Twathiũũkaa kĩsio kĩ katĩ wa maili 10 na 15 (katĩ wa kĩlomita 16 na 24). Twauma kĩsionĩ kĩmwe nĩtwesaa kũsyokea ala matũthokisye tũũngamĩle kwoo.

Twalikile mĩsyĩ yonthe ĩla yaĩ ngalĩ ya ĩtheo ya wumĩlĩlonĩ wa sua ya Ireland tũteũvĩngĩĩswa mũno. Nĩtwavotie kũnengane tũvuku mbee wa 20,000 na twatũma masyĩtwa ma ala mendeeiw’e nĩ ũvoo mũseo ovisinĩ wa ũvonge wa Britain. Ũmũnthĩ nĩtalaa ta ũathimo mũnene mũno kwĩthĩwa twĩ na Ngũsĩ maana maingĩ kĩsionĩ kĩu!

NĨTWASYOKIE ENGLAND, NA ĨNDĨ TWATHI SCOTLAND

Ĩtina wa ĩvinda nĩtwesie kũtũmwa ĩngĩ ngalĩko ya ĩtheo ya London. Ĩndĩ ĩtina wa syumwa o mbũthũ, Arthur akwatie simũ kuma ovisinĩ wa ũvonge wa Britain eĩtwe eendeka ambĩĩe kũthũkũma ta mũsyaĩĩsya wa mũthyũlũlũko ũnĩ ũsu! Amanyĩiw’e o kyumwa kĩmwe na twathi mũthyũlũlũkonĩ ũla twatũmiwe nthĩ ya Scotland. Arthur o na ndaĩ na ĩvinda ya kũseũvya maũvoo make, ĩndĩ nĩwambĩkĩaa vinya nũndũ eethĩawa eyũmbanĩsye ũthũkũmi wa Yeova ateũkũlya kĩla kĩ mbee wake. Twatanĩie mũno wĩa wa kũthyũlũlũka. Twaminĩte myaka ĩana ũna tũitavany’a kĩsionĩ kĩtaaĩwe kĩkundi, ĩndĩ yu twaĩ na mwanya mũseo mũno wa kũtanĩa kũthũkũma vamwe na ana-a-asa na eĩtu-a-asa aingĩ.

Twaĩ na ũtwi mũito wa kwĩka ĩla Arthur weetiwe Sukulunĩ ya Ngileati mwakanĩ wa 1962 nũndũ yakuaa myei ĩkũmi. Mũthya nĩtwatwie kana o na kau nĩtũũtaanĩsya, nũseo Arthur athi sukulu ĩsu. Nũndũ natiiwe nde na mũtetheesya, natũmiwe ĩngĩ Hemsworth ta vainia wa mwanya. Ĩtina wa mwaka Arthur nĩwasyokie na atw’ĩkĩthw’a mũsyaĩĩsya wa kĩvalo. Twaaĩwe kĩsio kyakwete kuma Scotland, kĩkathi ngalĩko ya ĩũlũ ya England, nginya Northern Ireland.

KŨTŨMWA IRELAND WĨANĨ ŨNGĨ WĨ KĨVATHŨKANY’O

Mwakanĩ wa 1964 Arthur nĩwatũmiwe ovisinĩ wa ũvonge wa Ireland athũkũme ta mũsyaĩĩsya wa ovisi ũsu. Tweew’aa wĩa wa kũthyũlũlũka wĩ mũyo  mũno, kwoou ya mbee ndyaaĩw’a nesa mũno tweetwa Mbetheli. Ĩndĩ yu navindĩĩsya, no nasye nĩndanĩĩte mũno kũthũkũma Mbetheli. Nĩĩkĩĩaa kana weetĩkĩla wĩa ũla wanengwa, o na ethĩwa ndũkwĩw’a ta ũũwenda, Yeova nũkũathimaa. Myakanĩ ĩsu tweetiwe Mbetheli nĩnathũkũmie ovisinĩ, nathũkũma vala mavuku mavakĩĩawa, nathũkũma ikonĩ, o na nĩnathũkũmie wĩa wa kũthesya kũu. Na ve o mavinda twĩ o kũu Mbetheli Arthur watũmawa ta mũsyaĩĩsya wa kĩvalo, na nũndũ wa ũu nĩtwamanyanie na ana-a-asa aingĩ isionĩ syĩ kĩvathũkany’o nthĩ ĩsu. Kũmanyana na ana-a-asa na kwona amanyĩw’a maitũ ma Mbivilia mayĩka maendeeo nĩkwatumie tũtuma ndũũ ndũmu mũno na ana-a-asa na eĩtu-a-asa ma Ireland. Ũsu waĩ ũathimo mũnene ta kĩ!

ŨNDŨ WA MWANYA WEEKIWE NĨ NGŨSĨ SYA YEOVA IRELAND

Ũmbano mũnene wa mbee wa nthĩ mbingĩ kwĩkwa Ireland waĩ wa mwaka wa 1965, na weekĩiwe Dublin. * O na kau amwe nĩmatatie kũsiĩĩa mũno ũmbano ũsu, maũndũ mathelile nesa mũno. Andũ 3,948 nĩmookie na 65 mavatiswa. Andũ onthe ala mathoketye aeni 3,500 ala maumĩte nthĩ syĩ kĩvathũkany’o nĩmatũmĩiwe valũa matũngĩĩtwe mũvea. Namo asu mathokanĩtye nĩmawetie kana aeni asu maĩ na mwĩkalĩle mũseo. Vate nzika, ũsu waĩ ũndũ wa mwanya weekĩkie nthĩ ya Ireland.

Arthur aikethany’a na Nathan Knorr ĩla wavikie okĩte ũla ũmbanonĩ mũnene weekiwe 1965

Arthur ayumya Ĩvuku Yakwa ya Ngewa sya Mbivilia ya kĩthyomo kya Gaelic, 1983

Mwakanĩ wa 1966, kĩsio kya ĩtheo na kya ĩũlũ kya Ireland nĩsyakwataniw’e syĩthĩwe ungu wa ovisi wa ũvonge wa Dublin. Mũvango ũsu waĩ kĩvathũkany’o vyũ na kĩla kyaendeee Ireland nũndũ andũ ma nthĩ ĩsu nĩmaanĩtw’e nĩ ndĩni na siasa. Tweew’aa mũyo mũno twoona athaithi aingĩ ma Katholeki mailika ũw’onĩ na maimũthũkũma Yeova me vamwe na ana-a-asa na eĩtu-a-asa maumĩte ndĩninĩ sya Protestant.

ŨTHŨKŨMI WĨ KĨVATHŨKANY’O VYŨ

Mwakanĩ wa 2011 maũndũ maitũ nĩmavĩndũkie vyũ ĩla ovisi wa ũvonge wa Britain wakwataniw’e na wa Ireland na twatũmwa Mbetheli ya London. Tũyĩtwa kũu Arthur ndeew’aa nesa mũno. Eethĩiwe na ũwau wĩtawa Parkinson’s. Kwĩ Matukũ 20, Mwei wa 5, 2015, nĩnatiiwe nĩ Arthur, ũla weethĩĩtwe e mũtindany’a wakwa wa myaka 66.

Myakanĩ ya mĩtũkĩ nĩthĩĩtwe ngĩthĩnĩka ngoonĩ mũno, na nĩngwatawa nĩ kyeva kingĩ. Navu ĩtina Arthur nĩwandetheeasya maũndũnĩ maingĩ. Nĩw’aa naaisye mũno! Ĩndĩ ĩla maũndũ mekala ũu ngwatanĩo yaku na Yeova nĩlũlũmĩlaa. Kĩndũ kĩngĩ kĩmbĩkĩaa vinya nĩ kwona ũndũ Arthur wendetwe nĩ andũ aingĩ. Nĩngwatĩte valũa mbingĩ kuma kwa anyanyae amwe maitũ ma Ireland, Britain, o na Amelika. O na nditonya kũelesya ũndũ ndethetw’e nĩ valũa isu vamwe na ũla mwana-a-inyia wa Arthur wĩtawa Dennis, na mũka ũla wĩtawa Mavis, vamwe na twĩlĩtu twa mũkũũa twĩtawa Ruth na Judy.

Ĩandĩko yĩmwe yĩmbĩkĩĩte vinya mũno nĩ Isaia 30:18. Yaasya: “Yeova aketeela, nĩ kana amwĩke nesa; na kwondũ wa ũu akanenevw’a, nĩ kana amwĩw’ĩe tei: Nũndũ Yeova nĩ Ngai ũla ũsilaa katĩ; nĩ aathime onthe ala mamweteelaa.” Nĩw’aa nakiakiw’a mũno nĩ kũmanya kana Yeova eteele mũno kũlũnga maũndũ na aitũnenga mawĩa maseo twalika ĩla nthĩ nzaũ ũtwathĩte.

Natũnga kĩlĩko ĩtina nĩnonaa nesa ũndũ Yeova ũtongoesye na akaathima wĩa ũla ũtethetw’e nthĩ ya Ireland! Nĩw’aa yĩ ndaĩa nene kwĩthĩwa nĩtetheesye o vanini nthĩnĩ wa maendeeo ala me nthĩ ĩsu. Vai nzika kana ĩvinda yonthe kwĩka kwenda kwa Yeova nĩkũetae ũathimo.

^ kal. 12 Sisya Kitabu cha Mwaka cha Mashahidi wa Yehova cha 1988, ĩth. 100-102.

^ kal. 22 Sisya Kitabu cha Mwaka cha 1988, ĩth. 109-112.