Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ oria eware nọ e riẹe eva

Whọ rẹ jọ akotọ utho nana ruẹ odẹ na Tattannu nọ a kere fihọ iẹe

Imuẹro Efa nọ A Duku

Imuẹro Efa nọ A Duku

Kọ u wo eware jọ nọ a kiẹ ku nọ e rọwokugbe ikuigbe nọ e rrọ Ebaibol na? Evaọ ukpe 2014, uzoẹme jọ o romavia evaọ emagazini na Biblical Archaeology Review, nọ a jọ nọ onọ nana inọ: “Evaọ usu ahwo nọ a ta ẹme kpahe evaọ Ikereakere Hibru na, bro ahwo a ruẹ odẹ rai no evaọ eware anwae nọ a kiẹ via?” Uyo nọ a kẹ evaọ emagazini na họ: “O tẹ kawo, a bu te ahwo udhuvẹ gbe ikpe!” Rekọ odẹ ohwo jọ nọ o rrọ usu ahwo na ha họ Tattenai. Ono họ Tattenai? Joma dina ta kpahe oghẹrẹ nọ a dhesẹ i rie evaọ Ebaibol na.

Evaọ oke jọ, Jerusalẹm ọ jọ otọ esuo ahwo Pasia. Okpẹwho Jerusalẹm ọ jọ ofẹ nọ ahwo Pasia a je se Abovrẹ–Ethẹ-na, koyehọ abọ ukiediwo-ọre ethẹ Yufretis. Nọ ahwo Pasia a fi Babilọn kparobọ no, ovie Pasia nọ a re se Sairọs o te siobọno ahwo Ju nọ a jọ igbo evaọ Babilọn, jẹ kẹ ae udu re a wariẹ nyae bọ etẹmpol Jihova evaọ obọ Jerusalẹm. (Ẹzra 1:1-4) Ewegrẹ ahwo Ju a tẹ gwọlọ whaha ebabọ na, fikiere a tẹ wọ eku fihọ ahwo Ju uzou inọ a bi veghe uzou kẹ ovie Pasia. (Ẹzra 4:4-16) Evaọ etoke esuo Dariọs I (no ukpe 522 rite 486 B.C.E.), Tattenai nọ ọ jọ ọba Pasia ọye ovie Pasia o vi nyae kiẹ ẹme na riwi. Ebaibol na o se rie “ọba otọ oyena nọ ọ rọ Abovrẹ Ethẹ” na.​—Ẹzra 5:3-7.

Whọ rẹ ruẹ odẹ na Tattenai evaọ itho sa-sa nọ a duku. Eware nọ a kiẹ ku i dhesẹ nọ utho jọ u bi dhesẹ ekiọthuọ nọ ahwo uviuwou Tattenai gbe idibo Tattenai a tho. Yọ whọ rẹ ruẹ osa nọ a hwa kẹ odibo Tattannu jọ evaọ ukpe avọ udhe esuo Dariọs I, koyehọ ukpe 502 B.C.E. Rekọ utho na o nwani dhesẹ Tattenai wọhọ ohwo uviuwou na ha. Rekọ ọye họ Tattenai nọ Ebaibol ọ fodẹ evaọ obe Ẹzra na.

Didi iruo Tattenai o je ru? Evaọ ukpe 535 B.C.E., Sairọs Ovie Ologbo na ọ tẹ ghale ubrotọ esuo riẹ kpohọ ekwotọ sa-sa, yọ a je se ẹkwotọ jọ Babilọn gbe Abọdekọ Ethẹ na. Uwhremu na a tẹ wariẹ ghale ẹkwotọ nana nọ a je se “Babilọn gbe Abọdekọ Ethẹ na” kpohọ abava, yọ a je se abọjọ Abọdekọ-Ethẹ na. Ewho nọ e jọ abọ nana họ Coele-Syria, Fonisia, Sameria, gbe Juda, yọ obọ Damaskọs ọba ẹkwotọ nana o je su no ze. Tattenai ọ jọ ọba ẹkwotọ nana no umuo ukpe 520 rite 502 B.C.E.

Nọ Tattenai o kpobọ Jerusalẹm nyae kiotọ eku nọ a wọ fihọ ahwo Ju uzou na, ọ tẹ niyẹrẹ kẹ Dariọs nọ ahwo Ju na a ta nọ Sairọs ọ kẹ rai udu inọ a wariẹ bọ etẹmpol Jihova na. Nọ a ginẹ kiẹ eware nọ a kere fihọ otọ riwi, a tẹ ruẹ nọ ginọ uzẹme inọ Sairọs ọ kẹ rai udu na. (Ẹzra 5:6, 7, 11-13; 6:1-3) Fikiere Dariọs ovie na ọ tẹ kpokpa họ Tattenai obọ inọ o kpokpo ahwo Ju na vievie he, yọ o gine yoẹme.​—Ẹzra 6:6, 7, 13.

Evaọ uzẹme, Tattenai ọ nwani ru ikpeware evuọvo nọ a jọ ikuigbe ta kpahe he. Rekọ muẹrohọ nọ a jọ Ikereakere na se odẹ riẹ jẹ fodẹ ọkwa nọ o wo evaọ oke yena. Onana o tẹ wariẹ kẹ omai imuẹro inọ eware anwae nọ a kiẹ via e rọwokugbe ikuigbe Ebaibol na inọ e rrọ gbagba.