Kpohọ eme nọ e riẹ eva

Kpohọ oria eware nọ e riẹe eva

Enọ Ahwo nọ A Se Ebe

Enọ Ahwo nọ A Se Ebe

U te no emana gbe ikueli no, kọ oware ofa o jọ udhude na nọ o sae jọ nọ ahwo Izrẹl a jẹ re?

Evaọ ikpe udhuvẹ nọ ahwo Izrẹl a jọ udhude na, emana a jẹ mae re. (Ọny. 16:35) Rekọ Jihova ọ kẹ rai evra jọ nọ a re se ikueli isiava soso nọ a re. (Ọny. 16:12, 13; Ik. 11:31) Yọ u wo emeware efa nọ e jọ udhude na nọ a rẹ sae re.

Nọ Jihova o je su ahwo riẹ nya udhude na vrẹ, ẹsejọ ọ jẹ hai su ai kpohọ “oria eriosehọ” nọ a sae jọ ruẹ ame gbe eware efa nọ a gwọlọ. (Ik. 10:33) Oria utioye jọ nọ o su rai kpohọ họ, oria nọ a re se Ilim “nọ iyeri-ame ikpegbivẹ gbe iriẹ udhosa-gbikpe e jọ.” Ẹsejọhọ iriẹ nana yọ iriẹ nọ e rẹ mọ ubi-ure nọ a re se ideti. (Ọny. 15:27) Obe jọ nọ a re se Plants of the Bible o ta nọ “iriẹ ideti na e jẹ hae jọ ofẹ yena gaga, yọ ahwo a jẹ hae re ibi rai, a jẹ rehọ ae ru ewhri, yọ ima ahwo buobu a jẹ hae keria otọ rai serihọ.”

Oria jọ nọ o sae jọ nọ ahwo Izrẹl a wohọ họ oria nọ a bi se Feiran nẹnẹ na nọ o rrọ oria nọ a re se Wadi Feiran (Uto Feiran). a Obe jọ nọ a re se Discovering the World of the Bible o ta nọ uto hayo oko-ame nana “u theri te emaele udhone-gbọvo [hayo ikilomita 130]. O jọ usu ito nọ e mai theri je woma nọ ahwo a riẹ gaga evaọ obọ Saena.” Obe na o tẹ jẹ ta nọ: “Whọ tẹ nya enwenọ emaele udhegberee [hayo ikilomita 45] no oria nọ uto na u jo muhọ vrẹ, who ve ti te oria nọ a re se Feiran Oasis nọ u theri te emaele esa [hayo ikilomita 4.8]. Oria nana ọ rrọ wowoma, iriẹ buobu e riẹe, yọ o kpehru gaga. Oria nana o woma te epanọ a sai ro sei ọgbọ Idẹn Saena. Iriẹ ideti idu buobu e riẹe. Oye o soriẹ nọ ahwo buobu a be hai ro kpohọ obei nyae rria no anwọ oke anwae ze rite inẹnẹ na.”

Iriẹ ideti nọ e rrọ oria odhedhẹ Feiran

Nọ ahwo Izrẹl a je no obọ Ijipti ze, a wha eflawa nọ a gua no gbe iwho nọ a rẹ jọ gua eflawa, yọ ẹsejọhọ a wha eka gbe ewhri lele oma re. Ma riẹ nọ eware nana i ti kri ere he. Ahwo na a tẹ jẹ wha “ithuru erao gbe ewa erao, erao buobu gbidi gbidi.” (Ọny. 12:34-39) Rekọ erao rai jọ e te seba ewhu hu fiki ẹrrorro ọgaga udhude na, yọ ame gbe ẹbe e jariẹ tere he. Ẹsejọhọ a re erao jọ jẹ rehọ ejọ dhe idhe. O wọhọ nọ a rehọ ejọ dhe idhe kẹ emedhọ dede. b (Iruẹru 7:39-43) Ahwo Izrẹl a je thuru erao evaọ udhude na. Ẹvẹ ma rọ riẹ? Nọ Jihova ọ jẹ ta kẹ ae nọ uye o te bẹ ae fiki ẹrọwọ nọ a wo ho, ọ ta nọ: “Emezae rai i ti zihe ruọ ithuru-igodẹ evaọ udhude na ikpe udhuvẹ.” (Ik. 14:33) O sae jọ nọ a je mi imiliki no erao rai jọ ze, yọ a jẹ hai kpe ejọ re. Rekọ u wo oghẹrẹ ovo nọ erao nọ a wo i ti ro te ae re he, keme a bu te oware wọhọ ima esa (3,000,000), yọ ikpe udhuvẹ soso a rria udhude na. c

Kọ ẹvẹ erao rai e jẹ sae rọ ruẹ emu re jẹ ruẹ ame da? d O wọhọ nọ oke yena oso ọ jẹ hae jọ udhude na rrọ vi oke nana, yọ ẹbe ọ jẹ hae jariẹ vi enẹna. Insight on the Scriptures, Volume 1, o ta nọ ikpe idu esa gbe egba isoi (3,500) nọ e vrẹ, “ame ọ jọ obọ Arabia vi epanọ ọ rrọ enẹna. Ito gbe ikiekpotọ ikokodo buobu nọ e ya fia nọ e riẹe na yọ eria nọ ame ọ jẹ hae jọ. Onana u dhesẹ nọ oso ọ jẹ hae rrọ te epanọ ame o re ro kporo ẹkẹ evaọ udhude na.” O make jọ ere na, Ebaibol o dhesẹ udhude na nọ, udhude na yọ oria nọ o re muozọ nọ o ya fia. (Izie. 8:14-16) Ogbẹrọ ame nọ Jihova ọ jẹ rehọ edhere igbunu kẹ ae he, ahwo Izrẹl gbe erao rai kpobi a hai ti whu no.—Ọny. 15:22-25; 17:1-6; Ik. 20:2, 11.

Mosis ọ ta kẹ ahwo Izrẹl nọ Jihova ọ kẹ rai emana re a re, re a “riẹ nọ orọnikọ ẹkwoma ebrẹdi ọvo ohwo ọ rẹ rọ jọ uzuazọ họ, rekọ ohwo ọ rẹ jọ uzuazọ ẹkwoma ẹme kpobi nọ o no unu Jihova ze.”—Izie. 8:3.

a Rri Uwou-Eroro Asoi 1, 1992, ẹwẹ. 24-25, ọrọ Oyibo.

b Ebaibol ọ ta ẹme te epanọ ahwo Izrẹl a rọ rehọ erao dhe idhe kẹ Jihova isiava soso okenọ a jọ udhude na. Orọ ọsosuọ họ, okenọ a jẹ rehọ izerẹ mu. Orọ avọ ivẹ họ, okenọ a je ru ehaa Ọnyavrẹ. A ru eware ivẹ nana evaọ ukpe 1512 B.C.E., ukpe avọ ivẹ nọ a no Ijipti no.—Izerẹ 8:14–9:24; Ik. 9:1-5.

c Evaọ ubrobọ ekuhọ ikpe udhuvẹ nọ a rria udhude na, ahwo Izrẹl a lele ewho jọ fi ẹmo, yọ a mu erao buobu gbidi gbidi kpozi. (Ik. 31:32-34) Rekọ a gbẹ jẹ re emana bẹsenọ a rọ ruọ Ẹkwotọ Eyaa na.—Jos. 5:10-12.

d Ma rẹ jọ Ebaibol ruẹ ẹme ọvo nọ u dhesẹ nọ erao rai e jẹ re emana ha, keme emana nọ omomọvo ọ rẹ sae re no ọvo, a jẹ kwa.—Ọny. 16:15, 16.